Cultuur: De onderwereld

De onderwereld in de Oudheid

1 / 33
volgende
Slide 1: Slide
newEditorLatijnSecundair onderwijsAlgemeen secundair onderwijsDomeinoverschrijdendLeerjaar 5

In deze les zitten 33 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

De onderwereld in de Oudheid

Open met het idee dat de dood in de Oudheid niet als een definitief einde gold, maar als een overgang naar een andere bestaansvorm.

Welke woorden associeer jij met de onderwereld in de Oudheid?

Gebruik de antwoorden als voorkennisactivatie. Verwacht termen als dood, schimmen, duisternis, Styx, Charon, straf, goden, maar laat ook spontane associaties toe.

De dood als overgang

In de Oudheid betekende sterven meestal niet dat alles ophield.


Het levensbeginsel van de mens, de anima, bleef voortbestaan als een schim of umbra.


Die schim verhuisde naar een verblijf onder de aarde: de onderwereld.

Benadruk het onderscheid tussen lichaam en anima: het lichaam sterft, maar de anima blijft als umbra voortbestaan.

Wat is een umbra?

Een umbra is de voortlevende schim van een gestorvene.

  • gewichtloos

  • zonder vaste materie

  • vluchtig als de wind

  • fysiek contact is niet mogelijk

  • karaktertrekken en uiterlijke kenmerken blijven vaak herkenbaar

  • kan spreken en handelen

Leg uit dat de schim dus niet volledig persoonloos is: bepaalde karaktertrekken blijven bestaan, ook al is er geen lichamelijkheid meer.

Een bloedeloos bestaan

Het leven van de schimmen gold als een bloedeloos schemerbestaan.


Zij leefden zonder de vreugden van de bovenwereld: geen tastbaar lichaam, geen vol leven, geen echte levenskracht.

Dit is een belangrijk contrast: voortbestaan betekent niet automatisch geluk. Voor de meeste doden is de onderwereld eerder kleurloos dan troostrijk.

Namen van de onderwereld

De onderwereld had meer dan één naam. Elke naam legt een ander aspect bloot:


  • Erebus: oorspronkelijk de god van de duisternis, ook synoniem voor de duisternis in de onderwereld

  • Chaos: duistere afgrond, gapende leegte

  • Hades: de god én de onderwereld

  • Orcus: de naam van het rijk en van de god van de dood en de onderwereld,
    associatie met een gevangenis

  • Inferi: verwijst naar de doden en de onderwereld in het algemeen

Wijs erop dat de veelheid aan namen laat zien hoe complex het voorstellingsbeeld was: niet één strak systeem, maar overlappende accenten.

Rivieren rond het dodenrijk

De onderwereld werd omgeven door dreigende wateren.

  • Styx: 'de hatelijke'

  • Cocytus: rivier van geweeklaag

  • Acheron: groot, somber meer

  • Phlegeton: rivier van vloeibaar vuur

  • Lethe: water van vergetelheid (de schimmen drinken hiervan om hun aardse bestaan te vergeten)

Laat zien dat water hier grens, angst en overgang uitdrukt. Lethe voegt daar nog verlies van herinnering aan toe.

Wat blijft volgens de Oudheid na de dood voortbestaan?

A

de anima

B

het lichaam

C

de stem

D

het graf

Toetst het kernonderscheid tussen lichaam en anima uit slides 2-4.

Vul de kernbegrippen aan

Na de dood bleef volgens veel mensen de anima voortbestaan als een umbra. Die schim was gewichtloos en zonder vaste materie. Om het dodenrijk slingerde zich negenvoudig de Styx, de ‘hatelijke’.

anima
umbra
gewichtloos
Styx
Orcus
Lethe
lichaam
Cocytus
Tartarus

Alleen de vier ingevulde termen passen inhoudelijk op deze plaats: anima, umbra, gewichtloos, Styx.

Stel: Je bent een umbra in de onderwereld. Wie of wat uit je vroegere leven zou je het meeste missen?

Bespreek dat een umbra geen lichaam of vaste materie meer heeft en daarom niet tastbaar is, ook al blijven karaktertrekken herkenbaar.

Charon en de overtocht

De schimmen bereikten het dodenrijk niet op eigen kracht.


Charon, de veerman van de onderwereld, zette hen met zijn boot over het water en langs de Acheron. De reis naar de onderwereld wordt zo voorgesteld als een definitieve overtocht: wie de grens passeert, hoort niet langer bij de levenden.

Je kunt hier eventueel koppelen aan begrafenisrituelen en de idee dat de dode correct naar het rijk van de schimmen moet worden begeleid.

Cerberus

Bij de ingang waakte Cerberus, de reusachtige hellehond.

  • drie koppen

  • slangen rond zijn hals of koppen

  • laat iedereen binnen

  • laat niemand terug naar buiten


Daarom heet de onderwereld ook avarus: zij slokt iedereen op en geeft niemand terug.

Het woord avarus betekent hier niet letterlijk geldzucht, maar 'gierig' in de zin van vasthoudend: de dood laat zijn prooi niet los.

Gebieden in de onderwereld

De onderwereld was niet overal dezelfde plaats.


  • Voor de meeste schimmen: een somber schimmenrijk

  • Elysium: verblijf van bijzonder verdienstelijke mensen

  • Tartarus: diepste en verschrikkelijkste streek, strafplaats voor misdadige zielen en titanen


Zo bevat de onderwereld zowel een gewone verblijfplaats als zones van beloning en straf.

Maak duidelijk dat Elysium een uitzonderingsgebied is; het gewone lot van de meeste doden blijft schimmig en kleurloos.

Tartarus als strafplaats

Tartarus is de diepste regio van de onderwereld.


Hier worden grote misdadigers niet zomaar opgesloten, maar eeuwig gestraft. In de mythische verbeelding is Tartarus de plaats waar schuld zichtbaar wordt in een eindeloze straf die nooit voltooid raakt.

Benadruk het verschil tussen gewone doden en uitzonderlijke overtreders. Tartarus is niet de standaardbestemming van elke ziel.

Voorbeelden van eeuwige straf

Bekende veroordeelden in Tartarus:

  • Tantalus: honger en dorst, maar voedsel en water blijven buiten bereik

  • Sisyphus: duwt een rots omhoog die telkens terugrolt

  • Ixion: vastgebonden aan een eeuwig draaiend rad

Deze voorbeelden tonen drie vormen van zinloze, onontkoombare straf: verlangen, nutteloze arbeid en eindeloze pijn.

Welke figuur bewaakt de ingang en laat niemand terugkeren?

A

Charon

B

Cerberus

C

Pluto

D

Ixion

Charon vervoert, Cerberus bewaakt de grens, Pluto heerst, Ixion is een gestrafte figuur.

Vul de plaatsen en figuren aan

Na de overtocht met Charon bereikte een schim het dodenrijk. Bij de ingang waakte Cerberus. Voor uitzonderlijk verdienstelijke mensen was er Elysium, terwijl grote misdadigers in Tartarus terechtkwamen.

Charon
Cerberus
Elysium
Tartarus
Styx
Proserpina
Chaos
Acheron
Manes

Toetst het onderscheid tussen overtocht, grensbewaking, beloning en straf.

Heersers van het dodenrijk

In het rijk van de schimmen hebben de di superi geen macht.

Daar heersen de di inferi:


  • Pluto, ook Dis genoemd

  • Proserpina, zijn vrouw



Benadruk het contrast tussen bovenwereld en onderwereld: niet alleen een andere plaats, maar ook een andere machtsorde.

De Manes en D.M.

De Manes zijn in de Romeinse religie de geesten van de overledenen.


Op grafstenen staat vaak D.M.: Dis Manibus, 'aan de goddelijke schimmen'. De Manes zijn de overledenen in hun hoedanigheid als religieuze machten die men moet respecteren.

Leg uit dat 'goddelijk' hier niet betekent dat elke dode een grote god wordt, maar wel dat de gestorvenen religieuze eer ontvangen.

De band met de doden

De levenden bleven de Manes eren met gebeden en kleine offers om te tonen dat ze hen niet vergeten waren.

  • bloemen

  • wierook

  • zout of graan

  • wijn, honing, melk of brood
    Met zulke gaven en gebeden bleef de band tussen levenden en doden bestaan en konden de Manes in vrede rusten.

Je kunt hier kort wijzen op dodenfeesten en het idee dat vergeten doden onrustig kunnen worden, terwijl herdachte doden in vrede rusten.

De Erinyen of Furiën

Pluto liet de bestraffing van misdadigers over aan de drie Erinyen of Furiën:


  • Allecto

  • Tisiphone

  • Megaera


Uit angst noemde men hen ook Eumeniden, 'de welwillenden', als eufemisme.

Leg kort uit wat een eufemisme hier doet: men vermijdt de gevreesde naam om de machten gunstiger te stemmen.

De onweerstaanbare macht van de dood

Zelfs de hemelgoden zwoeren in mythen bij de Styx of bij machten van de onderwereld.


Dat verraadt hoe sterk in de Oudheid het besef leefde dat de dood een onontkoombare en hogere macht was.

Dit is een kernslide voor de lesvraag: waarom kreeg de onderwereld zoveel gewicht? Omdat zij gold als een macht waaraan niemand ontsnapt.

Waarvoor staat D.M. op Romeinse grafstenen?

A

Di Mortuorum

B

Dis Manibus

C

Dei Magni

D

Domus Mortis

Distractors klinken Latijns en plausibel, maar alleen Dis Manibus is correct volgens slide 13.

Waarom offerden de levenden aan de Manes?

Verwachte elementen: kleine offers en gebeden hielden de band met de doden in stand; de Manes mochten niet vergeten worden; men wilde hen tot rust brengen.

Toegangen tot de onderwereld

In de Oudheid wees men echte plaatsen aan als toegang tot het dodenrijk.


Een beroemde ingang lag bij kaap Taenarum in Laconië: een diepe grot vanwaaruit Heracles zou zijn afgedaald om Cerberus naar boven te brengen.



Voor de Romeinen gold ook een grot in Cumae, bij het Avernusmeer nabij Napels, als toegangspoort. Daar laat Vergilius in boek 6 van de Aeneis zijn held afdalen naar de onderwereld.

Benadruk dat mythische ruimte vaak aan concrete plaatsen werd gekoppeld. Dat maakt het geloofsbeeld tastbaar.

Welke plaats gold voor Romeinen als toegang tot de onderwereld?

A

Taenarum

B

Olympus

C

Cumae

D

Delphi

Taenarum is ook een toegang in de traditie, maar Cumae is specifiek de Romeinse toegang uit slides 17-18.

Welke namen en begrippen hoorde je vandaag voor het eerst?

Mogelijke elementen: concrete grotten en plaatsen maakten de mythische onderwereld tastbaar, geloofwaardiger en dichter bij de leefwereld van mensen.

Vind je dat het leven van een schim in de onderwereld eerder een vloek is of een zegen? Licht je mening kort toe.

Deze slide heeft geen instructies

Welk onderdeel van deze les vraagt nog extra toelichting?

Deze slide heeft geen instructies

Woordenlijst

anima - levensbeginsel of ziel van de mens

umbra - schim van een overledene in de onderwereld

Erebus - duisternis van de onderwereld; ook een goddelijke figuur

Chaos - duistere afgrond of gapende leegte

Hades - de god van de onderwereld en de onderwereld zelf

Orcus - god of rijk van de dood, vaak met de bijklank van een gevangenis

Inferi - de doden of de onderwereld in het algemeen

Deze slide heeft geen instructies

Woordenlijst

Styx - rivier rond de onderwereld; betekent 'de hatelijke'

Cocytus - rivier van geweeklaag

Acheron - groot, somber meer van de onderwereld

Phlegeton - rivier van vloeibaar vuur

Lethe - rivier van vergetelheid

Charon - veerman die schimmen overzet

Cerberus - driekoppige hellehond die de ingang bewaakt

Deze slide heeft geen instructies

Woordenlijst

Elysium - gelukkige verblijfplaats voor bijzonder verdienstelijke mensen

Tartarus - diepste strafgebied van de onderwereld

di inferi - goden van de onderwereld

Pluto / Dis - heerser van het dodenrijk

Proserpina - echtgenote van Pluto

Manes - geesten van de overledenen in de Romeinse religie

D.M. - afkorting van Dis Manibus, 'aan de goddelijke schimmen'

Deze slide heeft geen instructies

Woordenlijst

Erinyen / Furiën - wraakgodinnen die misdadigers straffen

Eumeniden - eufemistische naam voor de Erinyen, 'de welwillenden'

Taenarum - beroemde plaats met een toegang tot de onderwereld

Cumae - Romeinse plaats die als toegangspoort tot het dodenrijk gold

Avernusmeer - meer bij Cumae, verbonden met de onderwereld

avarus - gierig of vasthoudend; de onderwereld laat niemand terugkeren

Deze slide heeft geen instructies