BSM:1.1. Gezonde leefstijl +1.5 voeding 2026-2027

H1. Bewegen en gezondheid 


1.1. Gezonde leefstijl

en

1.5 Voeding

1 / 26
volgende
Slide 1: Slide
newEditorLichamelijke opvoedingMiddelbare schoolhavo, vwoLeerjaar 4

In deze les zitten 26 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

H1. Bewegen en gezondheid 


1.1. Gezonde leefstijl

en

1.5 Voeding

Een gezonde leefstijl heeft invloed op hoe je lichaam functioneert, hoe je je voelt en hoe goed je kunt presteren. We gaan kijken naar de belangrijkste factoren die onze gezondheid beïnvloeden, zoals bewegen, voeding, slaap en gewoontes.


Daarbij kijken we niet alleen naar wat gezond of ongezond is, maar vooral naar waarom bepaalde keuzes invloed hebben op je lichaam. Wat gebeurt er bijvoorbeeld als je regelmatig sport, te weinig slaapt of langdurig ongezond eet?

Leerdoelen

Je kan de definitie van een gezonde leefstijl volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) begrijpen en de (positieve/negatieve) factoren van een gezonde leefstijl benoemen.


Je weet wat gezonde voeding doet, waar een gezonde maaltijd uit bestaat en kunt onderscheid maken tussen verschillende voedingsgroepen. 


Je kunt jouw dagelijkse calorie behoefte uitrekenen en een betekenis geven t.o.v. voeding en gezondheid.



Tijdens deze les leer je wat gezondheid inhoudt en welke factoren hierop van invloed zijn. We onderzoeken de relatie tussen voeding, bewegen, slaap en het functioneren van ons lichaam.

Daarnaast leer je welke voedingsstoffen je lichaam nodig heeft, waarvoor ze worden gebruikt en hoeveel energie ze leveren.


Tot slot leer je hoe je een schatting kunt maken van je dagelijkse energiebehoefte.


Deze kennis ga je gebruiken bij je BSM-dossier, waarin je onderzoek doet naar je eigen leefstijl en voedingspatroon.

Wat is jouw definitie voor gezondheid?

Bij gezondheid denken veel mensen aan niet ziek zijn, een goede conditie hebben of voldoende bewegen. Toch betekent gezondheid meer dan dat.

Iemand kan bijvoorbeeld vijf keer per week sporten en lichamelijk in uitstekende conditie zijn, maar tegelijkertijd veel stress ervaren of nauwelijks sociale contacten hebben.


Vraag aan de leerlingen: Kan iemand lichamelijk heel fit zijn en toch ongezond? Waarom wel of niet?


Laat verschillende antwoorden bespreken voordat je doorgaat naar de definitie van de WHO.

Gezondheid

De WHO omschrijft gezondheid als volgt:


"Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en maatschappelijke welzijn en niet slechts de afwezigheid van ziekten of andere gebreken"

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) omschrijft gezondheid als een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn.


Volgens deze definitie betekent gezond zijn dus meer dan alleen de afwezigheid van ziektes.


Lichamelijk welzijn gaat onder andere over het functioneren van je organen, spieren en gewrichten. Geestelijk welzijn heeft te maken met hoe je je voelt, hoe je met emoties omgaat en hoe je reageert op stress.


Sociaal welzijn gaat over je relaties en de verbinding met andere mensen.

De definitie laat zien dat gezondheid uit verschillende onderdelen bestaat die elkaar beïnvloeden.


Belangrijk: de WHO beschrijft hiermee een ideaalbeeld van gezondheid. Het betekent niet dat iemand met een ziekte of beperking niet gezond kan leven.

3 (positieve)Factoren

voeding

- Eet gevarieerd en volgens de schijf van 5.

- Hydratatie

- Juiste hoeveelheid calorieën (balans).


Slapen/rusten

- Herstel het lichaam en geest.

- Verbeteren van je immuunsysteem

- Spiergroei

- Kinderen hebben meer nodig dan volwassenen.

- 8 tot 10 uur per dag.



Bewegen

- Versterken van je bewegingsapparaat.

- Stimuleren van je metabolisme

- Verbeteren van je slaapkwaliteit

- Het verminderd stress


Voeding: Je lichaam heeft voedingsstoffen nodig om energie te leveren, te groeien en beschadigde weefsels te herstellen. Koolhydraten en vetten zijn belangrijke energiebronnen, terwijl eiwitten onder andere nodig zijn voor de opbouw en het herstel van spieren. Vitamines en mineralen ondersteunen allerlei lichaamsprocessen. Door gevarieerd te eten vergroot je de kans dat je voldoende van deze voedingsstoffen binnenkrijgt.


Slapen en rusten: Tijdens je slaap vinden belangrijke herstelprocessen plaats. Je hersenen verwerken informatie, je lichaam reguleert verschillende hormonen en het immuunsysteem blijft actief. Ook spierherstel wordt ondersteund door voldoende slaap. Voor jongeren tussen de 13 en 18 jaar wordt gemiddeld 8 tot 10 uur slaap per nacht aanbevolen.


Bewegen: Door regelmatig te bewegen worden je spieren, botten, hart en longen belast. Je lichaam past zich aan deze belasting aan, waardoor je bijvoorbeeld sterker wordt of een betere conditie ontwikkelt.


Metabolisme: het geheel van processen in je lichaam waarbij voedingsstoffen worden omgezet en energie wordt gebruikt.

Door regelmatig te bewegen kun je beter en dieper slapen. Sporten en bewegen zorgen ervoor dat je lichaam meer energie verbruikt en kunnen bijdragen aan een gezonde opbouw van slaapdruk. Daarnaast helpt regelmatig bewegen bij het reguleren van je biologische klok en je slaap-waakritme. Het slaaphormoon melatonine speelt hierbij een belangrijke rol.


Bewegen helpt ook bij het verminderen van stress. Tijdens intensieve inspanning wordt je stresssysteem tijdelijk geactiveerd en kan je lichaam meer cortisol aanmaken. Dit hormoon helpt om voldoende energie beschikbaar te maken voor de inspanning. Na het sporten schakelt je lichaam geleidelijk terug naar rust en herstel. Door regelmatig te bewegen raakt je lichaam beter gewend aan deze afwisseling tussen inspanning en ontspanning. Hierdoor kan je stressreactie op dagelijkse spanningen verminderen. Daarnaast kunnen stoffen zoals endorfines en endocannabinoïden bijdragen aan een prettig en ontspannen gevoel.

Welke activiteiten moet een persoon doen volgens de definitie van de WHO om gezond te zijn?

Volgens de WHO bestaat gezondheid uit lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn. Dat betekent dat alleen voldoende sporten niet automatisch voldoende is om op alle gebieden gezond te blijven.


Om je lichamelijke gezondheid te ondersteunen, is voldoende bewegen, gezond eten en goed slapen belangrijk. Voor je geestelijke gezondheid spelen onder andere ontspanning en het omgaan met stress een rol. Sociale contacten, vriendschappen en het gevoel ergens bij te horen kunnen bijdragen aan sociaal welzijn.


Bespreek: Welke activiteiten hebben een positieve invloed op meerdere onderdelen van je gezondheid tegelijk?


Denk bijvoorbeeld aan sporten met vrienden. Je beweegt, kunt ontspannen en hebt tegelijkertijd sociale contacten.

Bewegen

De beweegrichtlijnen geven aan hoeveel beweging wordt aanbevolen om de gezondheid te ondersteunen. Voor jongeren van 4 tot en met 17 jaar geldt het advies om iedere dag minstens 60 minuten matig intensief te bewegen en minimaal drie keer per week spier- en botversterkende activiteiten te doen.


Matig intensief bewegen betekent dat je hartslag en ademhaling omhooggaan, maar dat je nog kunt praten. Denk aan stevig wandelen of fietsen.

Bij zwaar intensief bewegen gaan je hartslag en ademhaling verder omhoog en wordt het moeilijker om volledige zinnen uit te spreken. Denk aan hardlopen, intensief voetballen of een zware conditietraining.


Spierversterkende activiteiten belasten je spieren, zoals krachttraining of klimmen. Botversterkende activiteiten geven je botten een prikkel om sterk te blijven, bijvoorbeeld door springen of hardlopen.


Het grootste gezondheidsvoordeel ontstaat vaak wanneer iemand die weinig beweegt, meer gaat bewegen. Daarna kan extra beweging nog steeds voordelen opleveren, maar de extra gezondheidswinst wordt geleidelijk kleiner.


Op blz. 15 staan de beweegrichtlijnen. Voldoe jij aan deze beweegrichtlijnen?

1

Bij lange na niet

2

net niet

3

ja

4

Ik doe iets meer

5

Ik beweeg veel meer

Bij deze vraag kijk je niet alleen naar hoeveel keer je per week sport, maar naar alle beweging die je gedurende de dag uitvoert.


Fietsen naar school, wandelen, gymmen en sporten bij een vereniging kunnen allemaal bijdragen aan de beweegrichtlijnen.

Iemand die twee keer per week intensief sport maar verder de hele dag zit, kan minder bewegen dan iemand die iedere dag naar school fietst en veel wandelt.


Bespreek: Is iemand die drie keer per week voetbalt automatisch voldoende actief? En telt fietsen naar school ook mee?


Het gaat om de totale hoeveelheid en intensiteit van beweging, niet alleen om het aantal sporttrainingen.

Risicofactoren 

Gedragingen die leiden tot een ongezonde leefstijl: 

- Roken

- Drugs

- Alcohol

- Stress


Naast factoren die onze gezondheid ondersteunen, zijn er ook factoren die de kans op gezondheidsproblemen vergroten.


Roken en vapen kunnen bijvoorbeeld schadelijke stoffen in het lichaam brengen. Roken beschadigt onder andere de longen en bloedvaten, waardoor de opname en het transport van zuurstof kunnen verslechteren.


Alcohol beïnvloedt de werking van de hersenen en kan onder andere de slaapkwaliteit, reactiesnelheid en het herstel na inspanning negatief beïnvloeden.


Drugs kunnen eveneens lichamelijke en psychische gezondheidsrisico's veroorzaken. De gevolgen verschillen per middel.


Ook langdurige stress kan invloed hebben op je gezondheid. Een korte stressreactie is normaal en helpt je om te reageren op uitdagingen. Wanneer je lichaam echter langdurig onder spanning staat en onvoldoende herstelt, kan dit leiden tot slaap-, concentratie- en gezondheidsproblemen.

Gewoontes

- Wat is gewoontegedrag?

- Hoe ontstaat gewoontegedrag?

- Ondanks kennis blijven veel mensen, tegen beter weten in, gedragingen of consumptiepatronen volhouden.

- Gedragsveranderingen hebben met meeste succes als ze met kleine stapjes tegelijk gebeuren. 


Gewoontegedrag: ingesleten gedrag met lage activiteitsdrempel, oftewel je doet iets automatisch en denkt er niet meer over na.

Hoe ontstaat gewoontegedrag: Als we elke keer dezelfde handeling uitvoeren en regelmatig herhalen wordt het op een gegeven moment geautomatiseerd. Er ontstaat een connectie in ons brein tussen een trigger(serie kijken in de avond) en een gedraging(chips eten). Door de beloning die volgt(gezellig) zal je het gaan herhalen en wordt het na een aantal keer gewoontegedrag.
Motivatie en doelstellingen voor een korte termijn zijn het meest succesvol om je gewoontes aan te passen. 

Geef een voorbeeld aan de leerlingen: Bv. stoppen met roken.

Belangrijk om een gezonde leefstijl op jonge leeftijd al eigen te maken. Aanleren is makkelijker dan afleren en zal bovendien je welbevinden en gezondheid op een hoger niveau tillen. 

Geef aan dat dit terugkomt in de huiswerkopdracht!

Installeer de eetmeter app

Zie het huiswerk voor de volgende theorieles, let op dit kun je niet op 1 dag maken. Komend weekend zul je er op een van de twee dagen mee aan de slag moeten. 

Deze slide heeft geen instructies

Vandaag werken we in 4 groepjes

- Jip - Tibbe - Tijn

- Jasmijn - Manuel - Finn - Jimmy

- Fenne - Nassim - Jack - Nathan

- Lasse - Faab - Julius - 

Deze slide heeft geen instructies

Waar denk je aan bij gezonde voeding? 

Noteer binnen 2 minuten zoveel mogelijk dingen.

Deze slide heeft geen instructies

Gezonde voeding

"De hoeveelheid voeding waarop het menselijke lichaam kan functioneren, het energiek kan zijn en ziektes kan voorkomen"

- Nederland neemt de schijf van vijf als leidraad

- Elke maaltijd moet een element uit elk vak hebben.

- De grote van het vak bepaald de hoeveelheid 

(verhouding) in een maaltijd.


- Als aanvulling op de schijf van vijf zijn er vijf 

hoofdregels. Deze regels worden aangevuld met 

een lijst richtlijnen. Bladzijde 61/62


- Hoe zit dit in andere landen / culturen?


1) Elk land vult het anders in.
Landen buiten Europa hebben van oudsher een andere landbouw/veeteelt. Hierdoor hebben zij  het enzym niet waar mee lactaat wordt afgebroken. Dit maakt hun lactose intolerant. Zodra zij onze schijf van 5 gebruiken krijgen ze diarree.

2) Bestaat uit 5 vakken met 5 hoofdregels

Eet gevarieerd, eet niet teveel en beweeg, eet minder verzadigd vet, eet veel groente fruit en brood, eet veilig



Deze slide heeft geen instructies

Maak met de groep een dagmenu aan de hand van de schijf van 5, het mag natuurlijk gewoon lekker zijn!

Deze slide heeft geen instructies

Voedingstoffen

Macronutriënten 


Brand en bouwstoffen voor het lichaam.


- .............

- .............

- ..............

Micronutriënten


Onmisbaar voor veel processen in het lichaam, bijvoorbeeld het afweersysteem of voedselverwerking.


- ......................

- ......................

Macronutrienten heten zo omdat je er veel van nodig hebt. Is letterlijk een soort brandstof die je lichaam kan omzetten in energie. Verschil met micro: levert dus calorieen. 


Micronutrinenten heb je minder nodig maar zijn net zo belangrijk

Denk bijvoorbeeld aan vitamine C. Zonder vitamine C zou ons afweersysteem verslechteren en zouden we vaker ziek worden. Zonder Kalium zou ons hart bijvoorbeeld niet samen kunnen trekken.


Spoorelementen zijn mineralen waar je heel weinig van nodig hebt.

Micronutriënten

Vitamines

  • 13

  • essentiële voedingstoffen

  • Groei, stofwisselingsprocessen en afweersysteem.

  • water: C en B

  • Niet of nauwlijks opgeslagen

  • Vet: A, D, E en K

  • Lever en vet opgeslagen


Mineralen

  • essentiële voedingstoffen

  • werking van de zenuwen en spieren, botgroei, het regelen van de vochtbalans en de groei van weefsel.

  • calcium, magnesium, fosfor, kalium, natrium en chloor.

  • te veel en te weinig is schadelijk.

Spoorelementen

  • Ook mineralen

  • Heel weinig

  • Essentiële: ijzer, jodium, koper, zink, selenium, mangaan, molybdeen, chroom, fluoride

  • Niet essentiële: Lood en nikkel. 

Vitamines

Het lichaam kan de meeste vitamines niet of in onvoldoende mate aanmaken. Daarom zijn alle 13 vitamines essentiële voedingstoffen.


Vitamines leveren geen energie maar zijn nodig voor normale groei, om de  stofwisselingsprocessen goed te laten verlopen en voor het afweersysteem.


Water oplosbare vitamines kan je geen overdosis van krijgen. Het overschot plas je namelijk uit.


Vitamines die in vet oplosbaar zijn kunnen in grotere dosis giftig zijn. Dit kan gebeuren bij vit A en D. 

Denk aan mensen die te veel orgaanvlees eten zoals lever.


Mineralen

Te veel en te weinig is schadelijk voor je. Daarom is het extra belangrijk dat je gevarieerd eet.

Echter krijgen we dagelijks te veel natrium binnen via zout.


Spoorelementen

Hiervan heeft je lichaam maar heel weinig nodig.

Essentiële heb je echt nodig

Niet-essentiële heb je niet perse nodig en zijn zelfs giftig in grotere hoeveelheden. Maar je krijgt er vaak wel een beetje van binnen tijdens het eten.

Macronutriënten (Energie leverende stoffen)

Koolhydraten

  • 4 kcal

  • Levert snel energie

  • Enkelvoudige

  • tweevoudige

  • Meervoudige

  • Mix

  • lage verzadigingswaarde

Vet

  • 9 kcal

  • Verbranding is langzaam en heeft veel zuurstof nodig

  • Opnamen vit. A, D, E en K

  • Hoge verzadegingswaarde

  • Verzadigde vetten ongezond

  • onverzadige vetten zijn oke

  • Essentiële vetzuren moet je eten.

Eiwit 

  • 4 kcal

  • Bouwsteen

  • 7 niet essentiële aminozuren

  • 15 Essentiële aminozuren

  • 0,8 gr per Kg

  • Atleten 1,2 tot 2 gr per kg

  • Hoge verzadigings waarde

Alcohol

  • 7 kcal

  • Voorrang op de verbranding

  • Geen essentiële voedingstof

  • Verstoord eiwitopnamen.

  • Verlaagd je testosteron

  • verhoogd oestrogeen

Deze voeding stoffen zorgen ervoor hoe je eruit ziet ( dik of dun)


De verhouding van inname per dag is ongeveer:

Koolhydraten 40-70%

Vet 20-40%

Eiwitten minimaal 10%

Alcohol 0%


Koolhydraten hoeven niet omgezet te worden voordat ze energie kunnen leveren. Daarom kan het lichaam ze snel inzetten. Daarom erg geschikt voor sportwedstrijden.


Hoe complexer de koolhydraten keten is hoe langer het duurt voordat ze energie kunnen leveren. Maar hierdoor kunnen ze ook langer energie afgeven.


Omdat koolhydraten bijna geen verzadigingswaarde heeft heb je snel de nijging om te veel te eten.


Vet

Het duurt lang voordat het omgezet kan worden naar energie, hierbij is veel zuurstof nodig. Wordt vooral gebruikt bij langzame bewegingen en wanneer je lichaam in rust is.


Functies:

Beschermt tegen afkoeling

tegen impact op het lichaam

bouwsteen van een cel

opslag vit A, D, E en K

het remmen van eetlust

het produceren van diverse hormonen zoals leptine (reguleert eetlust) en Adiponectine (verhoogt de gevoeligheid voor insuline en beschermt het lichaam tegen diabetes type 2)

Eiwit

Eiwit is voornamelijk bedoeld om te gebruiken als bouwstof wanneer je een te kort aan vet en koolhydraten hebt gebruikt die het als een energie bron. Dit zal ten koste gaan van je spieren. Die worden dan afgebroken voor dit proces.


Eiwit wordt opgebouwd uit aminozuren. er zijn 26 soorten waar van 18 het lichaam zelf kan maken(Door ketozuren die geproduceerd worden in het koolhydraat- en vetmetabolisme) en de overige 8 moet via voeding voeding binnen komen.

Energie

  • Eén calorie is de hoeveelheid warmte die nodig is om 1 gram zuiver water 1 graad Celsius te verwarmen.

  • Joule is de energie die nodig is om een object te verplaatsen met 1 newton over een afstand van 1 meter.

  • Deze eenheden zijn erg klein, daarom werken we met kilocalorieën en kilojoules.

  • 1 kcal = 4,184 kJ, wij gaan over het algemeen van cal. uit.

Deze slide heeft geen instructies

Energiebehoefte (Calorieën)

Het aantal calorieën/de energie die je  je dagelijks nodig hebt, hangt van  verschillende factoren af: 

- Leeftijd 

- Geslacht

- Lengte

- Gewicht

- Activiteitenniveau

- Doelstellingen


- 

Natuurlijk weten wij allemaal dat bepaalde producten gezonder zijn dan anderen, maar om echt iets van onze calorie inname te vinden, moeten we ook weten hoeveel calorieën wij gemiddeld per dag verbruiken. Veel calorieën innemen hoeft namelijk per definitie helemaal niet slecht te zijn, de inname moet in balans zijn met het verbruik van calorieën.  


Basaal Metabolisme

Basic Metabolic Rate (BMR of RSW) is de stofwisseling die nodig is om de minimale hoeveelheid energie te leveren die noodzakelijk is om de primaire levensprocessen uit te kunnen voeren.


- In de huiswerkopdracht berekenen

Let op: het blijft een schatting!


Allereerst moeten we een schatting maken van het aantal calorieën dat jouw lichaam gebruikt om te “overleven”. Je hart en longen moeten werken net als alle andere organen. Je nagel, haren en botten moeten kunnen groeien en zo zijn er nog wel meer automatische processen te bedenken. De energie die het kost om al deze processen te laten verlopen vatten. 

 we samen onder de term Basaal Metabolisme, oftewel BMR. Via onderstaande link kun jij een schatting krijgen van jouw BMR.


Let op, het getal dat je uit de berekening hebt ontvangen is een schatting aan de hand van algemene formules en geen exacte bepaling voor jou persoonlijk. Mocht je zelf dingen aan willen passen (voeding/gewicht/etc) houd dan zeker je gewicht in de gaten en overleg dit dan altijd met een deskundige of op zijn minst jouw ouders/verzorger/docent.




PAL-waarde

De PAL-waarde helpt je met het berekenen van de hoeveelheid energie die je lichaam nodig heeft. Het berekenen van je PAL-waarde kan inzicht geven in persoonlijke verschillen. Een heel actief persoon gebruikt meer energie in de vorm van calorieën dan een inactiever persoon.


Aan de hand van de PAL-waarde ga je bepalen hoe actief jouw leefstijl is en met welk getal jouw BMR-waarde vermenigvuldigt dient te worden om tot de juiste schatting van het aantal calorieën per dag te komen.


Opdracht 1 vraag 6 t/m 8

Opdracht: Je gaat verder met de opdracht over leefstijl en voeding om beter zicht te krijgen over je eigen voedingsbalans. Zo kom je te weten hoeveel energie of calorieën je nodig hebt, afhankelijk van je geslacht, lengte, gewicht, leeftijd, hoeveel je beweegt en hoe zwaar de inspanning is. 


In de classroom staat de opdracht met alle bijlagen. Hier vind je ook de deadline voor de opdracht. Je kunt gebruik maken van het vakSWT bij vragen.



RSW = Ruststofwisseling

Formule simpel vertaald is:

RSW in MJ/ dag =

RSW a* lichaamsgewicht + RSWb

RSW in Kcal/ dag = 

RSW in MJ/dag : 0,004184



Energiebehoefte (Calorieën)

Dit is een gemiddelde genomen van de hoeveelheid Calorieën die je ongeveer nodig hebt per dag. Voor iedereen is dit anders. In de volgende dia´s vertellen we hoe je dat voor jezelf kunt bekijken. 

Energiebalans

Wat is er van invloed op deze balans?


Wat zijn de gevolgen van een verstoorde balans?


Kan dit ook gevaarlijk worden? Wat is de invloed van influencers?


Hoe zit dit met topsporters?


Wees voorzichtig met conclusies!!! Bij twijfel, vraag om hulp of bezoek een diëtist

Deze slide heeft geen instructies