Hoorcollege 4 - De Sjoa

• newEditor
• Professionele identiteit
• HBO
• Studiejaar 1

hoorcollege 4: De Sjoa

PI1b - Professionele identiteit 1b

Pabo Hogeschool Leiden

docent: Ronald Stroo 

AFSPRAKEN:

- mobiel in daarvoor bestemde kisten

- enkel notitieblok en pen op uitklaptafeltje

Antisemitisme

- traditioneel

- modern

terugblik hoorcollege 1

1933-1939: Nazi-Duitsland

• Hitler maakt van Duitsland weer ‘land om trots op te zijn’
  

• argwaan bij andere landen…
  

• innemen van Rijnland in 1936

• Oostenrijk en Sudetenland in 1938

• Tsjecho-Slowakije in 1939

• .... en Polen in september 1939

• Tweede Wereldoorlog breekt uit!!
  

1933-1939: Nazi-Duitsland

• missie: ‘oplossen van Jodenvraagstuk’

• 1933: ontslag alle Joodse ambtenaren

• 1935: Neurenberger wetten (Joden verliezen burgerrechten + verbod op gemengde huwelijken)

• 1938: Kristallnacht

• droom: vestiging van Derde Rijk! Lebensraum voor Arische volk! Voor de übermensch! Stichten van wereldrijk

Tweede Wereldoorlog in Nederland

• aanval mei 1940

• dreiging na R’dam ook Utrecht te bombarderen

• Oranjes vluchten / Ned. regering in Londen

• Seyss-Inquart (Rijkscommissaris)

• NSB

• verzetsgroepen

• ‘zwart-wit-grijs’

In 1941 eisten de Duitsers dat de ongeveer 140.000 Joden die in Nederland woonden zich in Amsterdam gingen vestigen. Hierdoor steeg het inwoneraantal van de stad explosief. De Rivierenbuurt trok de meeste Joden aan omdat de huizen daar groter waren en beter, vier van de tien Nederlandse Joden woonden in dit stadsdeel. Vijftig procent in andere delen van de stad. Slechts tien procent van de Nederlandse Joden woonden in 1942 nog buiten Amsterdam.

427 joodse mannen lukraak opgepakt (razzia 22/23 februari ‘41) als vergelding voor omkomen van WA-man Hendrik Koot: februari 1941. Drie dagen daarna algemene staking (10.000 mensen staken) -> enige openlijke verzet tegen jodenvervolging in Europa; herdenking bij Dokwerker op 25 februari

 

WA = sociaal nationalistische Weerbaarheidsafdeling (afdeling van de NSB) viel vanaf winter 1940-1941 joden in de Amsterdamse jodenbuurt lastig. Treiteren, provoceren, vernederen, afpakken bezittingen, etc. Vorming van knokploegen om zich te verdedigen. Joodse en communistische knokploegen.

9 febr. 1941 vechtpartij in café op Thorbeckeplein (aanleiding was bordje ‘Verboden voor Joden’;

11 februari 1941 vechtpartij in jodenbuurt tussen WA-mannen en communistische knokploegen; WA-man Hendrik Koot komt om het leven.

WA = sociaal nationalistische Weerbaarheidsafdeling (afdeling van de NSB) 

Viel vanaf winter 1940-1941 joden in de Amsterdamse jodenbuurt lastig. Treiteren, provoceren, vernederen, afpakken bezittingen, etc. Vorming van knokploegen om zich te verdedigen. Joodse en communistische knokploegen. 9 febr. 1942 vechtpartij in café op Thorbeckeplein (aanleiding was bordje ‘Verboden voor Joden’; 11 februari 1942 vechtpartij in jodenbuurt tussen WA-mannen en communistische knokploegen; WA-Man Hendrik Koot komt om het leven.

Waar gaat dit pamflet over?

Leerdoelen

Je kunt aan het einde van dit hoorcollege ….

• verwoorden op welke wijze de nazi’s zijn overgegaan tot de Sjoa.

• het verloop van de Sjoa (chronologie) toelichten.

• de voornaamste basisprincipes (of aanbevelingen) m.b.t. ‘lesgeven over de Holocaust’ noemen.

foto’s uit Yad Vashem

• fotoalbum gevonden in april 1945

• Museum 'Yad Vashem' in Jeruzalem

• unieke verzameling beelden

• bekijk de foto’s aandachtig

• met welke reden zouden deze foto’s gemaakt zijn?

Wie maakte deze foto's denk je?

Met welke reden zouden deze foto’s zijn gemaakt?

1

(leed)vermaak

2

herinneringen vastleggen

3

als bewijsmateriaal

4

verantwoording afleggen

5

kunstfotografie

De ‘Endlösung’

• Endlösung = definitieve oplossing voor Jodenprobleem

• reeds in 1919 schreef Hitler al over oplossen van ‘Joodse kwestie’

Ideeën:

• in '30 jaren: uitlokken massale emigratie (‘wegpesten’ Joodse bevolking) 

• in 1940: verbanning binnen Europa (Lublin-programma)

• in 1940: deportatie naar Madagascar (Madagascar-Plan)

• in 1941: massale systematische vernietiging

Operatie Barbarossa

• 22 juni 1941 Duitsland valt de Sovjetunie aan

Waarom?

• communisme is verwerpelijke ideologie

• Slavische bevolking minderwaardig ras

• Hitler meende dat Sovjetunie door Joden werd geleid

• (leef)ruimte maken voor 

       arische ras

NB in augustus 1939 hadden Stalin en Hitler een niet- aanvalsverdrag getekend => Molotov-Ribbentrop Pact

Bleek pragmatische afspraak; zodra Hitler handen vrij had, besloot hij front naar Oosten te verplaatsen.

22 juni 1941

van operatie Barbarossa …

• plan: 36 miljoen mensen in Oost-Europa plaats maken voor arische mensen uit westen

• inzet Einsatzgruppen (mobiele moordescaders)

• ‘gevaarlijke’ groepen uitschakelen: 'communisten' - Partizanen – Joden

 Hoe?

• uithongeren

• vervolgen van Partizanen (verzetsstrijders)

• lokale bevolking d.m.v. propaganda tot ‘zuiveren’ aanzetten

• massale executies

…naar start van Sjoa

• probleem: leden van Einsatzgruppen getraumatiseerd

• oplossing: introductie van gaswagen

• strijd tegen Sovjetunie gaf nazi’s perfecte reden om tegelijkertijd ook joden uit te schakelen.
  

• waarschijnlijk gaf Hitler in december 1941 officieel bevel tot de ‘Sjoa’

• Wannseeconferentie 20 januari 1942

• door dynamiek van Operatie Barbarossa kwam vernietiging van joden in een stroomversnelling

Concentratiekampen

Fasering:

• 1933-1936: kleine strafkampen (voor politieke vijanden en ‘asocialen’)

• 1936-1942: werk-, dwangarbeiders- en heropvoedingskampen

• 1942-1945: vernietigingskampen

• vanaf oktober 1942 bevel tot deportatie van

alle joden naar Auschwitz of Majdanek in Polen

• geoliede machine!

Aardrijkskunde

Zij had een onvoldoende

voor aardrijkskunde

die laatste dag

maar wist een week later precies 

waar Treblinka lag

héél even maar

Lot van Nederlandse joden

• tekenen van ariërverklaring (herfst 1940)

• anti-Joodse maatregelen

• alle Nederlandse Joden (140.000) in A’dam wonen

• WA-leden (Weerbaarheidsafdeling van de NSB) vallen Joden lastig

• eerste razzia’s (22/23 februari 1941)

• dragen van Jodenster (mei 1942)

De Ariërverklaring was een verklaring die van mensen in bepaalde functies geëist werd in de Tweede Wereldoorlog, waarin iemand moest verklaren geen jood te zijn. De verklaring werd ingesteld door de Duitse bezetter in Nederland, al binnen enkele maanden na mei 1940.

WA = sociaal nationalistische Weerbaarheidsafdeling (afdeling van de NSB) viel vanaf winter 1940-1941 joden in de Amsterdamse jodenbuurt lastig. Treiteren, provoceren, vernederen, afpakken bezittingen, etc. Vorming van knokploegen om zich te verdedigen. Joodse en communistische knokploegen. 9 febr. 1942 vechtpartij in café op Thorbeckeplein (aanleiding was bordje ‘Verboden voor Joden’; 11 februari 1942 vechtpartij in jodenbuurt tussen WA-mannen en communistische knokploegen; WA-Man Hendrik Koot komt om het leven.

Lot van Nederlandse joden

• Jodenbuurt in Adam wordt afgesloten getto

• transport per trein (in veewagens)

• doorgangskamp Westerbork

• werk- en/of vernietigingskamp

• selectie

• gaskamer (Zyclon B)

Tonen van powerpoint met foto's uit Auschwitzalbum + citaten van ooggetuigen + muziek (van film Left Luggage)

Auschwitzalbum

• april 1945, bevrijding concentratiekamp Dora-Mittelbau

• Lili Jacob lijdt aan tyfus

• herstellen in Duitse barak

• vondst fotoalbum

• album samengesteld door SS-er Bernard Walter

• Fotograaf: Wilhelm Brasse

In april 1945 bevrijdde het Amerikaanse leger het concentratiekamp Dora-Mittelbau. Eén van de gevangenen was Lili Jacob. Zij was op het moment van de bevrijding sterk verzwakt. Medegevangenen droegen haar naar één van de Duitse barakken om op krachten te komen. Zoekend naar een deken vond Lili in een nachtkastje een fotoalbum. In het album zaten tot haar verbazing foto’s van haar grootouders, haar broertjes en dorpsgenoten. Lili had als enige van haar familie Auschzwitz overleefd. Lili nam het album mee naar huis waar ze het veilig bewaarde als enige nog tastbare herinnering aan haar geliefden.

De fotograaf was Wilhelm Brasse. Hij werkte in de doka van Auschwitz samen met: Tadek Brodka, Stanislaw Tralka, Wladyslaw Wawrzyniak, Franek Myszkowski en Alfred Wojcicki. Onder de leiding van SS'er Bernhard Walter voerden zij de indentificatiedienst uit in Auschwitz. Zij moesten alle gevangenen en de slachtoffers van Josef Mengele fotograferen voor de leiding van het kamp, om het vervolgens verder te verspreiden onder de leiders van de Nazi's.

Broertjes Sril en Zelig

Rabbi Naftali Zvi Weiss, opperrabbijn van Bilke

Grootouders Avraham en Sheindele 

Dat het album is overgeleverd is een zeldzaamheid, omdat de nazi's alle sporen van de massavernietiging wilden uitwissen. Ook de manier waarop het album werd gevonden, is bijzonder. Het album is gevonden door Lilly Jacob. Jacob (later Lilly Jacob-Zelmanovic Meier) werd in Auschwitz II-Birkenau geselecteerd om te werken, terwijl de rest van haar familie naar de gaskamer werd gestuurd. Toen de Sovjettroepen naderden, werd Auschwitz ontruimd en zowel de SS'ers als veel gevangenen werden naar diverse concentratiekampen dieper in Duitsland gebracht. Via enkele kampen kwam Lilly Jacob terecht in het concentratiekamp Mittelbau-Dora, 640 kilometer verwijderd vanaf Auschwitz. Na de bevrijding hier werd ze geplaatst in een barak voor zieken. In deze barak vond ze het album in een kast naast haar bed. In het album vond ze onder andere foto's van haarzelf en haar familie.

Lili Jacob

Het bestaan van het album werd publiekelijk pas bekendgemaakt in 1964-1965, toen het werd aangedragen als bewijsmateriaal tijdens het tweede Auschwitzproces. In 1980 bezocht 'nazi-jager' Serge Klarsfeld Lilly Jacob en overreedde haar om het album te schenken aan het Holocaust Museum Jad Wasjem in Israël. Het album met inhoud werd later dat jaar gepubliceerd onder de naam The Auschwitz Album: Lili Jacob's Album.

Vier fasen

1. Mei 1940 - Fluwelen handschoen: Nederlandse bevolking winnen voor nazi-ideeën

2. Februari 1941 - Nazificatie: opleggen van Duitse maatregelen / groeiende anti-Duitse stemming

3. April 1943 - IJzeren vuist: groeiende aantal conflicten tussen bevolking en bezetter

4. Augustus 1944 - Terreur: totale ontregeling van de samenleving

terug naar overzicht WOII

Fasering aan te brengen in 5 oorlogsjaren

• D-day 6 juni 1944

• Slag om Arnhem (Operatie Market Garden) sept. 1944

• Hongerwinter (‘44/45)

• capitulatie 5 mei 1945

Laatste fase oorlog

Tweede wereldoorlog in Zuid-Oost Azië

• 1942 Japan verovert Nederlands-Indië

• Jappenkampen / Birmaspoorlijn

• Indonesische nationalisten zien kansen

• aug. 1945 atoombom

• Hiroshima en Nagasaki

En einde WOII in Azië

Studentenreis PABO naar Auschwitz

najaar van 2026

Jaarlijkse studiereis naar Auschwitz

Beeldvorming

• foute Duitsers

• dappere Nederlanders tegenover die 'vuile moffen' 

Vrijheidsdag wo 8 april

• 9.15 uur tot 15.00 uur

• opening: Lammert Kamphuis

• 2 workshoprondes

• afsluiting: lezing Ferry Zandvliet

• binnenkort inschrijven voor workshops