Programma
Thema herhalen thema 3 Erfelijkheid en evolutie --> les 3 Evolutie
Afsluiting
Programma
Thema herhalen thema 3 Erfelijkheid en evolutie --> les 3 Evolutie
Afsluiting
Geslachtelijke voortplanting
Met een zaadcel en een eicel
F1 heeft dus een mix van de genen van P
Veel verschillende genotype mogelijk
Ongeslachtelijke voortplanting
Geen zaadcel en eicel
Een deel van een plant groeit uit tot een nieuwe plant.
Exact hetzelfde genotype!
Bijvoorbeeld: knollen (aardappel), bollen (ui), stekken, uitlopers (aardbei)
Stekken
Mutaties
Een plotselinge verandering van het DNA.
--> Kan nadelig zijn voor het individu of gunstig. Genetische variatie kan toenemen.
Oorzaken:
Fouten tijdens DNA-replicatie, virussen, DNA-schade door invloeden van buitenaf.
Mutant --> een organisme waarbij het gemuteerde allel in het fenotype tot uiting komt.
Alleen door een gemuteerd gen/allel in een geslachtscel kan de mutatie worden doorgegeven aan de nakomelingen.
Als een mutatie in 1 lichaamscel voorkomt, dan veranderen de andere lichaamscellen niet.
Aangeboren afwijkingen
Een aangeboren afwijking kan ontstaan door:
Een fout in een allel/gen: DNA verandert = mutatie
Een fout bij de vorming van geslachtscellen
Schadelijke stoffen of ziekteverwekkers
Rode hond / HPV
Mutatie kan ontstaan door mutagene invloeden
Kanker
Sommige mutaties zorgen ervoor dat cellen te snel en zonder stoppen gaan delen.
Uitzaaiing (metastase)
Andere gevolgen van mutaties
Voorbeelden:
Eiwit (pigment) werkt niet meer --> albinisme
Stoornissen --> Down syndroom
Embryo is niet meer levensvatbaar --> miskraam
Variatie in genotype van een soort --> voordeel in veranderlijk milieu.
Mutant = een organisme waarbij een mutatie in het fenotype te zien is.
Fouten bij de vorming van geslachtscellen
Trisomie 21: syndroom van Down
X: syndroom van Turner
XXY: syndroom van Klinefelter
Wanneer ben je een drager?
Heb je Aa, dan ben je DRAGER, je hebt het gen wel, maar je bent niet ziek/je hebt de aandoening niet.
Als een aandoening recessief overervend is, dan
heb je de aandoening alleen, als je het gen 2 keer
hebt --> aa
Als 2 dragers nakomelingen krijgen, dan hebben zij
25% kans op een kind met die aandoening (aa).
Erfelijke variatie
Erfelijk variatie ontstaat door mutatie in het DNA van een geslachtscel --> het individu heeft een iets ander genotype gekregen. Door variatie in genotype is ook variatie in fenotype.
Sommige mutaties zijn gunstig, dus leveren een grotere overlevingskans op, dus ook meer kans op nakomelingen.
Het nieuwe fenotype komt dan steeds vaker voor.
Ontstaan nieuwe soorten
Als nieuwe vormen van een soort zich niet meer onderling kunnen voortplanten dan is er sprake van een nieuwe soort.
Dit kan door gebeuren door:
isolatie / mutatie.
Hoe ontstaan nieuwe soorten?
1. Isolatie
2. Variatie van een bepaalde erfelijke eigenschap
3. Erfelijke eigenschap is erfelijk
4. Natuurlijke selectie; de best aangepaste
organismen kunnen zich het beste voortplanten.
Het duurt duizenden jaren voordat een nieuw soort is ontstaan.
Wat is evolutie?
Evolutie is ontwikkeling van leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen en verdwijnen.
Ook wel evolutietheorie genoemd.
Belangrijk: Je mag denken dat de evolutie niet waar is, zorg er wel voor dat je de evolutie kunt uitleggen op je eindexamen!
Charles Darwin
Darwin heeft de evolutietheorie bedacht.
Deze theorie gaat over:
Verandering in genotypen
Natuurlijke selectie
Ontstaan van nieuwe soorten
Argumenten voor de evolutietheorie
1. Fossielen
2. Overeenkomsten in bouw
3. Rudimentaire organen
4. Overeenkomst in embryonale ontwikkeling
Voorwaarden voor evolutie
1. Er is variatie
2. De variatie is erfelijk
3. Er is (natuurlijke) selectie
Dezelfde soort organismen
Organismen behoren alléén tot dezelfde soort als ze vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen.
Elephas maximus
Elephas africanus
Canis familiaris
Canis familiaris
Zelfde Familie: Olifanten
Zelfde soort: Honden
Variatie in genotype
Populatie = een groep individuen van dezelfde soort in een bepaald gebied die zich met elkaar kunnen voortplanten.
- Nieuwe genotypen ontstaan (voortplanting & mutaties)
- Diversiteit in een populatie
Variatie in genotype
Een kleine populatie heeft een kleine genetische variatie --> minder kans op overleven.
Waarom?
Natuurlijke selectie
Natuurlijke selectie = de best aangepaste organismen geven hun genen vaker door aan de volgende generatie dan de minder goed aangepaste organismen. Het aandeel van de goed aangepaste individuen van een soort in de volgende generatie is daardoor groter.
- overlevingskans
- meest voordelige eigenschappen
- beste aanpassingen
Natuurlijke selectie
Verwantschap
Soorten die een gemeenschappelijke voorouder hebben, vertonen verwantschap.
Zoeken naar verwantschap door te kijken naar overeenkomst in:
De bouw van organen --> overeenkomsten in bouw
Processen in cellen
Samenstelling van stoffen in cellen
Stoffen uit cellen
Hoe meer stoffen (zoals DNA en eiwit) overeenkomen bij twee soorten, des te korter geleden hebben ze een gemeenschappelijke voorvader gehad.
Dit kan steeds nauwkeuriger bepaald worden.
Stamboom
Door DNA te vergelijken kan je een stamboom maken. Dit heet een evolutionaire stamboom.
- Hoe meer naar beneden, hoe langer geleden.
Hoe zie je dat soorten verwant zijn?
In een verwantschapsschema kan je zien hoe wetenschappers denken dat soorten aan elkaar verwant zijn.
Soorten staan dicht bij elkaar als ze kort geleden een gemeenschappellijke voorouder hadden.
Hoe lees je zo een stamboom af?
Fossielen
Ontstaan fossiel:
1. Zinken, zachte delen verteren.
2. Harde delen bedekt door zand/klei.
3. Verstenen (samenpersen van de harde delen).
4. (Zee)bodem komt omhoog: zichtbaar.
Overblijfsel van een organisme dat vroeger heeft geleefd.
Stamboom
Welke dieren hebben de minste verwantschap?
Slijmprik en vissen
Slijmprik en reptielen
Zoogdieren & reptielen
Zoogdieren en vogels
Wie heeft de meeste verwantschap met de gorilla?
Apen van de nieuwe wereld
Chimpansees
Orang-oetans
Gibbons
Leg uit wat fossielen zijn
Wanneer behoren organismen tot 1 soort?
Als ze samen nakomelingen kunnen krijgen
Als ze samen meer dan 1 nakomeling krijgen
Als ze samen kunnen voortplanten
Als ze samen vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen
Hoe noemen we het proces waarbij de best aangepaste individuen het meest zullen voortplanten?
Evolutie
Natuurlijke selectie
Mutatie
Modificatie
Wat is de beste omschrijving van evolutie? Evolutie is ...
een geleidelijke ontwikkeling, waarbij steeds ingewikkelder gebouwde organismen ontstaan.
de ontwikkeling van het leven op aarde, waarbij soorten ontstaan, veranderen en/of verdwijnen.
het ontstaan van een nieuwe soort, doordat een andere soort uitsterft.
de ontwikkeling van het leven op aarde doordat organismen zich aanpassen aan hun milieu.
In de afbeelding zijn de poot van een krokodil, de vleugels van een vleermuis en de vleugel van een vlieg getekend. Welke van deze organen vertonen veel overeenkomst in bouw?
de poot van de krokodil en de vleugel van de vleermuis
de poot van een krokodil en de vleugel van een vlinder.
de vleugel van een vleermuis en de vleugel van een vlinder.
Opdracht
Schrijf het antwoord op in je schrift:
Leg uit hoe nieuwe soorten kunnen ontstaan.
Antwoord
Leg uit hoe nieuwe soorten kunnen ontstaan.
1. Isolatie (dieren komen niet bij elkaar om voort te planten)
2. Variatie van een bepaalde erfelijke eigenschap (dus verschillend)
3. Erfelijke eigenschap is erfelijk --> doorgeven aan kinderen
4. Natuurlijke selectie; de best aangepaste
organismen kunnen zich het meeste voortplanten.
Albinisme wordt veroorzaakt door een recessief gen, het dominante gen geeft geen albinisme. Wanneer kunnen kinderen albinisme krijgen?
Als de ene ouder homozygoot domininant is en de andere homozygoot recessief.
Als de ene ouders homozygoot dominant is en de andere heterozygoot.
Als beide ouders heterozygoot zijn.
Als beide ouders homozygoot dominant zijn
Wat is een mutatie?
Een verandering in het fenotype
Een verandering in het genotype
Wat is kanker?
Een erfelijke aandoening van de huid
Ongeremde groei van een cel
Een ziekte veroorzaakt door virussen
Een gezonde groei van cellen
Door mutagene invloeden kan er kanker ontstaan.
waar
niet waar
Wat houdt uitzaaiing van kanker in?
Dat de kankercellen in de bloedbaan terecht gekomen zijn
Dat je een kwaadaardige tumor hebt.
Dat je ziek geworden bent.
Op welke drie manieren kunnen aangeboren afwijkingen ontstaan?
Wanneer is iemand een drager van een ziekte?
Het skelet van de mens, zoals het er nu uitziet, is volgens de evolutietheorie ontstaan uit het skelet van voorouders door veranderingen in het erfelijk materiaal. Hoe wordt zo'n verandering in het erfelijk materiaal genoemd?
Opdracht
Examenvraag 2024
De lange nek van de girafkever is waarschijnlijk ontstaan door een
langdurig proces van mutatie, natuurlijke selectie en seksuele selectie.
Wat is de naam van dit proces?
Loop rustig het lokaal binnen en praat zachtjes
Ga zitten op je stoel
Je jas hang je over je stoel
Pak je boek, schrift + pen
minute
second
Startopdracht - Zelfstandig stil
De lange nek van de girafkever is waarschijnlijk ontstaan door een
langdurig proces van mutatie, natuurlijke selectie en seksuele selectie.
Wat is de naam van dit proces?
Antwoord
Evolutie
Huiswerk
Heel veel oefenen
Herhalen en/of extra oefenen