H5 Bacteriën vermeerdering en betekenis

THEORIEBUNDEL · MICRO-ORGANISMEN

Bacteriën: vermeerdering

en hun betekenis

Vermeerdering van bacteriën · De grote betekenis van bacteriën

1 / 18
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 18 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

THEORIEBUNDEL · MICRO-ORGANISMEN

Bacteriën: vermeerdering

en hun betekenis

Vermeerdering van bacteriën · De grote betekenis van bacteriën

AAN HET BEGIN

Leerdoelen

Aan het einde van deze les kun jij:

1

de twee manieren waarop bacteriën zich vermeerderen (binaire deling en sporenvorming) beschrijven en met elkaar vergelijken;

2

uitleggen hoe en waarom bacteriën endosporen vormen, en waarom deze zo resistent zijn;

3

de vier rangschikkingsvormen van kokken (diplo-, strepto-, tetra- en stafylokokken) herkennen en verklaren hoe ze ontstaan;


4

het verschil tussen een voedselinfectie en een voedselvergiftiging uitleggen, met een voorbeeld;

5

voorbeelden geven van schadelijke én nuttige bacteriën.

Vermeerdering van bacteriën

Binaire deling · sporenvorming · rangschikking van kokken

Binaire deling: de gewone celdeling

  1. Het circulaire chromosoom van de bacterie wordt verdubbeld (gerepliceerd).

  2. De cel strekt zich uit om de twee chromosomen van elkaar te scheiden.

  3. Er vormt zich een dwarswand die de gestrekte cel in tweeën verdeelt.

  4. Er ontstaan twee identieke dochtercellen.


Snelheid Onder optimale omstandigheden kan dit proces zeer snel verlopen: sommige bacteriën delen zich elke twintig minuten.

Sporenvorming bij ongunstige omstandigheden

  • Sommige staafvormige bacteriën ondergaan bij ongunstige omstandigheden sporenvorming (sporogenese).

  • Sporenvorming begint met het ontstaan van een endospore: een structuur in het cytoplasma met een dikke sporenwand waarin het DNA wordt opgeslagen.

  • Verslechteren de omstandigheden verder, dan gaat de bacterie te gronde: het cytoplasma sterft af en er blijft een vrije spore over.

  • Door hun dikke wand kunnen sporen extreme omstandigheden doorstaan, zoals verhitting (100 °C) en uitdroging.

  • Bij terugkeer van gunstige omstandigheden barst de endospore open (kieming) en groeit uit tot een nieuwe bacterie.


De levenscyclus van Bacillus subtilis


De levenscyclus van Bacillus subtilis, een sporevormende staafvormige bacterie.

Rangschikking van coccen

De rangschikking ontstaat doordat cellen in één of meer vlakken delen en aan elkaar blijven plakken.


Diplokokken

Delen in één vlak.

Blijven achter als paren van twee cellen.


Streptokokken

Delen in één vlak, net als diplokokken.

Blijven aan elkaar plakken in een keten.


Tetrakokken

Delen in twee vlakken: horizontaal én verticaal.

Vormen groepjes van vier cellen.


Stafylokokken

Delen in meerdere vlakken.

Vormen een onregelmatige tros, zoals een bos druiven.

De rangschikking van kokken


Diplokokken en streptokokken delen in één vlak, tetrakokken in twee vlakken, stafylokokken in meerdere vlakken.

De grote betekenis van bacteriën

Overal aanwezig · schadelijk én nuttig

Bacteriën zijn overal

  • Uit heetwaterbronnen zijn bacteriën geïsoleerd die bij temperaturen van 100 °C kunnen groeien.

  • Ook in de diepste oceanen, onder extreem hoge druk, leven nog bepaalde bacteriesoorten.

  • Zelfs op plaatsen met hoge zoutconcentraties, in verzuurde of juist sterk basisch milieus zijn bacteriën aangetroffen.

  • Van alle micro-organismen krijgen bacteriën de meeste aandacht binnen de microbiologie: ze kunnen zowel grote schade aanrichten als zeer nuttig zijn voor de mens.

SCHADELIJKE BACTERIËN

Ziekten: pathogeen versus commensaal

  • Pathogene bacteriën veroorzaken ziekten bij mens en dier. Sommige zijn zeer pathogeen, zoals de cholera veroorzakende bacterie Vibrio cholerae.

  • De meeste bacteriën veroorzaken echter geen ziekte: onze huid en slijmvliezen zijn bevolkt met miljarden commensale bacteriën die gewoonlijk geen kwaad doen.

  • In bijzondere gevallen kunnen ook commensale bacteriën schade toebrengen: de darmbacterie Escherichia coli kan bijvoorbeeld een blaasontsteking veroorzaken.

SCHADELIJKE BACTERIËN

Voedselbederf, -infectie en -vergiftiging

Voedselbederf: bacteriën veranderen de kwaliteit van voedsel, waardoor het een onaangename geur of smaak krijgt en ongeschikt wordt voor consumptie.


Voedselinfectie

  • Veroorzaakt door opname van levende, pathogene bacteriën (bijv. Salmonella).

  • Deze bacteriën vermeerderen zich in de darmen en verstoren de normale darmflora.

  • Gevolg: buikpijn en diarree.


Voedselvergiftiging

  • Veroorzaakt door opname van gifstoffen (toxinen) die bacteriën al in het voedsel hebben geproduceerd.

  • Voorbeeld: toxinen van Staphylococcus aureus.

  • Gevolg: misselijkheid en braken.

SCHADELIJKE BACTERIËN

Algenbloei door cyanobacteriën

  • Cyanobacteriën kunnen voedselrijk oppervlaktewater ongeschikt maken als zwemwater.

  • Ze vormen drijflagen — ‘algenbloei’ of ‘waterbloei’.

  • Bovendien scheiden cyanobacteriën onder bepaalde omstandigheden toxinen af.

NUTTIGE BACTERIËN

Mineralisatie en symbiose

  • Mineralisatie: bacteriën zijn de ‘opruimers’ van de natuur — ze breken complexe organische moleculen af tot de elementen waaruit deze zijn opgebouwd. Zonder bacteriën zouden kringlopen zoals de stikstofkringloop niet gesloten zijn.

  • Symbiose: bacteriën werken samen met andere organismen, bijvoorbeeld stikstofbindende bacteriën in de wortels van planten, of darmbewonende bacteriën die helpen bij de vertering van moeilijk afbreekbare stoffen.

  • Bij de mens produceert Escherichia coli in de dikke darm vitamine K.

In de afbeelding werkt een Rhizobium bacterie samen met een plant: de bacterie krijgt voedingsstoffen van de plant. en de plant ontvangt stikstof van de bacterie.

NUTTIGE BACTERIËN

Voedingsmiddelen en enzymen

  • Melkzuurbacteriën worden gebruikt bij de bereiding van levensmiddelen, zoals yoghurt, boter en kaas.

  • Ook zuurkool wordt door melkzuurbacteriën gevormd uit witte kool.

  • Bacillus subtilis produceert voor de mens bruikbare stoffen, zoals amylasen en proteasen, die in wasmiddelen worden gebruikt om vlekken te verwijderen.

NUTTIGE BACTERIËN

Genetisch gemanipuleerde bacteriën

Met genetische manipulatie kan aan het DNA van bacteriën een kunstgreep worden toegepast, zodat ze stoffen produceren die de mens nodig heeft:


Insuline

Een eiwit dat mensen met suikerziekte nodig hebben om het suikergehalte in het bloed op peil te houden.


EPO (erytropoëtine)

Een eiwit dat het beenmerg aanspoort om extra erytrocyten (rode bloedcellen) te maken.


Somatotropine

Het menselijk groeihormoon.

TERUGBLIK

Samenvatting



Vermeerdering

  • Binaire deling: chromosoom verdubbelen → cel strekt → dwarswand → 2 dochtercellen.

  • Sporenvorming bij ongunstige omstandigheden: endospore → vrije spore → kieming.

  • Rangschikking van kokken: diplo-, strepto-, tetra- en stafylokokken.


Betekenis

  • Bacteriën zijn overal, maar het milieu selecteert (Beijerinck).

  • Schadelijk: ziekten, voedselbederf, voedselinfectie/-vergiftiging, algenbloei.

  • Nuttig: mineralisatie, symbiose, voedingsmiddelen, enzymen, genetische manipulatie.

CHECK

Kun jij dit al?

Loop de leerdoelen nog eens na:


✓

Binaire deling en sporenvorming beschrijven en vergelijken.


✓

Uitleggen hoe en waarom endosporen ontstaan en waarom ze zo resistent zijn.


✓

De vier rangschikkingsvormen van kokken herkennen en verklaren.


✓

Het verschil tussen voedselinfectie en voedselvergiftiging uitleggen.


✓

Voorbeelden geven van nuttige en schadelijke bacteriën.