Literatuurgeschiedenis negentiende eeuw
Literatuurgeschiedenis negentiende eeuw
Historische achtergrond 1800-1875
Het doorwerken van de Verlichting:
Liberalisme werd de heersende ideologie
Steeds meer politieke invloed voor de burgerij
Volken worden onafhankelijk
Afschaffing slavernij
Economische bloei door industriële revolutie en technische vernieuwingen
Nederland
1795-1813 kolonie van Frankrijk (Napoleon)
v.a. 1813-1815 Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
1839 Afscheiding België
1848 nieuwe grondwet opgesteld door de liberaal Johan Thorbecke (1798-1872) en het begin parlementaire democratie
Cultuur
romantiek en realisme
Romantiek
Nieuwe cultuurstroming, reactie op Verlichting
Kenmerken Verlichting: rationalisme en classicisme
Kenmerken Romantiek:
gevoeligheid: lyrische kunst
verbeeldingskracht: ontsnappen aan het hier en nu, naar een andere tijd of streek, de ongerepte natuur of het bovennatuurlijke.
individualisme: nadruk op originaliteit
Natuur
Het schilderij 'Schipbreuk op een rotsachtige kust' (1837) van Wijnand Nuijen is een hoogtepunt uit de Nederlandse romantische schilderkunst. De natuur is erg belangrijk en wordt in romantische kunst vaak uitvergroot: zeer heftige stormen, zeer donkere en dreigende luchten, zeer grote bomen.
Waarom is deze afbeelding 'romantisch'?
Caspar David Friedrich, 'De wandelaar boven de nevelen' (1818).
Open compositie, warme kleuren, meer nadruk op kleur dan op vorm, onderwerp is de ongerepte natuur. Er spreekt verlangen en gevoel uit.
Romantische literatuur kenmerken (algemeen):
Antirationalisme
Nadruk op gevoel: Weltschmerz en Sehnsucht
Weltschmerz: romantische melancholie/droefgeestigheid
Sehnsucht: romantische verlangen naar het onbereikbare geluk.
Escapisme: het willen ontsnappen aan de realiteit
Individualiteit
Populaire genres: ballade, sprookje, griezelverhaal, historische roman, detective
Sehnsucht is
Het verlangen naar het verleden.
Het verlangen naar de onbereikbare geliefde.
Het verlangen naar het onbereikbare.
Het verlangen naar exotische oorden.
Weltschmerz is
Suïcidaal zijn.
Verbolgen zijn over de liefde.
Hunkering naar een ideale samenleving.
Verdriet over een onvolmaakte wereld.
Een ander woord voor vluchten is
sciencefiction
industrialisering
escapisme
detectives
Sprookjes horen vooral bij de romantiek omdat men toen
geïnteresseerd was in oude volksverhalen.
geïnteresseerd was in het verleden.
wilde vluchten naar het platteland.
wilde vluchten uit het hier en nu.
Historische roman
aandacht voor het (vaderlandse) verleden (romantische onvrede) -> Nederland: middeleeuwen en Gouden Eeuw -> leerzame spiegel voor heden
Sir Walter Scott: Ivanhoe (1820) -> Hermingard van de Eikenterpen van Aarnout Drost/ De roos van Dekema van Jacob van Lennep
Humor
gevoeligheid en onvrede over alledaagse werkelijkheid kunnen humor oproepen -> omgaan met kloof tussen werkelijkheid en ideaal
Multatuli
Eduard Douwes Dekker (1820-1887)
mengeling van verschillende soorten teksten: exotische natuurbeschrijvingen, humoristische stukken en romantische passages -> betoog, bewijs, pamflet en geschiedenis.
directe stijl en non-conformistische standpunten
waarheidsvinding door literatuur
Realisme
Romantische en realistische literatuur:
Ontstonden niet na elkaar, maar naast elkaar.
Kunnen beide voorkomen in het oeuvre van één schrijver.
Ontstonden in de negentiende eeuw, maar ook nu worden er nog teksten geschreven die duidelijke romantische of realistische kenmerken hebben.
Realistische literatuur kenmerken (algemeen):
Realistische schrijvers streefden en streven ernaar hun teksten een zo getrouw mogelijke weergave van de werkelijkheid te laten zijn (realisme-effect).
Het realisme richtte en richt zich op de eigentijdse werkelijkheid, waarbij er aandacht is voor personages uit alle lagen van de bevolking.
Realistische schrijvers gaan uit van de (filosofische) aanname dat werkelijkheid en waarheid met de zintuigen kunnen worden gezien en blootgelegd (waarheid tonen). Ze omarmen de moderniteit (+ waarheid kennen en doorgronden met behulp van moderne wetenschap).
De teksten gaan over sociale mobiliteit en (in) stabiliteit.
De realistische roman maakt in de loop van de negentiende eeuw een ontwikkeling door van nog belerend naar objectief en naturalistisch.
Belerend realisme
beschrijving eigentijdse werkelijkheid, dagelijks leven
moraliserende bedoeling
mijden schokkende onderwerpen
eenvoudige personages (goed/ slecht)
happy end
Objectief realisme
objectieve, neutrale verteller
taboeonderwerpen
ontbreken moralisering