(On)logisch denken
(On)logisch denken
Onderdelen in deze les
(On)logisch denken
Open bij een herkenbaar idee uit het hoofdstuk: sommige argumenten klinken logisch, maar zijn dat niet. Verbind dit met 'zombie-argumenten' die online blijven rondgaan.
Lesdoel
Ik kan redeneringen opstellen, formaliseren en beoordelen, en ik kan drogredenen en denkfouten herkennen.
Deze slide heeft geen instructies
Welk woord koppel jij aan logisch denken?
Gebruik de woordenwolk om voorkennis te activeren. Vraag kort door bij woorden als 'bewijs', 'waarheid', 'discussie', 'redenering' of 'mening'.
Doelstellingen
Syllogismen opstellen
Syllogismen beoordelen op geldigheid en waarheid
Redeneervormen herkennen
Een redenering formaliseren
Het verschil tussen formele en informele logica uitleggen
Deze slide bundelt de eerste helft van de opgegeven doelstellingen uit het hoofdstuk zonder ze te herformuleren tot opdrachten.
Doelstellingen
Drogredeneringen herkennen
Een voorbeeld geven van een drogreden
Denkfouten herkennen
Een voorbeeld geven van een denkfout
Filosofen uit dit hoofdstuk situeren in tijd en ruimte
Begrippen uit dit hoofdstuk uitleggen en gebruiken
Noem dat niet alle doelstellingen vandaag even diep aan bod komen, maar dat ze samen het kader van het hoofdstuk vormen.
Wat is logica?
Onderdeel van de filosofie
Gaat over regels voor correct nadenken
Helpt om redeneringen helder te maken
Laat zien of een conclusie echt volgt
Leg kort het verschil uit tussen zomaar iets vinden en een redenering opbouwen. Houd de focus op filosofische logica, niet op psychologie of taal alleen.
De bouw van een redenering
Premisse 1: een eerste bewering
Premisse 2: een tweede bewering
Conclusie: het besluit dat uit de premissen volgt
Een redenering is sterk als de conclusie logisch aansluit op de premissen.
Benadruk dat er meer dan twee premissen mogelijk zijn, maar dat dit hoofdstuk vertrekt van het eenvoudige schema met twee premissen en een conclusie.
Waarheid en geldigheid
Geldig: de structuur klopt; de conclusie volgt logisch
Waar: de uitspraken stemmen overeen met de werkelijkheid
Een redenering kan geldig zijn zonder volledig waar te zijn
Veel leerlingen verwarren deze twee. Zeg expliciet: geldigheid gaat over vorm, waarheid over inhoud.
Voorbeeld van geldigheid
Alle dolfijnen zijn sterfelijk.
Ik ben een dolfijn.
Dus: ik ben sterfelijk.
De vorm is geldig, maar niet alle premissen zijn waar.
Werk uit: de eerste en derde uitspraak zijn waar, de tweede niet. Toch blijft de redeneringsvorm geldig. Dat is precies het onderscheid dat leerlingen moeten vasthouden.
Formele en informele logica
Formele logica kijkt naar de structuur van een redenering
Informele logica kijkt naar argumenten in gewone taal en discussie
Beide helpen om beter te denken, maar ze letten op iets anders
Formaliseren hoort vooral bij formele logica; drogredenen komen vaak aan bod in informele logica. Houd het onderscheid eenvoudig en functioneel.
Wat betekent geldigheid in de logica?
De feiten kloppen
De vorm klopt
Iedere premisse is waar
De conclusie bevalt
Toetst het kernonderscheid uit de slides over logica, premissen, conclusie en waarheid/geldigheid. Veel leerlingen verwarren 'geldig' met 'waar'.
Vul de kernwoorden aan
In de logica kijk je of een conclusie echt uit de premissen volgt. Een redenering kan geldig zijn zonder volledig waar te zijn. Bij formaliseren vervang je uitspraken door letters.
Alle blanco's zijn load-bearing termen uit deze eerste subtopic.
Aristoteles en het syllogisme
Griekse filosoof uit de oudheid
Onderzocht systematisch hoe redeneren werkt
Noemde deze redeneringsvorm het syllogisme
Situeren in tijd en ruimte: Aristoteles leefde in het oude Griekenland, 4e eeuw v.Chr. Houd dit kort, want de les blijft filosofisch-inhoudelijk.
Syllogismen opstellen
Een syllogisme bestaat uit premissen en een conclusie.
Voorbeeld:
Alle mensen zijn sterfelijk.
Socrates is een mens.
Dus: Socrates is sterfelijk.
Laat zien dat een syllogisme niet zomaar drie zinnen zijn: de conclusie moet echt uit de premissen volgen.
Redeneringen formaliseren
Vervang uitspraken door letters, zoals p en q
Zo zie je de structuur los van de inhoud
Dat maakt het makkelijker om geldigheid te beoordelen
Leg uit dat formaliseren niet betekent dat de inhoud verdwijnt; het helpt juist om de vorm zichtbaar te maken.
Modus ponens
Dit is een geldige redeneringsvorm:
Als p, dan q
p
Dus q
Voorbeeld: Als je wilt slagen voor een toets, dan moet je studeren. Je wilt slagen. Dus je moet studeren.
Benadruk dat modus ponens werkt omdat de tweede stap het eerste deel van de voorwaardelijke uitspraak bevestigt.
Modus tollens
Ook dit is een geldige redeneringsvorm:
Als p, dan q
Niet q
Dus niet p
Voorbeeld: Als er vuur is, dan is er zuurstof. Er is geen zuurstof. Dus er is geen vuur.
Leerlingen halen modus tollens vaak door elkaar met ongeldige vormen. Houd de nadruk op 'niet q, dus niet p'.
Welke vorm past bij modus tollens?
Als p dan q; p; dus q
Als p dan q; q; dus p
Als p dan q; niet q; dus niet p
Als p dan q; niet p; dus niet q
Distractors zijn veelvoorkomende verwarringen met modus ponens en ongeldige omkeringen.
Maak zelf een kort modus ponens-voorbeeld.
Verwachte elementen: een correct syllogisme of schema met 'Als p, dan q; p; dus q' of 'Als p, dan q; niet q; dus niet p'. Laat leerlingen vooral tonen dat ze de vorm juist toepassen.
Wat is een drogreden?
Een redenering die juist lijkt, maar fout is
Wordt vaak gebruikt om te overtuigen
De vorm of aanpak misleidt de luisteraar
Maak duidelijk dat een drogreden niet per se expres kwaadaardig hoeft te zijn, maar in discussies vaak wel strategisch wordt gebruikt.
Op de man spelen
Ook: ad hominem
Je valt de persoon aan in plaats van het argument
Voorbeeld: Je moet hem niet geloven, want hij ziet er onverzorgd uit.
Benadruk dat iemands uiterlijk, karakter of stijl niets bewijst over de waarheid van diens argument.
De stroman
Je verdraait de woorden van de ander
Daardoor wordt het makkelijker om die mening aan te vallen
Voorbeeld: We moeten voorzichtig zijn met euthanasie → Dus jij wilt dat mensen pijn lijden
Leg uit dat de oorspronkelijke uitspraak subtieler is dan de vervormde versie. De drogreden zit in het vervangen van het echte standpunt.
Het hellend vlak
Ook: stepping-stone
Een kleine stap zou volgens de spreker automatisch tot een ramp leiden
Voorbeeld: Eén jointje → harddrugsverslaving
Maak duidelijk dat er vaak tussenschakels ontbreken. De spreker doet alsof een gevolg onvermijdelijk is zonder dat te bewijzen.
Autoriteitsargument
Iets zou waar zijn omdat een belangrijk persoon het zegt
Dat is geen goed argument als die persoon er geen kennis over heeft
Autoriteit vervangt dan bewijs
Nuancering voor de docent: expertise kan relevant zijn, maar alleen gezag op zich maakt een uitspraak nog niet waar.
Welke drogreden valt de persoon aan in plaats van het argument?
Stroman
Hellend vlak
Ad hominem
Autoriteitsargument
Controleert herkenning van de vier behandelde drogredenen.
Herken de drogredenen
Bij ad hominem val je de spreker aan. Een stroman verdraait eerst het standpunt van de ander. Bij het hellend vlak doe je alsof een kleine stap vanzelf tot een ramp leidt.
Alle termen komen letterlijk uit de voorgaande slides; dit verankert het onderscheid tussen de drogredenen.
Wat is een denkfout?
Een denkfout gebeurt vaak onbewust
Je hersenen nemen een verkeerde mentale afkorting
Daardoor trek je een fout besluit
Leg het verschil met drogredenen kort uit: een drogreden zit in argumentatie naar buiten toe, een denkfout in hoe je zelf denkt.
Bevestigingsvooroordeel
Ook: confirmation bias
Je let vooral op informatie die jouw idee bevestigt
Tegenvoorbeelden negeer je sneller
Gebruik het voorbeeld uit het hoofdstuk: iemand gelooft dat vrouwen slecht parkeren en onthoudt alleen de gevallen die dat lijken te bevestigen.
Zwart-witdenken
Er is geen ruimte voor nuance
Iets is helemaal goed of helemaal slecht
Tussenposities verdwijnen uit beeld
Benadruk dat veel filosofisch denken juist vraagt om nuance en onderscheid, niet om uitersten.
Emotioneel denken
Je gevoel wordt behandeld alsof het bewijs is
Voorbeeld: Ik voel me bang, dus dit zal mislukken
Een emotie is echt, maar bewijst niet dat een gedachte waar is
Dit onderscheid is belangrijk: gevoelens zijn reëel, maar hun aanwezigheid maakt een conclusie nog niet logisch juist.
Magisch denken
Je ziet een verband dat er logisch niet is
Voorbeeld: Onder een ladder doorlopen brengt ongeluk
Toeval wordt dan gelezen als oorzakelijk verband
Koppel dit eventueel aan bijgeloof: niet alles wat samen gebeurt, hangt ook werkelijk samen.
Welke denkfout is: 'Ik voel angst, dus het mislukt'?
Magisch denken
Zwart-witdenken
Emotioneel denken
Bevestigingsvooroordeel
Toetst toepassing van de voorbeelden uit de slides over denkfouten.
Wat vind jij het lastigst om uit elkaar te houden?
Waarheid/geldigheid
Drogreden/denkfout
Premisse/conclusie
Modus ponens/tollens
Deze slide heeft geen instructies
Wat neem je uit deze les zeker mee?
Reflectievraag zonder vaste juiste antwoorden. Laat leerlingen benoemen welke inhoud of welk onderscheid is blijven hangen.
Wat hielp jou vandaag het best om dit te begrijpen?
Reflectievraag over het leerproces. Mogelijke antwoorden: voorbeelden, schema's met p en q, klassengesprek, vergelijkingen tussen termen.
Belangrijke woorden
Logica - de regels voor correct nadenken
Premisse - een stelling of bewering in een redenering
Conclusie - het besluit van een redenering
Formaliseren - woorden vervangen door letters om de structuur te zien
Drogreden - een fout in de logica die bedoeld is om te overtuigen
Deze slide heeft geen instructies
Belangrijke woorden
Syllogisme - een redenering met premissen en een conclusie
Geldigheid - de conclusie volgt logisch uit de premissen
Waarheid - een uitspraak komt overeen met de werkelijkheid
Modus ponens - als p dan q; p; dus q
Modus tollens - als p dan q; niet q; dus niet p
Denkfout - een onbewuste fout in je manier van denken
Deze slide heeft geen instructies
