3NW T2

Thema 2: Coördinatie tussen prikkels en reactie:
zenuwstelsel en hormonaal stelsel


1 / 79
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 79 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Thema 2: Coördinatie tussen prikkels en reactie:
zenuwstelsel en hormonaal stelsel


1. Van prikkel tot reactie

Pagina 36

Van prikkel tot reactie

  • Zenuwstelsel en hormonaal stelsel: verbinding tussen receptoren en effectoren
    = conductoren

1. Van prikkel tot reactie

2. Indeling van het zenuwstelsel

Pagina 37

Indeling van het zenuwstelsel

6

Bestaat uit zenuwen die op hun beurt zijn opgebouwd uit zenuwcellen of neuronen


Meeste neuronen: in hersenen en ruggenmerg = centrale zenuwstelsel

Bescherming:

- Hersenen: schedel

- Ruggenmerg: wervelkolom

- Hersenvliezen



Indeling van het zenuwstelsel

7

Overige neuronen meer aan de rand (=periferie) van het lichaam
= perifere zenuwstelsel


  • Ruggenmergzenuwen

= zenuwen die aankomen in of vertrekken uit het ruggenmerg

  • Hersenzenuwen

= zenuwen die aankomen in of vertrekken uit de hersenen

  • Grensstrengen

= lange strengen zenuwen die aan beiden kanten van wervelkolom onder elkaar gelegen zenuwknopen liggen


8

2. Indeling


3. Bouw en functie van het zenuwstelsel

Pagina 38

1. Perifere zenuwstelsel

= verbinding centrale zenuwstelsel + elk deel van ons lichaam

  • receptoren + ruggenmerg of hersenen

    • ruggenmerg of hersenen + effectoren


  • Hersenzenuwen (1)

  • Ruggenmergzenuwen (2)

  • Grensstrengen (3)

2. Centrale zenuwstelsel (CZS): de hersenen

  • omgeven door 3 hersenvliezen waartussen hersenvocht zit

    • schokdemper

    • samen met schedel: extra bescherming

  • diepe groeven in het hersenoppervlak  oppervlaktevergroting  ↑stofuitwisseling tussen hersenen en haarvaten (in hersenoppervlak)


2. CZS: de hersenen

3 grote delen:

  1. grote hersenen

  2. kleine hersenen

  3. hersenstam


  • 2 helften of hemisferen: linker- en rechterhemisfeer

  • Hemisferen verbonden met hersenbalk



13


2. CZS: de hersenen

  • Thalamus: belangrijke zone, coördinatie informatie zintuigen

  • Hypothalamus: uitwisseling van informatie tussen zenuwstelsel en hormonaal stelsel


14

Hypofyse

15

Hersenmerg

Hersenschors

= sturen informatie door naar hersenschors

= verwerking informatie

2. CZS: de hersenen

2. CZS: de hersenen

16

  • verbinding tussen ruggenmerg - grote en kleine hersenen

  • Regulatie vitale functies: hartslag, ademhaling, spijsvertering en lichaamstemperatuur, … Rol bij de homeostase.

    Dysfunctie  patiënt ‘hersendood’

  • Kruising van zenuwvezels (zenuwvezels linkeroog  rechterhemisfeer)


De grote hersenen

Per zintuigorgaan: specifiek gebied dat impulsen analyseert en er betekenis aan geeft in de hersenschors = hersencentrum


Elk zintuig heeft zijn ‘eigen’ zintuigcentrum zoals gehoorcentrum, reukcentrum, gezichtscentrum, ..


Onderscheid tussen

  • Primaire schorscentra

  • Secundaire schorscentra

17


18

Grote hersenen: Primaire schorscentra

Primaire motorische centra:

  • Controleert alle bewegingen van de verschillende lichaamsspieren

  • Hoe groter het centrum  hoe fijner de motoriek + hoe beweeglijker het orgaan

Primaire sensorische centra:

  • Staan in voor het gevoel, gewaarwording van pijn, warmte en koud

  • Hoe groter het centrum  hoe gevoeliger het orgaan


19

20

Motorische centra

Sensorisch centra

Grote hersenen: Secundaire schorscentra

Secundaire motorische centra:

  • Coördineren ingewikkelde bewegingen (schrijven, lopen, spreken)

  • Kan de beweging ‘onthouden’ (= worden een vaardigheid); leren fietsen, veters strikken

  • Begin: veel aandacht en concentratie  veel oefenen: secundaire motorische centra beter ontwikkelen



Secundaire sensorische centra

  • verantwoordelijk voor bewust worden en betekenis geven aan de gevoelsprikkels

  • Ze zorgen voor waarneming en kunnen onthouden

  • Dankzij dit ‘geheugen’ krijg je vb. gezicht herkenning, betekenis aan begrippen, herinnering aan geuren, …


21

De kleine hersenen

  • 10% van totale volume hersenen, maar bevatten meer neuronen dan de rest van de hersenen

  • coördineren bewegingen en evenwicht die de grote hersenen maken:

- Controleren of ze doel bereiken

- Passen beweging (indien nodig) aan

- niet té veel of té weinig kracht

bv: oprapen van potlood: minutieuze samenwerking grote en kleine hersenen


  • belangrijke rol bij uitvoeren van taken die beroep doen op het “werkgeheugen”, bv: onthouden van telefoonnummer


22

De thalamus

  • In rechter en linker hemisfeer grote hersenen

  • rol bij het al dan niet doorgeven van prikkels

= prikkelfilter


Voorbeeld: filtert achtergrondgeluiden waardoor je in een lawaaierige ruimte toch je gesprekspartner kunt verstaan of waardoor je geen achtergrondgeluid hoort als je een boek leest



23

3. CZS: Het ruggenmerg

  • 33 wervels met hol kanaal = wervelkanaal of ruggenmergkanaal

  • gevuld met ruggenmergvocht

  • omgeven door 3 vliezen

    • bescherming tegen schokken/stoten

    • transport voedingsstoffen

  • grijze stof rond kanaal

  • witte stof: ruggenmergschors



25

(witte stof)

(grijze stof)

(ventraal = buikzijde)

(dorsaal = rugzijde)

geleidt impulsen vanuit receptor naar hersenen

en van hersenen naar effectoren

Ruggenmerg kan ook zelfstandig informatie verwerken

= reflexen” (zie later, hoofdstuk 5)











4. Bouw en werking van de zenuwcellen

Pagina 46

1. Microscopische bouw zenuwcel

zenuwstelsel  zenuwen  zenuwcellen of neuronen

  • cellichaam: celkern met erfelijk materiaal (DNA)

  • beschadiging  neuron sterft (niet vernieuwd)

  • Uitlopers: impulsen opvangen + geleiden naar cellichaam
    = dendrieten

  • Lange uitloper met dunne vertakkingen = axon

  • Alle impulsen worden vanuit cellichaam naar axonuiteinde geleid

  • Verbreding axonuiteinde: eindknopjes

eindknopjes

1. Microscopische bouw zenuwcel

  • omgeven door myelineschede
    (= witte, vetachtige stof: myeline)

  • op regelmatige afstand onderbroken: insnoering van Ranvier

  • Myeline:

    • Bescherming

    • Isolatie (signalen springen niet over)

    • Snelheid van impulsen

1. Microscopische bouw zenuwcel

Verklaring kleurverschillen

  • Wit = Hersenmerg, ruggenmergschors: axonen

  • Grijs = Hersenschors, merg RM: cellichamen en dendrieten


2. Soorten neuronen

  • Receptoren: ontstaan van impulsen

 verbinding receptoren en effectoren: neuronen


Soorten neuronen:

  • Sensorische neuronen: receptoren + centrale zenuwstelsel

  • Motorische neuronen: centraal zenuwstelsel + effectoren

  • Schakelneuronen of interneuronen: sensorisch + motorisch neuron




36

Voorbeeld: iemand knijpt in je arm

3. Impulsgeleiding

Celmembraan neuron

  • omgeven door elektrisch geladen deeltjes: ionen

  • Kanalen: open en toe


  1. Rust (receptor: geen prikkel)

  • Sensorisch neuron: buitenzijde neuron: positiever

  • Ladings- of potentiaalverschil tussen de binnen- en buitenkant
    -70 mV = rustpotentiaal


3. Impulsgeleiding

2. Prikkel + receptor: verstoring rustpotentiaal (actiefase)


  • Er ontstaat een elektrisch signaal: de positief geladen ionen van de buitenkant verplaatsen zich naar binnenkant


  • Ladingsverandering = actiepotentiaal +35 mV

  • Ompoling < 1ms + zet zich door doorheen neuron = ontstaan van impuls

3. Impulsgeleiding

3. Herstelfase


  • cel kan gedurende deze korte tijd geen impulsen meer geleiden (positief geladen deeltjes moeten zich verplaatsen naar de buitenkant)


3. Impulsgeleiding

  • Sterke van de prikkel bepaalt hoeveel impulsen zich doorheen een neuron verplaatsen: sterke prikkel  hogere impulsfrequentie


  • Snelheid van de impulsgeleiding: afhankelijk van bouw neuron:

- met myelineschede: actiepotentiaal verspringt van ene insnoering van Ranvier naar de andere

- zonder myelineschede: ladingsverandering moet zich doorheen neuron verderzetten


4. Impulsoverdracht

Impulsgeleiding: impuls doorgeven doorheen neuron (elektrisch)

Impulsgeleiding: impuls doorgeven tussen neuronen (chemisch)


  • Van sensorische neuron naar schakelneuron

  • Van schakelneuron naar motorische neuron

Synaps (plaats overdracht)

Tussenin (uiteinde axon en dendriet) zit een kleine ruimte = synpastische spleet


Chemische stoffen: doorsturen van het chemisch signaal

4. Impulsoverdracht

1. Elektrische impuls bereik uiteinde van het axon

2. synapsblaasjes met neurotransmitters (axonuiteinde), openen  neurotransmitters komen vrij in synaptische spleet

4. Impulsoverdracht

3. neurotransmitters overbruggen synaptische spleet, bereiken de (chemo-) receptoren op de dendrieten, en hechten zich vast


4. Receptoren openen, positief geladen ionen dringen binnen in de dendrieten.


 Ontstaan van een nieuw actiepotentiaal die zich kan verplaatsen in het neuron


4. Impulsoverdracht

Neurotransmitters

  • (chemische) stoffen die impulsen overdragen tussen zenuwen

  • grote invloed op de werking van ons lichaam

  • Betrokken bij alles wat je doet en voelt (alsook emoties)


  • stimulerende neurotransmitters (bv dopamine)

  • Remmende neurotransmitters (bv GABA)

= houden elkaar in balans


5. Coördinerende rol van het zenuwstelsel

Pagina 56

1 Gewilde beweging

Receptoren: impulsen
 grote hersenen
 spieren

  • Bv: oppakken biologieboek


Schrijf prikkelverwerking uit

Fotoreceptoren registreren de prikkel

en zetten die om tot een impuls via

sensorische neuronen

Lichtstraal

Het bereikt gezichtscentrum in je grote hersenen.

Het krijgt betekenis:

“je ziet een boek”

Vanuit grote hersenen via schakelneuronen bereiken ze de ruggenmerg tot de motorische neuronen

Die vertrekken in je ruggenmerg en geven de impulsen door naar de spieren in je arm en je hand

Met precieze oog-handcoördinatie en continu sturen van informatie* via je ogen kan je het boek grijpen en optillen

1 Gewilde beweging

Je ogen geven informatie over

  • de afstand tot het boek

  • de grootte van het boek

  • de dikte van het boek

  • de massa van het boek


Je grote hersenen verwerken al deze info én de kleine hersenen zorgen voor het bijsturen van je bewegingen

2 Reflexen

  • Onwillekeurige beweging als reactie op een prikkel: reflex

  • De weg die een impuls aflegt bij een reflex, noem je een reflexboog

    • Receptoren  impuls via sensorische neuronen schakelneuronen in het ruggenmerg  motorische neuronen (verbonden aan spieren of klieren) zonder deelname grote hersenen (geen controle!)

Tastreceptoren in huid

registreren prikkel

Sensorisch neuron geeft

zenuwimpuls door aan schakelneuron

Schakelneuron geeft

zenuwimpuls door aan

motorisch neuron

Je trekt je hand onmiddellijk weg

2 Reflexen

Waarvoor dienen reflexen?


  • beschermen je lichaam tegen invloed van buitenaf (onderdeel homeostase)

  • grote rol bij dagelijkse handelingen

  • rechtop stilstaan: registreren van spanningsverschillen in spieren  zorgt voor kleine spiercorrecties zodat je rechtop blijft staan









6. Coördinerende rol van het hormonaal stelsel

Pagina 60

1 Coördinerende rol hormonaal stelsel

  • Lichaam regelt intern milieu via homeostase

  • Endocriene klieren geven hormonen af in het bloed

  • Hormonen worden geproduceerd bij prikkels boven drempelwaarde

  • Lage dosis hormonen  groot effect

  • Werken enkel op specifieke doelwitcellen*

  • Hormonen stimuleren of remmen werking van deze cellen


Een doelwitcel is een cel van een orgaan dat gevoelig is voor dat specifieke hormoon



63

Epifyse

Hypothalamus

Hypofyse

Schildklier

Thymus

Bijnier

Alvleesklier (pancreas) en eilandjes van Langerhans

1 Coördinerende rol hormonaal stelsel

2 belangrijke endocriene klieren


  • Hypothalamus: geprikkeld  productie hormonen  stimulatie andere klieren tot het maken van hormonen (bv hypofyse)


  • Hypofyse: belangrijkste endocriene klier, stuurt groot aantal andere endocriene klieren aan






1 Coördinerende rol hormonaal stelsel

1. Eierstokken en teelballen

Hypofyse (man EN vrouw): productie follikelstimulerend hormoon (FSH) en luteïnserend hormoon (LH)

Man: teelballen  zaadcellen en testosteron

  • Vrouw: Eierstokken  rijping eicellen, productie oestrogeen en progesteron


Testosteron, oestrogeen en progesteron: geslachtshormonen

= ontwikkeling primaire (van bij de geboorte) en secundaire (tijdens puberteit) geslachtskenmerken


1 Coördinerende rol hormonaal stelsel

2. Melkklieren

Einde zwangerschap + tijdens borstvoeding: hypofyse  extra prolactine (melksecretie) en oxytocine (samentrekken baarmoeder)


3. Bijnieren

Bedreigd, zenuwachtig  hypofyse extra bijnierstimulerend hormoon

bijnieren  productie cortisol en adrenaline


Cortisol  verhoogde bloedsuikerspiegel.

Adrenaline  hart sneller kloppen.

Doel: extra energie en beter kunnen presteren


2 Pancreas: regulatie bloedsuikerspiegel

68

Cellen in ons lichaam: omgeven door lichaamsvloeistoffen

= interne milieu


Lichaam kan interne milieu in evenwicht houden


Veranderlijke (omgevings-)factoren (temperatuur, bloeddruk en bloedsuikerspiegel): stabiel houden, ondanks wijziging omgeving


Aan welk proces doet dit jullie denken? ……………………….

Homeostase

2 Pancreas: regulatie bloedsuikerspiegel

Alvleesklier /pancreas:

Eilandjes van Langerhans: productie 2 hormonen: insuline en glucagon


69

6.2 Regulatie bloedsuikerspiegel

  • Maaltijd  spijsverteringsstelsel: omzetting oa zetmeel  glucose

  • Glucose: doorheen darmwand  bloedsomloop  ↑ bloedsuikerspiegel / glucosegehalte in bloed = prikkel

  • chemoreceptoren in pancreas en twaalfvingerige darm  eilandjes van Langerhans: productie insuline

  • Insuline: omzetting glucose tot glycogeen (lever) of spierglycogeen (spieren)

  • na inspanning opnieuw omgezet tot glucose

  • verbranding: nodige energie voor de spieractiviteit


70

71

Glucose doorheen darmwand  bloedsomloop


  • stijging van bloedsuikerspiegel

  • chemoreceptoren in de alvleesklier en 12-vingerige darm


eilandjes van Langerhans: start productie insuline








72

Insuline: omzetting van glucose tot glycogeen in de lever + opslag van glucose in de spieren (spierglycogeen)


Na een lichamelijke inspanning zullen deze reserve (spierglycogeen) omgezet worden tot glucose nodig als energie voor de spieractiviteit









Spierglycogeen  glucose = energie voor spieractiviteit Gevolg?

73

Indien spierglycogeen niet genoeg is, dan wordt glucose uit bloed gebruikt en zorgt dit voor daling van glucosegehalte in het bloed


  • chemoreceptoren pancreas registreren dit

  • eilandjes van Langerhans: productie glucagon


Glucagon: glycogeen in de lever wordt omgezet tot glucose


bloedsuikerspiegel stijgt en opnieuw in evenwicht is






74

6.2 Regulatie bloedsuikerspiegel

75

Normale omstandigheden: glucosegehalte tussen 70mg/dl en 120mg/dl


Insuline en glucagon: tegengestelde werking, werken samen aan homeostase, geregeld via een ‘terugkoppeling’ of ‘feedback loop’