Literatuurgeschiedenis 4 vwo Middeleeuwen: Hebban olla vogala, Ridderliteratuur, Middeleeuwse liefdesliteratuur, Toneel in de middeleeuwen
Literatuurgeschiedenis 4 vwo Middeleeuwen (1)
Leerdoel
Lesduur is: 120 minOnderdelen in deze les
Literatuurgeschiedenis 4 vwo Middeleeuwen (1)
Leerdoel
Waar moet je aan denken bij de middeleeuwen?
Middeleeuwen
Met de term middeleeuwen wordt de periode bedoeld tussen ca. 500 en 1500. Het is een periode waarin zich veel veranderingen voordoen zoals de opkomst van de steden en een steeds toenemend belang van het schrift, niet alleen in het Latijn maar vanaf de twaalfde eeuw ook de volkstaal (de voorloper van het Nederlands). De Lage Landen vormden een ware lappendeken van vorstendommen.
Literatuur in de middeleeuwen
Middeleeuwse teksten waren doorgaans op rijm en bedoeld om te worden voorgelezen. Wie zelf een exemplaar van een tekst wilde bezitten, moest die letter voor letter laten kopiëren op perkamenten bladen (gemaakt van dierenhuid). Dat maakte dat literatuur lange tijd enkel was weggelegd voor de elite. Aan het einde van de middeleeuwen zorgden gebruik van papier en de drukpers voor ongeziene nieuwe mogelijkheden.
Hebban olla vogala
‘Hebban olla vogala...’ is het oudst bekende Nederlandse liefdesversje (opgeschreven ca. 1100); in deze periode werd literatuur in de volkstaal meestal mondeling overgeleverd.
Vlaamse monnik
Oudnederlands
Hildebrandslied in het Oudhoogduits
Orale overlevering
Video: Hebban olla vogala, Nederlands of Engels?
Denk je dat het Nederlands verder teruggaat dan Hebban Olla Vogala? Waarom?
Middeleeuwse liefdesliteratuur
Een hart met een pijl erdoor is al eeuwenlang hét symbool van een liefdesverklaring. Je vindt ze in de schors van menige boom en in het tafelblad van talloze schoolbanken. Ook in de middeleeuwen werden liefdesbrieven al met dat symbool gesierd en was vrouwe Minne, die met haar pijlen de harten in brand zette, een graag geziene gaste.
Ic sach noyt so roden mont
Ic sach noyt so roden mont
Noch oec so minlike oegen,
Als si heeft, die mi heeft gewont
Al in dat herte dogen.
Doch leve ic in hogen
Ende hope des loen ontfaen:
Geeft si mi qualen dogen
Si mach mis beteren saen.
Lief, mi hevet u minne
So vriendelike bevaen,
Dat ic u met sinne
Moete wese onderdaen.
'k Zag nooit zo rode mond,
noch zulke lieve ogen
als zij heeft, die mij heeft verwond
in het diepste van mijn hart.
Toch leef ik welgemoed,
en hoop ik daarvoor loon te krijgen:
als zij mij lijden laat,
kan zij het ook verhelpen.
Beminde, de liefde voor u
heeft mij zo hartelijk bevangen,
dat ik met overtuiging
uw onderdaan moet zijn.
Liefdesverhalen Middelnederlands
Tragiek van de liefde
Tristan en Isolde
Voorbeelden verboden of onmogelijke liefdesverhalen Middelnederlands
Het lied van de twee koningskinderen;
Het lied van Heer Halewijn;
Floris ende Blancefloer;
Borchgravinne van Vergi;
Pyramus en Thisbe;
Lanseloet van Denemerken
Welke van eerdergenoemde verhalen spreekt jou het meest aan? Waarom?
Middeleeuwse liefdesliteratuur (2)
Minnekunst
Een Middelnederlands didactisch ‘handboek voor de liefde’
Der minnen loep
Hoofse literatuur
Mystieke minnegedichten
Hadewijch
Ridderliteratuur
Ridders zijn de belangrijkste militairen van de middeleeuwen. Ridderromans, geschreven voor en over ridders, zijn spannende verhalen over moed, trouw en liefde.
Ridderliteratuur (1)
Ridderliteratuur (2)
Hof van Karel de Grote of van koning Artur
‘Negen Besten’
Karelromans
Arturromans
Ridders van de Ronde Tafel
Voorbeeldfunctie
Wat is het grootste verschil tussen de Karelromans en de Arthurromans?
Koning Arthur, geschiedenis of legende?
Toneel in de middeleeuwen
Als er iets te vieren was in de stad, dan was er toneel. Was er een kermis? Toneel. Was er een religieuze optocht? Toneel. Kwam de vorst naar de stad? Toneel! En zeker in dat laatste geval moest er een kwalitatief stuk getoond worden, want de vorst in kwestie moest natuurlijk zien hoe veel werk zijn onderdanen speciaal voor hem verzet hadden.
Toneel in de middeleeuwen (1)
Van gilden en verenigingen tot religieuze broederschappen en zelfs de schutters
Straattheater.
Rondtrekkende toneelgezelschappen
Overal en nergens
Ene boerde
Ic quam gegaen met liste
Daer ic mijn suete lief wiste.
Ic sprac: ‘Lief, waer biste?
Waet maecste, cacste of piste?’
‘Nenic, ic sitte hier bachten een kiste,
Ende rape eyeren uut enen niste;
Mijn hant hebbic beslabd met giste,
Daer ic ene tonne biers omme quiste.’
Si nam enen pot, daer si in piste,
Ende werp na mijn hoet, maer si miste.
En waest niet goede boerde, ic bidtste,
Dat ic soe wel quam uten twiste?
Noch haddic liever dat si miste,
Dan si mijn oghen uut piste:
Het sijn vele goeder boerden diese wiste.
Ik kwam lustig naar waar ik wist dat mijn lief was. Ik sprak: “Lief, waar ben je? Wat doe je, een grote of een kleine boodschap?” “Nee, ik zit hier achter een kist en raap eieren uit een nest; ik heb gist op mijn hand gemorst, omdat ik een vat bier omver heb gestoten.” Ze nam een pot, waar ze in plaste, en wierp hem naar mijn hoofd, maar ze miste. Was dit nu geen goed verhaal, vraag ik u, dat ik zo goed uit die ruzie kwam? Toch had ik liever dat ze miste dan dat ze mijn ogen uitplaste: het zijn veel goede verhalen die ze kende.
Overlevering
Stadsrekeningen
De gezellen van den spele een spel speelden
Improvisatie
Handschrift-Van Hulthem
Waarom denk je dat er weinig toneelstukken uit de middeleeuwen zijn opgeschreven?
