2526 H3 Gedrag

• newEditor
• Biologie
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 3,4

Gedrag

Havo 3 - Biologie

Week 1

Inhoud:

• Begrip gedrag, motivatie, prikkels

• Ethogram maken

• Protocol maken

Laptop, schrift en boek

Week 1 leerdoelen

• Beschrijven wat een prikkel is en een prikkeldrempel

• Beschrijven wat gedrag is

• Beschrijven wat ethologie is

• Gebruiken van een ethogram en protocol

Gedrag beschrijven

• Ethologie

• Prikkel  respons

• Handelingen

Wat is gedrag???

Wat is gedrag?

Sleepvraag

Wel gedrag

Geen gedrag

Darmbewegingen van de mens

Dichtklappen bladeren Kruidje-roer-me-niet

Uitscheiden van geurstoffen van hond

Kleurverandering van kameleon

Kleurverandering van herfstblad

Ethologie

Oftewel: de studie (logos) van gedrag (ethos)

Gaat over de waarneembare handelingen van dieren

• Geen planten

  • Geen handelingen die niet waarneembaar zijn (niet te zien, ruiken, horen, etc…)

Gedrag

Is het bestuderen van:

• Reacties van een dier (of mens)

• Op een prikkel uit de omgeving

• Die tot stand komen door de werking van spieren of klieren

Gedragselementen

Elk gedrag is te verdelen in specifieke gedragselementen: handelingen

bijvoorbeeld

• Een hond ruikt een kat

• Hij kijkt rond en ziet de kat

• Hij blaft

• Hij rent achter de kat aan

Ethologie

In de biologie proberen we gedrag dan ook zo objectief mogelijk te beschrijven

Hierbij maken we gebruik van een ethogram en een bijhorend protocol

Hierin worden observaties (zonder interpretatie!) beschreven in de volgorde waarin ze plaatsvinden

Ethogram

Lijst beschrijvingen van al het geobserveerde gedrag, met afkortingen

Protocol

Hierin zet je de handelingen uit het ethogram, maar in de volgorde waarin ze gebeuren én hoe lang ze duren

Opdracht wasbeer

Maak een ethogram voor het volgende filmpje (met z’n tweeën) in je schrift

Opdracht ethologie

Alleen of in groepje van 2:

• Gedragsonderzoek: train een dier

• Maak trainingsschema, maak filmpjes van de training van je dier

• Maak bij dit filmpje een ethogram en protocol

• Maak van dit alles en verslag

Prikkels

Prikkels (inwendig of uitwendig) komen binnen via zintuigen

Opdracht: omschrijf de volgende begrippen

Zoek op in basisstof 1 en omschrijf:

• Prikkeldrempel

• Adequate prikkel

• Adaptatie

Prikkels

Prikkel niet sterk genoeg (drempel niet gehaald)?

 geen impuls

Niet-adequate prikkel? (prikkel past niet bij receptor)

 hoge pikkeldrempel

Adequate prikkel? (prikkel past bij receptor)

 lage prikkeldrempel

Vaak dezelfde prikkel?

 minder impulsen (gewenning)

?

mV

Motivatie

Gedrag komt altijd door een prikkel (intern of extern) waarop gereageerd moet worden (zie thema 6)

Prikkels pas tot gedrag als er genoeg motivatie is:

de prikkel sterk genoeg is om op te willen reageren

Drempel

waarde

Prikkeldrempel

• Vul de juiste begrippen in:

Er vindt wel/geen impuls plaats, want de prikkeldrempel wordt niet bereikt.

De hogere waarde hoort bij een niet-adequate prikkel.

Er komen minder impulsen, dit komt door gewenning.

1

2

3

4

Week 2. Beinvloeden van gedrag

Doelen:

• Toelichten dat gedrag deels erfelijk is bepaald

• Omschrijven van leerprocessen en hun functies

6.4 Beinvloeden van gedrag

• Erfelijk / aangeleerd

• Motivatie

• Sleutelprikkels

• Supranormale prikkels

Factoren bij gedrag

De handelingen die je uitvoert zijn afhankelijk van een aantal dingen: (welke?)

Erfelijkheid (gedrag is soms aangeboren)

Ervaring (gedrag kan aangeleerd zijn)

Anatomie (andere onderdelen, ander gedrag)

Fysiologie (andere behoeften, ander gedrag)

Sleutelprikkels

Meestal moet een prikkel dus sterk genoeg zijn om tot een bepaald gedrag te leiden

Maar sommige uitwendige prikkels leiden altijd tot een specifiek gedrag: sleutelprikkels

bijvoorbeeld: pikgedrag bij meeuwen

aanvalsgedrag bij stekelbaarsjes

Sleutelprikkels

Stekelbaarsjes vallen elk model met een rode onderzijde aan, maar niet het levensechte model zonder rode buik…

Mannelijk Stekelbaarsje

Pikgedrag bij jonge meeuwen

Supranormale prikkels

Zijn prikkels waarop nog sterker gereageerd wordt dan de natuurlijke sleutelprikkel

Leerprocessen

• Zoek in je boek welke verschillende leerprocessen er zijn

• Noteer kort wat het inhoudt

Leerprocessen

• Leerprocessen

  • Gewenning

  • Proefondervindelijk (trial and error)

  • Inprenting

  • Imitatie

  • Conditionering

  • Inzicht

Leerprocessen

Gedrag is dus gedeeltelijk aangeboren, maar dat wil niet zeggen dat je het niet aan kan passen

Door te leren van je ervaringen kan je op andere (betere) manieren reageren op signalen

Gewenning

Veel blootstelling aan een prikkel zonder gevolgen?  minder impulsen

Gewenning is het afleren van gedrag als het niks oplevert / geen gevolgen heeft

Trial & Error

Gewenning gebeurt meestal door trial and error (proefondervindelijk leren)

Je probeert iets  positieve uitkomst  gedrag versterkt

Negatieve uitkomst  andere aanpak

Inprenting en Imitatie

Inprenting is leren tijdens een specifieke gevoelige periode

bijv. herkennen van de moeder of geluiden van soortgenoten

Soortgelijk gedrag is imitatie, het nadoen van oudere dieren, om zo ervaring op te doen (bijv. vogelzang)

Conditionering

Leren door middel van een beloning of straf

Bij gewenst gedrag volgt een beloning (versterking), bij ongewenst gedrag een straf (afleren)

Hiermee kan een reflex worden gekoppeld aan

een onnatuurlijke prikkel (klassieke conditionering)

in plaats van de normale prikkel (Pavlov)

Operante Conditionering

Is een andere vorm van conditionering, waarbij het dier zelf een handeling uitvoert (dus geen reflex!)

Bijv. de skinner box

Inzicht

Onbekende problemen oplossen door ervaring

Dus informatie die je geleerd hebt, gebruiken om een nieuwe situatie aan te pakken

Overstekende kraai wacht op zijn eten

Check

A

E

Onderzoeksvraag

• Moet aan een aantal voorwaarden voldoen:

  • Open vraag met vraagteken!

  • Zo specifiek mogelijk

    • 1 onafhankelijke variabele (wat je gaat veranderen)

    • 1 afhankelijke variabele (wat je gaat meten)

    • Een organisme (met wie / wat ga je dit doen)

Wat is de invloed van [onafhankelijke variabele] op [afhankelijke variabele] bij [organisme]?

(bij gedragsonderzoek vaak anders...)

Hypothese

• Wat jij verwacht dat het antwoord is op de onderzoeksvraag

  • Altijd vanuit bekende informatie! (dus niet zomaar uit je duim zuigen...)

• Ook weer aantal voorwaarden:

  • Aansluiten bij de onderzoeksvraag

  • Stelling (dus geen “ik denk dat…” etc.)

  • Geen uitleg

  • Meetbaar (geen: goed / beter / slechter / …)

Week 3. Sociaal gedrag

• Doelen:

• Je weet wat sociaal gedrag is en kan hier voorbeelden van noemen.

• Je weet wat een gedragsketen en een gedragssysteem is.

Week 3. Sociaal gedrag

• Signalen

• Voortplantingsgedrag

• Conflictgedrag

• Rangorde

• Insecten

Communicatie

Bestaat uit bewust gedrag (signalen) dat wordt gebruikt om anderen iets te laten weten

Bijvoorbeeld dat ze in een ander geïnteresseerd zijn (balts / flirten) of dat ze moeten wegwezen (dreigen)

Voortplantingsgedrag

Is een hele specifieke keten van gedrag (balts) dat moet leiden tot paring

De balts is altijd soortspecifiek en heeft een vaste volgorde van gedrag uit andere ketens.

Dit noemen we ritueel gedrag

Begint met aftasten en leid tot paren

Territoriumgedrag

Maar om te kunnen paren is wel voedsel en ruimte nodig

Hiervoor bakenen veel dieren (meestal mannetjes) een territorium af waar ze nakomelingen kunnen onderhouden

Als er iemand daar wil binnendringen laten ze meestal dreiggedrag zien, veelal om indruk te

maken (imponeergedrag)

Conflictgedrag

Dreiggedrag is een vorm van conflictgedrag

gedrag dat eigenlijk niet bij de situatie past (vechten, bevriezen of vluchten), maar als signaal geldt (overspronggedrag)

Andere vormen zijn:

ambivalent gedrag (mixen van 2 soorten gedrag) omgericht gedrag (naar verkeerde doel)

prikkels even sterk? Conflictgedrag

Ambivalent gedrag

Mix van beide

Omgericht gedrag

‘Goede’ gedrag, verkeerde target

Oversprong gedrag

Niet passend gedrag

Rangorde

Om goed samen te kunnen leven in een groep,

hebben de meeste soorten een rangorde

Veranderingen in de rangorde gebeuren vaak door te vechten

Om toch goed samen te leven moet er

daarna verzoening plaatsvinden

Insecten

Hebben ook een vorm van sociaal gedrag, maar niet zoals andere groepsdieren

Insecten kunnen staten vormen met een vaste taakverdeling (koningin, werkers, soldaten, etc…)

De functie bepaald het gedrag en al het gedrag staat in dienst van die functie

Gedragsketens

Gedrag bestaat dus (meestal) uit een serie handelingen

Als zo’n serie handelingen een specifiek doel heeft, noemen we dit een gedragssysteem

Deze systemen bestaan uit gedragsketens, handelingen die in een vaste volgorde gebeuren

Bijv.: de balts van stekelbaarsjes

Balts stekelbaarsjes

Systeem = Voortplantingsgedrag

Met daarin 4 ketens met elk een aantal verschillende, vaste handelingen

Check

De sleutelprikkel is het aantal eieren.

Check

A

E

Wat zijn goede bronnen?

• Voorbeeld onderwerp

• Zoek 3 goede bronnen hierbij

• Geef duidelijk aan waarom dit goede bronnen zijn

• Zoek ook 3 bronnen die niet goed zijn en geef aan waarom

Inleiding

• Wat moet er allemaal in een inleiding staan?

Week 4. Gedrag bij mensen

Doelen:

• Uitleggen wat de overeenkomsten en verschillen zijn in gedrag tussen mens en dier

Overeenkomsten mens en dier

• Reageren op interne en externe prikkels

• Zijn gevoelig voor sleutelprikkels en supranormale prikkels

• Gedrag is deels aangeboren en deels aangeleerd

Verschillen mens en dier

• Mens meer bewustzijn, reacties zijn minder voorspelbaar

• Aangeleerd gedrag speelt veel grotere rol bij de mens

Rolgedrag

Oftewel het gedrag dat wordt verwacht van iemand in een bepaalde positie

dominante dieren (of leiders) moeten de groep leiden (beschermen, aanvoeren, etc…)

Alle gedrag dat bij een specifieke positie hoort

noemen we een rolpatroon

Sociaal gedrag en groepsdruk

• Sociaal gedrag...

• Groepsdruk...

Week 5. Resultaten verwerken & conclusie en discussie

Doelen:

• Je maakt je ethogram en protocol bij je onderzoek.

• JJe weet wat er in een conclusie moet.

• Je weet wat er in een discussie moet. 

Korte herhaling: weet je het nog?

• Wat was ook alweer een protocol en een ethogram?

Conclusie

• Vergelijking van hypothese met de resultaten

  • Hypothese klopt? Tijd voor nieuwe onderzoeksvraag!

  • Hypothese klopt niet? Nieuwe hypothese bedenken en testen

• Simpel format:

  • De hypothese, [Hypothese], is correct / niet correct.

  • + een korte beschrijving van resultaten die dit aangeven

  • Hypothese klopt niet?  nieuwe hypothese geven

Discussie

• Alleen in verslag (maar altijd nodig als je onderzoek doet)

• Reflecteren op de opzet en uitvoering van het onderzoek

  • Dus niet echt op de resultaten zelf, maar hoe je deze hebt gekregen

  • Was het onderzoek betrouwbaar? (meer = beter)

  • Zijn er aanpassingen nodig? (specifieker = beter)

  • Hoe passen de resultaten bij de literatuur?

Week 6. Afronden verslag