H1: Landschappen
§1: Gebergten ontstaan, gebergten verslijten
H1: Landschappen
§1: Gebergten ontstaan, gebergten verslijten
Vandaag
Wat gaan we dit jaar doen?
Voorkennis
Doorbladeren hfd. 1 Landschappen
Introductie opdrachten maken
(Filmpje)
Wat gaan we doen?
Mezelf voorstellen (gedaan)
Toets hoofdstuk 1 par 1 t/m 5
Classroom
Uitleg
Ronden uitleggen/ maken
inleveren classroom
H1: Landschappen
§1: Gebergten ontstaan, gebergten verslijten
Wat gaan we doen?
Uitleg 1.1
Opdrachten
Leerdoelen
Je weet de verschillen tussen een jong- en oud-gebergte;
Je kunt uitleggen hoe uit oceaanbodem en vulkanisme bergen kunnen ontstaan;
Je kunt op een foto fossielen en het stollingsgesteente graniet herkennen.
H1: Landschappen
§1: Gebergten ontstaan, gebergten verslijten
Uitleg (herhaling klas 1)
Pas vanaf de jaren '50 van de vorige eeuw weten we hoe aardplaten verplaatsen. Zo past Zuid-Amerika in Afrika. Op beide continenten zijn dezelfde lagen met fossielen teruggevonden die deze verplaatsing bevestigen. Maar ook nu bewegen onze platen nodig!
H1: Landschappen
§1: Gebergten ontstaan, gebergten verslijten
Uitleg (herhaling klas 1)
Hoe ontstaat een aardlaag?
Resten van gesteenten of leven verzamelt zich horizontaal op een bodem.
Na verloop van tijd hoopt deze laag zich op.
Hierna kunnen er twee dingen gebeuren:
De horizontale aardlaag gaat kapot door weer en wind. Dit noemen we verwering. Wanneer het materiaal verplaatst is er sprake van erosie.
De horizontale aardlaag raakt bedekt onder een nieuwe aardlaag. Als gevolg van druk en platentektoniek vormt de aardlaag een dik pakket gesteente. Dit kan ook omhoog geduwd worden, waardoor de horizontale laag gaat kronkelen of zelfs verticaal komt te staan.
H1: Landschappen
§1: Gebergten ontstaan, gebergten verslijten
Uitleg (herhaling klas 1)
De hooggebergen zijn vaak de jongste bergen. Hoe ouder het gebergte, hoe meer het is afgebrokkeld. Hoe jonger, hoe meer het omhoog wordt geduwd. Zo kennen we bijvoorbeeld de jonge Alpen in Europa en de Himalaya in Azië.
Bovenop hoge bergen vinden we ook fossielen terug. Hoe kan dit?
Voorafgaand aan de botsing tussen India en Azië werd de oceaan ertussen steeds kleiner.
Materiaal dat op de bodem van de oceaan terecht kwam in de verdrukking werd zo samengeperst tot gesteente.
Door de druk werd het gesteente geplooid tot ver boven zeeniveau.
Op de breuklijn waar de Indische Plaat onder de Euraziatische plaat duikt ontstond vulkanisme.
H1: Landschappen
§1: Gebergten ontstaan, gebergten verslijten
Steen uit vulkanen
Vloeibaar magma stolt onder de grond. Hierbij ontstaat stollingsgesteente.
Een bikkelhard, gespikkeld voorbeeld is graniet.
Hoogteligging (Natuurkundige of fysische kaarten)
Hierop kun je vooral de hoogteligging (en op zee: de diepteligging) goed zien. Gebergtes worden hierin nadrukkelijk benoemd. Voor Europa is dit GB 62-63.
Gemiddeld genomen neemt de temperatuur af met 6 graden per kilometer die je stijgt.
Wat is het hoogste gebergten wat je op de Europese natuurkundige kaart kan zien?
De Alpen
Kaukasus
De pyrineeën
Poentisch gebergte
Hooggebergte
Laaggebergte
jong
oud
scherpe toppen
afgesleten toppen
gering hoogteverschil
diepe dalen
Ardennen
Kaukasus
H1: Landschappen
§1: Gebergten ontstaan, gebergten verslijten
Leerdoelen herhaling
Je weet de verschillen tussen een jong- en oud-gebergte;
Je kunt uitleggen hoe uit oceaanbodem en vulkanisme bergen kunnen ontstaan;
Je kunt op een foto fossielen en het stollingsgesteente graniet herkennen.
Begrippen
Fossielen, plooiingsgebergte, magma, stollingsgesteente, graniet, Hooggebergte, middelgebergte, heuvelland, jonge gebergte en oude gebergte.
Extra, leren
Endogene processen zijn krachten wat van binnen uit de aarde komen. Platentektoniek, convectiestromen.
exogene processen zijn krachten die van buiten de aarde komen. Erosie, verwering.
Wat gaan we doen?
Toets hoofdstuk 1 par 1 t/m 5
Uitleg 1.2/ gezamenlijk lezen
Filmpje kijken
Ronden uitleggen/ maken
Inleveren classroom
H1: Landschappen
§2: Gesteente veranderd
open LessonUp
minute
second
H1: Landschappen
§2: Gesteente veranderd
Wat gaan we doen?
Herhaling 1.1
Uitleg 1.2
Opdrachten
Leerdoelen
Je weet het verschil tussen mechanische en chemische verwering en hoe die verwering werkt.
Je begrijpt waarom het klimaat invloed heeft op de aard en snelheid van verweringsprocessen.
Je kunt aan de hand van een tekening uitleggen hoe grotten ontstaan.
H1: Landschappen
§2: Gesteente veranderd
Leerdoelen herhaling §1
Je weet de verschillen tussen een jong- en oud-gebergte;
Je kunt uitleggen hoe uit oceaanbodem en vulkanisme bergen kunnen ontstaan;
Je kunt op een foto fossielen en het stollingsgesteente graniet herkennen.
H1: Landschappen
§2: Gesteente veranderd
Uitleg
Himalaya en Andes kennen vele reliëf. Bergtoppen vallen langzaam uit elkaar. Dit heet verwering.
H1: Landschappen
§2: Gesteente veranderd
Uitleg
Grotten ontstaan als gevolg van chemische verwering. Onder het aardoppervlak zit kalksteen. Dit lost sneller op in zuur water dan de meeste gesteenten. Dit type grotten komt in Nederland voor in Zuid-Limburg.
1
2
3
4
Er valt neerslag
Neerslag wordt zuur door plantenwortels
Neerslag sijpelt door het gesteente naar beneden
Kalksteen lost op
H1: Landschappen
§2: Gesteente veranderd
Leerdoelen herhaling
Je weet het verschil tussen mechanische en chemische verwering en hoe die verwering verloopt.
Je begrijpt waarom het klimaat invloed heeft op de aard en snelheid van verweringsprocessen.
Je kunt aan de hand van een tekening uitleggen hoe grotten ontstaan.
Begrippen
Relïef, mechanische verwering / vorstverwering, biologische verwering,chemische verwering, kalksteen en kastengebieden.
Glaciale erorie, uitschurende werking van met materiaal beladen ijs.
Wat gaan we doen?
Toets hoofdstuk 1 par 1 t/m 5
Uitleg 1.3 gezamenlijk lezen
Filmpje kijken
Ronden uitleggen/ maken
Inleveren classroom
H1: Landschappen
§3: Gesteente wordt verplaatst
open LessonUp
minute
second
Wat gaan we doen?
Toets landschappen
10 minuten boek doornemen
Inloggen KWIZL
Uitleg 1.3
Formatieve toets volgende week
Ronde 2, agenda schrijven
H1: Landschappen
§3: Gesteente wordt verplaatst
Wat gaan we doen?
Herhaling 1.2
Uitleg 1.3
Opdrachten
Leerdoelen
Je weet wat massabewegingen zijn.
Je begrijpt dat door verwering en erosie gebergten worden aangetast en grind, zand en klei ontstaan.
Je kunt een rivierdal en een gletsjerdal herkennen aan de hand van kenmerken op een foto.
H1: Landschappen
§3: Gesteente wordt verplaatst
Leerdoelen herhaling §2
Je weet het verschil tussen mechanische en chemische verwering en hoe die verwering verloopt.
Je begrijpt waarom het klimaat invloed heeft op de aard en snelheid van verweringsprocessen.
Je kunt aan de hand van een tekening uitleggen hoe grotten ontstaan.
H1: Landschappen
§3: Gesteente wordt verplaatst
Uitleg
Massabewegingen: los gesteente rolt, schuift of valt langs een helling naar beneden.
Erosie: de uitschurende werking van stroming water, wind of ijs. Net verweerd gesteente is scherp en hoekig.
H1: Landschappen
§3: Gesteente wordt verplaatst
Van gletsjer naar zee: hoe steiler de afdaling, hoe groter de verwerende kracht, hoe groter het geërodeerde achtergebleven gesteente.
Ga met https://earth.google.com/web/ op zoek naar een U-dal of V-dal en lever een screenshot hiervan hier in.
minute
second
H1: Landschappen
§3: Gesteente wordt verplaatst
Leerdoelen herhaling
Je weet wat massabewegingen zijn.
Je begrijpt dat door verwering en erosie gebergten worden aangetast en grind, zand en klei ontstaan.
Je kunt een rivierdal en een gletsjerdal herkennen aan de hand van kenmerken op een foto.
Begrippen
Massabeweging, grind, bovenloop, gletsjers, firnbekkens, fjorden en zand.
Wat gaan we doen?
Hs 1: landschappen 1.1 t/m 15
Uitleg gesteentecyclus
10 uitleg
Inloggen KWIZL
Formatieve toets
Wat gaan we volgende les doen?
H1: Landschappen
§4: Waar blijft grind, zand en klei?
open LessonUp
minute
second
Extra aantekeningen
Meanderen natuurlijk bochtig verloop van een beek of riviertje.
Sediment het neerleggen van zand, klei en gesteente (Delta).
Stollingsgesteente gesteente dat ontstaat door het stollen van magma.
Metamorf gesteente dat door hogedruk of temperatuursverandering veranderd.
H1: Landschappen
§4: Waar blijft grind, zand en klei?
Wat gaan we doen?
Herhaling 1.3
Uitleg 1.4
Opdrachten
Leerdoelen
Je weet op welke manier zandbanken, duinen en delta’s worden gevormd.
Je begrijpt dat in een laagvlakte sedimentatie optreedt en dat uit samengeperste sedimenten na lange tijd sedimentgesteenten ontstaan.
Je kunt met behulp van een foto de naam en een aantal kenmerken van sedimentgesteente benoemen.
De gesteentecyclus. Legenda: 1 = magma (vloeibaar gesteente); 2 = stolling en kristallisatie;
3 = stollingsgesteente; 4 = erosie en verwering; 5 = sedimentatie; 6 = sediment en sedimentair gesteente; 7 = rekristallisatie en metamorfose; 8 = metamorf gesteente; 9 = (partieel) smelten.
H1: Landschappen
§4: Waar blijft grind, zand en klei?
Leerdoelen herhaling §3
Je weet wat massabewegingen zijn.
Je begrijpt dat door verwering en erosie gebergten worden aangetast en grind, zand en klei ontstaan.
Je kunt een rivierdal en een gletsjerdal herkennen aan de hand van kenmerken op een foto.
H1: Landschappen
§4: Waar blijft grind, zand en klei?
Uitleg
Van bergtop naar zee:
bovenloop, middenloop, benedenloop;
grind, zand, klei sedimenteert;
door druk van bovenliggende lagen wordt het sediment samengeperst tot sedimentgesteente. Dit gesteente herken je aan laagjes en soms zitten er nog fossielen in.
Nieuwe lagen sediment worden steeds dikker en waneer dit lang genoeg doorgaat ontstaat er nieuw land, oftewel, een delta.
Een deel van het zand komt in zee terecht en maakt duinen.
H1: Landschappen
§4: Waar blijft grind, zand en klei?
Uitleg
Hoe ontstaan duinen?
Vanaf zandbanken in zee wordt door de golven zand naar het strand meegenomen. Na elke golf blijft een beetje zand liggen.
De wind neemt het zand mee landinwaarts totdat het een obstakel tegenkomt.
Bij een stuk hout of een plantje ontstaat een klein heuveltje zand dat na verloop van tijd meters hoog wordt, en zodoende een duin vormt.
Door druk wordt sediment samengeperst tot gesteente. Voorbeelden van sedimentgesteenten zijn zandsteen, kalksteen en schalie. Waaruit bestaan deze sedimentgesteenten?
zandsteen
kalksteen
schalie
schelpen
klei
zand
H1: Landschappen
§4: Waar blijft grind, zand en klei?
Leerdoelen herhaling
Je weet op welke manier zandbanken, duinen en delta’s worden gevormd.
Je begrijpt dat in een laagvlakte sedimentatie optreedt en dat uit samengeperste sedimenten na lange tijd sedimentgesteenten ontstaan.
Je kunt met behulp van een foto de naam en een aantal kenmerken van sedimentgesteente benoemen.
Begrippen
Benedenloop, laagvlakte, middenloop, sedimentatie, delta, estuarium, zandbanken, strand, aanslibkusten, duinen, zandsteen, schalie, sedementatie.
Wat gaan we doen?
Hs 1: landschappen 1.1 t/m 1.6
Uitleg 1.6
Buitenland digitaal maken
Blooket tijd over
H1: Landschappen
§5: Het landschap in Hoog-NL
open LessonUp
minute
second
H1: Landschappen
§5: Het landschap in Hoog-NL
Leerdoelen
Je weet waarom de grond in Hoog-Nederland onvruchtbaar is en hoe het geschikt is gemaakt voor akkerbouw.
Je begrijpt hoe het reliëf in Hoog-Nederland is ontstaan en dat daarbij zwerfstenen zijn achtergebleven.
Je kunt op een topografische kaart Hoog-Nederland aanwijzen.
H1: Landschappen
§5: Het landschap in Hoog-NL
Uitleg
Nederland bestaat uit Hoog- en Laag-Nederland. De Rijn, Maas en hun voorlopers hebben vele stroomgebieden gehad. Tijdens de IJstijd (het Pleistoceen) hebben deze rivieren grind en zand afgezet op de plek waar nu Hoog-NL is.
Hoe zit dat precies?
Welke temperatuur wordt in het diagram weergegeven?
gemiddelde jaartemperatuur
gemiddelde zomertemperatuur
gemiddelde wintertemperatuur
H1: Landschappen
§5: Het landschap in Hoog-NL
Uitleg
Tijdens de voorlaatste koude tijd Saale- ijstijd schoof ijs uit Scandinavie
Nederland binnen. Verschillende ijstongen duwden de grond
aan de voorkant en zijkanten op tot stuwwallen. Deze stuw-
wallen bestaan uit zand en grind dat uit
voorlopers van de Rijn en Maas is afgezet.
grote gaten in de stuwwallen zijn
smeltwaterdalen.
Ten noorden hiervan vind je zwerfkeien.
H1: Landschappen
§5: Het landschap in Hoog-NL
Uitleg
Deze stuwwallen vind je in Hoog-NL terug.
Voorbeelden zijn:
Veluwe
Utrechtse Heuvelrug
Tegenwoordig zijn de stuwwallen niet meer aangesloten.
Grote hoeveelheden smeltwater hebben stukken stuwwal
afgesleten toen Nederland opwarmde na de IJstijd. Hieruit
zijn smeltwaterdalen ontstaan.
H1: Landschappen
§5: Het landschap in Hoog-NL
Uitleg
De arme zandgronden
Landschap in hoog Nederland is erg afwisselend.
infiltreren, zand.
mest en kunstmest. Grond vruchtbaar.
H1: Landschappen
§5: Het landschap in Hoog-NL
Leerdoelen herhaling
Je weet waarom de grond in Hoog-Nederland onvruchtbaar is en hoe het geschikt is gemaakt voor akkerbouw.
Je begrijpt hoe het reliëf in Hoog-Nederland is ontstaan en dat daarbij zwerfstenen zijn achtergebleven.
Je kunt op een topografische kaart Hoog-Nederland aanwijzen.
Wat gaan we doen?
Hs 1: landschappen 1.1 t/m 1.6
Uitleg 1.6
Buitenland digitaal maken
Of samenvatting maken
Blooket tijd over
Wat hebben we nog nodig?
H1: Landschappen
§6: Het landschap in Laag-NL
open LessonUp
minute
second
H1: Landschappen
§6: Het landschap in Laag-NL
Wat gaan we doen?
Herhaling
Uitleg 1.6
Opdrachten
Leerdoelen
Je weet welke maatregelen de mens in Laag-Nederland heeft genomen om zich tegen het water te beschermen.
Je begrijpt hoe Laag-Nederland is opgevuld met veen en klei.
Je kunt met behulp van een foto of topografische kaart aanwijzen of een landschap in Hoog- of in Laag-Nederland ligt.
H1: Landschappen
§6: Het landschap in Laag-NL
Leerdoelen herhaling
Je weet waarom de grond in Hoog-Nederland onvruchtbaar is en hoe het geschikt is gemaakt voor akkerbouw.
Je begrijpt hoe het reliëf in Hoog-Nederland is ontstaan en dat daarbij zwerfstenen zijn achtergebleven.
Je kunt op een topografische kaart Hoog-Nederland aanwijzen.
H1: Landschappen
§6: Het landschap in Laag-NL
Uitleg
Het landschap in Laag-Nederland dateert voornamelijk uit het Holoceen, oftewel, de afgelopen 10.000 jaar. Met de temperatuurstijging steeg ook de zeespiegel. Doordat de ijskap kleiner werd ging de plaat waarop Nederland ook wippen. Relatief kon de zeespiegel zowel stijgen (wip hangt naar beneden) als dalen (wip staat omhoog), maar absoluut steeg de zeespiegel.
H1: Landschappen
§6: Het landschap in Laag-NL
Uitleg
In Laag-NL zijn tijdens de zeespiegelstijging nieuwe grondsoorten afgezet:
Na de eerste zeespiegelstijging wipte Nederland terug en daalde de zeespiegel. Dit leidde tot nieuwe stranden en duinen. Hierachter ontstond een veenmoeras bestaande uit regenwater en dode planten en dieren.
Zo'n 1000 v.Chr. steeg de zeespiegel opnieuw en zette een zeekleilaag af bovenop de oude strandwallen. Er ontstond een nieuwe strandwal. Ook de Waddenzee werd gevormd. In deze binnenzee werd klei afgezet als gevolg van de lage stroomsnelheid.
Wanneer er openingen in de duinen ontstonden kwam het zeewater weer achter de duinen. Er vormde opnieuw een laag veen.
Combineer de grondsoorten met de juiste omstandigheden.
Duinzand
Zeeklei
Veen
Dode platenresten onder water zonder zuurstof
Door golven en wind
In stilstaand water achter de duinen
H1: Landschappen
§6: Het landschap in Laag-NL
Uitleg
H1: Landschappen
§6: Het landschap in Laag-NL
Leerdoelen herhaling
Je weet welke maatregelen de mens in Laag-Nederland heeft genomen om zich tegen het water te beschermen.
Je begrijpt hoe Laag-Nederland is opgevuld met veen en klei.
Je kunt met behulp van een foto of topografische kaart aanwijzen of een landschap in Hoog- of in Laag-Nederland ligt.
Extra begrippen
Endogeen/ exogeen
Meanderen, sediment, metamorf en stollingsgesteente.
Glaciale erosie
Ga op het internet op zoek naar een filmpje wat bij de begrippen hoort.
Ga op zoek naar de betekenis van de begrippen. schijf ze over.
Uitbeelden Begrip
begrip
tweetallen
5 minuten
voor de klas
meeste punten gewonnen
Huiswerk
Agenda
Formatieve toets
Uitleg gevolg
Toetsweek