Examentraining erfelijkheid en evolutie
Examentraining
Erfelijkheid & evolutie
Lesduur is: 45 minOnderdelen in deze les
Examentraining
Erfelijkheid & evolutie
Begrippen die je moet kennen:
genotype - fenotype
dominant - recessief
homozygoot - heterozygoot
kruisingen - stambomen
intermediair fenotype
Zie ook de samenvatting die uitgedeeld is
genotype
fenotype
fenotype vs. genotype
Chromosomen
In de celkern van elke cel
Mens: 46 chromosomen (= 23 paar)
Chromosomen bevatten de erfelijke eigenschappen (genotype)
Geslachtschromosomen
Man: XY
Geslachtscellen: X of Y
Vrouw: XX
In geslachtscellen X
genen
Gedeelte van het chromosoom dat staat voor een erfelijke eigenschap.
Je hebt altijd 2 genen van een eigenschap, 1 van je vader en 1 van je moeder.
Kruisingen
Bij geslachtgelijke voortplanting:
genen van vader en moeder worden gekruisd
Er ontstaan nieuwe genotypen
Uitwerking kruising
Noteer eerst de P -generatie: P AA x aa
Welke geslachtscellen? A a
F1 Aa
Kans op Zwartbont = 100 %
Kans op Roodbont = 0%
De jongen uit de F1 planten zich onderling voort...
F1: Aa x Aa
Geslachtscellen A of a A of a
Kruisingsschema: A a
A AA Aa
a Aa aa
Compleet uitgewerkte kruising
P: AA x aa
Geslachtscellen: A a
F1: Aa
Aa x Aa
Geslachtscellen: A of a A of a
F2:
De kans op Roodbont = 25%
De kans op Zwartbont = 75%
Verhouding genotype =
AA:Aa:aa = 1:2:1
Verhouding fenotype =
Zwartbont : roodbont = 3:1
Intermediaire kruising
Intermediaire kruising
Beide genen zijn even sterk. Geen dominant gen.
Onder de nakomelingen bevinden zich 'mengvormen' van de genotypen.
Uitwerking kruising
P: AzAz x AwAw
F1: AzAw
AzAw x AzAw
F2: Az Aw
Az AzAz AzAw
Aw AzAw AwAw
Stambomen
Lees de opgave goed: wat is dominant en wat is recessief?
noteer eerst de genotypen die je al weet
Vul nu de overige genotypen in
Stambomen
Erfelijkheidsonderzoek
Er kan onderzocht worden of iemand de genen bezit die een erfelijke ziekte veroorzaakt. Bijvoorbeeld het gen voor borstkanker.
Er kan dan een genetisch advies gegeven worden.
Erfelijkheidsonderzoek kan ook gedaan worden voor de geboorte.
Dit heet een prenataal onderzoek.
Prenataal onderzoek
Onderzoek naar de ongeboren foetus op:
- Groei en ontwikkeling
- Erfelijke aandoeningen
Vlokkentest
Vruchtwaterpunctie
Wat is biotechnologie?
Biotechnologie: een verzamelnaam voor technieken waarbij organismen worden gebruikt om producten te maken voor de mens.
Twee manieren van biotechnologie
'Klassieke manier' 'moderne manier'
Speciale bacteriën en schimmels worden gebruikt bij het maken van voedingsmiddelen
Ook wel genetisch manipuleren genoemd
Voedsel waarbij klassieke biotechnologie wordt gebruikt
Gisten helpen bij het - laten rijzen van brood en produceren van alcohol
melkzuurbacteriën helpen bij het maken van - yoghurt, kaas en karnemelk
Moderne biotechnologie: Het veranderen van DNA
Genetische modificatie: de mens verandert de erfelijke eigenschappen van andere soorten organismen.
Transgeen: de naam van de organismes die genetisch gemodificeerd worden.
Moderne biotechnologie: Het veranderen van DNA
Recombinant-DNA-technieken: hierbij wordt er in het DNA van een organisme nieuwe erfelijke informatie aangebracht (bijv. DNA afkomstig van een ander soort organisme)
De veranderde organismen kunnen voor de mens nieuwe of goedkopere voedingsmiddelen, geneesmiddelen of hormonen produceren.
Moderne biotechnologie wordt gebruikt in drie gebieden
Thema 7 Trans
Landbouw
Milieu
Gezondheidszorg
Wat is evolutie
Evolutie is ontwikkeling van leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen en verdwijnen.
Ook wel evolutietheorie genoemd.
Argumenten voor evolutietheorie zijn verschillende feiten.
Evolutie en geslachtelijke voortplanting
Populatie: groep van individuen van 1 soort die samenleven in een bepaald gebied, die zich onderling voorplanten
Onderling voortplanten = geslachtelijke voortplanting
Geslachtelijke voortplanting = mixen van genotype vader en moeder
Evolutie en mutatie
Mutatie = plotselinge verandering
Mutatie komt vaak door invloed van stoffen uit het milieu
Mutatie kan ervoor zorgen dat er nieuwe eigenschap ontstaat.
Mutatie is altijd toeval.
Kan positief, maar ook negatief uitwerken
Zie je nu ook gebeuren bij covid-19. Engelse, Zuid-Afrikaanse en Braziliaanse variant.
Evolutie en natuurlijke selectie
Meeste individuen krijgen meerdere nakomelingen.
Individuen die meer opvallen, hebben grotere kans om op te vallen.
Leeuw met albinisme (geen pigment), valt op
savanne eerder op. Prooidieren zien hem snel,
minder kans om eten te vangen.
Ontstaan van nieuwe soorten
Milieu veranderd, de toevallige mutatie wordt fenotype met meeste overlevingskans. Soort veranderd/evolueert.
Gebied wordt in tweeën gesplitst, waardoor 2 groepen individuen ontstaan.
Argumenten evolutie
Fossielen = versteende resten van organismen
Overeenkomst in bouw
Rudimentaire organen = resten van organen die soort eerst wel had, maar weg geëvolueerd zijn.
Overeenkomsten van organen en celbouw
Volgens de gegevens in de stamboom hebben de hondachtigen en de katachtigen een gemeenschappelijke voorouder. Uit deze voorouder hebben zij zich ontwikkeld als aparte groepen.
Hoeveel miljoen jaar geleden is deze ontwikkeling begonnen?