Thema 2: Coördinatie tussen prikkels en reactie:
zenuwstelsel en hormonaal stelsel
Thema 2: Coördinatie tussen prikkels en reactie:
zenuwstelsel en hormonaal stelsel
1. Van prikkel tot reactie
Pagina 36
Van prikkel tot reactie
Zenuwstelsel en hormonaal stelsel: verbinding tussen receptoren en effectoren
= conductoren
1. Van prikkel tot reactie
2. Indeling van het zenuwstelsel
Pagina 37
Indeling van het zenuwstelsel
6
Bestaat uit zenuwen die op hun beurt zijn opgebouwd uit zenuwcellen of neuronen
Meeste neuronen: in hersenen en ruggenmerg = centrale zenuwstelsel
Bescherming:
- Hersenen: schedel
- Ruggenmerg: wervelkolom
- Hersenvliezen
Indeling van het zenuwstelsel
7
Overige neuronen meer aan de rand (=periferie) van het lichaam
= perifere zenuwstelsel
Ruggenmergzenuwen
= zenuwen die aankomen in of vertrekken uit het ruggenmerg
Hersenzenuwen
= zenuwen die aankomen in of vertrekken uit de hersenen
Grensstrengen
= lange strengen zenuwen die aan beiden kanten van wervelkolom onder elkaar gelegen zenuwknopen liggen
8
2. Indeling
3. Bouw en functie van het zenuwstelsel
Pagina 38
1. Perifere zenuwstelsel
= verbinding centrale zenuwstelsel + elk deel van ons lichaam
receptoren + ruggenmerg of hersenen
ruggenmerg of hersenen + effectoren
Hersenzenuwen (1)
Ruggenmergzenuwen (2)
Grensstrengen (3)
2. Centrale zenuwstelsel (CZS): de hersenen
omgeven door 3 hersenvliezen waartussen hersenvocht zit
schokdemper
samen met schedel: extra bescherming
diepe groeven in het hersenoppervlak oppervlaktevergroting ↑stofuitwisseling tussen hersenen en haarvaten (in hersenoppervlak)
2. CZS: de hersenen
3 grote delen:
grote hersenen
kleine hersenen
hersenstam
2 helften of hemisferen: linker- en rechterhemisfeer
Hemisferen verbonden met hersenbalk
13
2. CZS: de hersenen
Thalamus: belangrijke zone, coördinatie informatie zintuigen
Hypothalamus: uitwisseling van informatie tussen zenuwstelsel en hormonaal stelsel
14
Hypofyse
15
Hersenmerg
Hersenschors
= sturen informatie door naar hersenschors
= verwerking informatie
2. CZS: de hersenen
2. CZS: de hersenen
16
verbinding tussen ruggenmerg - grote en kleine hersenen
Regulatie vitale functies: hartslag, ademhaling, spijsvertering en lichaamstemperatuur, … Rol bij de homeostase.
Dysfunctie patiënt ‘hersendood’
Kruising van zenuwvezels (zenuwvezels linkeroog rechterhemisfeer)
De grote hersenen
Per zintuigorgaan: specifiek gebied dat impulsen analyseert en er betekenis aan geeft in de hersenschors = hersencentrum
Elk zintuig heeft zijn ‘eigen’ zintuigcentrum zoals gehoorcentrum, reukcentrum, gezichtscentrum, ..
Onderscheid tussen
Primaire schorscentra
Secundaire schorscentra
17
18
Grote hersenen: Primaire schorscentra
Primaire motorische centra:
Controleert alle bewegingen van de verschillende lichaamsspieren
Hoe groter het centrum hoe fijner de motoriek + hoe beweeglijker het orgaan
Primaire sensorische centra:
Staan in voor het gevoel, gewaarwording van pijn, warmte en koud
Hoe groter het centrum hoe gevoeliger het orgaan
19
20
Motorische centra
Sensorisch centra
Grote hersenen: Secundaire schorscentra
Secundaire motorische centra:
Coördineren ingewikkelde bewegingen (schrijven, lopen, spreken)
Kan de beweging ‘onthouden’ (= worden een vaardigheid); leren fietsen, veters strikken
Begin: veel aandacht en concentratie veel oefenen: secundaire motorische centra beter ontwikkelen
Secundaire sensorische centra
verantwoordelijk voor bewust worden en betekenis geven aan de gevoelsprikkels
Ze zorgen voor waarneming en kunnen onthouden
Dankzij dit ‘geheugen’ krijg je vb. gezicht herkenning, betekenis aan begrippen, herinnering aan geuren, …
21
De kleine hersenen
10% van totale volume hersenen, maar bevatten meer neuronen dan de rest van de hersenen
coördineren bewegingen en evenwicht die de grote hersenen maken:
- Controleren of ze doel bereiken
- Passen beweging (indien nodig) aan
- niet té veel of té weinig kracht
bv: oprapen van potlood: minutieuze samenwerking grote en kleine hersenen
belangrijke rol bij uitvoeren van taken die beroep doen op het “werkgeheugen”, bv: onthouden van telefoonnummer
22
De thalamus
In rechter en linker hemisfeer grote hersenen
rol bij het al dan niet doorgeven van prikkels
= prikkelfilter
Voorbeeld: filtert achtergrondgeluiden waardoor je in een lawaaierige ruimte toch je gesprekspartner kunt verstaan of waardoor je geen achtergrondgeluid hoort als je een boek leest
23
3. CZS: Het ruggenmerg
33 wervels met hol kanaal = wervelkanaal of ruggenmergkanaal
gevuld met ruggenmergvocht
omgeven door 3 vliezen
bescherming tegen schokken/stoten
transport voedingsstoffen
grijze stof rond kanaal
witte stof: ruggenmergschors
25
(witte stof)
(grijze stof)
(ventraal = buikzijde)
(dorsaal = rugzijde)
geleidt impulsen vanuit receptor naar hersenen
en van hersenen naar effectoren
Ruggenmerg kan ook zelfstandig informatie verwerken
= reflexen” (zie later, hoofdstuk 5)
4. Bouw en werking van de zenuwcellen
Pagina 46
1. Microscopische bouw zenuwcel
zenuwstelsel zenuwen zenuwcellen of neuronen
cellichaam: celkern met erfelijk materiaal (DNA)
beschadiging neuron sterft (niet vernieuwd)
Uitlopers: impulsen opvangen + geleiden naar cellichaam
= dendrieten
Lange uitloper met dunne vertakkingen = axon
Alle impulsen worden vanuit cellichaam naar axonuiteinde geleid
Verbreding axonuiteinde: eindknopjes
eindknopjes
1. Microscopische bouw zenuwcel
omgeven door myelineschede
(= witte, vetachtige stof: myeline)
op regelmatige afstand onderbroken: insnoering van Ranvier
Myeline:
Bescherming
Isolatie (signalen springen niet over)
Snelheid van impulsen
1. Microscopische bouw zenuwcel
Verklaring kleurverschillen
Wit = Hersenmerg, ruggenmergschors: axonen
Grijs = Hersenschors, merg RM: cellichamen en dendrieten
2. Soorten neuronen
Receptoren: ontstaan van impulsen
verbinding receptoren en effectoren: neuronen
Soorten neuronen:
Sensorische neuronen: receptoren + centrale zenuwstelsel
Motorische neuronen: centraal zenuwstelsel + effectoren
Schakelneuronen of interneuronen: sensorisch + motorisch neuron
36
Voorbeeld: iemand knijpt in je arm
3. Impulsgeleiding
Celmembraan neuron
omgeven door elektrisch geladen deeltjes: ionen
Kanalen: open en toe
Rust (receptor: geen prikkel)
Sensorisch neuron: buitenzijde neuron: positiever
Ladings- of potentiaalverschil tussen de binnen- en buitenkant
-70 mV = rustpotentiaal
3. Impulsgeleiding
2. Prikkel + receptor: verstoring rustpotentiaal (actiefase)
Er ontstaat een elektrisch signaal: de positief geladen ionen van de buitenkant verplaatsen zich naar binnenkant
Ladingsverandering = actiepotentiaal +35 mV
Ompoling < 1ms + zet zich door doorheen neuron = ontstaan van impuls
3. Impulsgeleiding
3. Herstelfase
cel kan gedurende deze korte tijd geen impulsen meer geleiden (positief geladen deeltjes moeten zich verplaatsen naar de buitenkant)
3. Impulsgeleiding
Sterke van de prikkel bepaalt hoeveel impulsen zich doorheen een neuron verplaatsen: sterke prikkel hogere impulsfrequentie
Snelheid van de impulsgeleiding: afhankelijk van bouw neuron:
- met myelineschede: actiepotentiaal verspringt van ene insnoering van Ranvier naar de andere
- zonder myelineschede: ladingsverandering moet zich doorheen neuron verderzetten
4. Impulsoverdracht
Impulsgeleiding: impuls doorgeven doorheen neuron (elektrisch)
Impulsgeleiding: impuls doorgeven tussen neuronen (chemisch)
Van sensorische neuron naar schakelneuron
Van schakelneuron naar motorische neuron
Synaps (plaats overdracht)
Tussenin (uiteinde axon en dendriet) zit een kleine ruimte = synpastische spleet
Chemische stoffen: doorsturen van het chemisch signaal
4. Impulsoverdracht
1. Elektrische impuls bereik uiteinde van het axon
2. synapsblaasjes met neurotransmitters (axonuiteinde), openen neurotransmitters komen vrij in synaptische spleet
4. Impulsoverdracht
3. neurotransmitters overbruggen synaptische spleet, bereiken de (chemo-) receptoren op de dendrieten, en hechten zich vast
4. Receptoren openen, positief geladen ionen dringen binnen in de dendrieten.
Ontstaan van een nieuw actiepotentiaal die zich kan verplaatsen in het neuron
4. Impulsoverdracht
Neurotransmitters
(chemische) stoffen die impulsen overdragen tussen zenuwen
grote invloed op de werking van ons lichaam
Betrokken bij alles wat je doet en voelt (alsook emoties)
stimulerende neurotransmitters (bv dopamine)
Remmende neurotransmitters (bv GABA)
= houden elkaar in balans
5. Coördinerende rol van het zenuwstelsel
Pagina 56
1 Gewilde beweging
Receptoren: impulsen
grote hersenen
spieren
Bv: oppakken biologieboek
Schrijf prikkelverwerking uit
Fotoreceptoren registreren de prikkel
en zetten die om tot een impuls via
sensorische neuronen
Lichtstraal
Het bereikt gezichtscentrum in je grote hersenen.
Het krijgt betekenis:
“je ziet een boek”
Vanuit grote hersenen via schakelneuronen bereiken ze de ruggenmerg tot de motorische neuronen
Die vertrekken in je ruggenmerg en geven de impulsen door naar de spieren in je arm en je hand
Met precieze oog-handcoördinatie en continu sturen van informatie* via je ogen kan je het boek grijpen en optillen
1 Gewilde beweging
Je ogen geven informatie over
de afstand tot het boek
de grootte van het boek
de dikte van het boek
de massa van het boek
Je grote hersenen verwerken al deze info én de kleine hersenen zorgen voor het bijsturen van je bewegingen
2 Reflexen
Onwillekeurige beweging als reactie op een prikkel: reflex
De weg die een impuls aflegt bij een reflex, noem je een reflexboog
Receptoren impuls via sensorische neuronen schakelneuronen in het ruggenmerg motorische neuronen (verbonden aan spieren of klieren) zonder deelname grote hersenen (geen controle!)
Tastreceptoren in huid
registreren prikkel
Sensorisch neuron geeft
zenuwimpuls door aan schakelneuron
Schakelneuron geeft
zenuwimpuls door aan
motorisch neuron
Je trekt je hand onmiddellijk weg
2 Reflexen
Waarvoor dienen reflexen?
beschermen je lichaam tegen invloed van buitenaf (onderdeel homeostase)
grote rol bij dagelijkse handelingen
rechtop stilstaan: registreren van spanningsverschillen in spieren zorgt voor kleine spiercorrecties zodat je rechtop blijft staan
6. Coördinerende rol van het hormonaal stelsel
Pagina 60
1 Coördinerende rol hormonaal stelsel
Lichaam regelt intern milieu via homeostase
Endocriene klieren geven hormonen af in het bloed
Hormonen worden geproduceerd bij prikkels boven drempelwaarde
Lage dosis hormonen groot effect
Werken enkel op specifieke doelwitcellen*
Hormonen stimuleren of remmen werking van deze cellen
Een doelwitcel is een cel van een orgaan dat gevoelig is voor dat specifieke hormoon
63
Epifyse
Hypothalamus
Hypofyse
Schildklier
Thymus
Bijnier
Alvleesklier (pancreas) en eilandjes van Langerhans
1 Coördinerende rol hormonaal stelsel
2 belangrijke endocriene klieren
Hypothalamus: geprikkeld productie hormonen stimulatie andere klieren tot het maken van hormonen (bv hypofyse)
Hypofyse: belangrijkste endocriene klier, stuurt groot aantal andere endocriene klieren aan
1 Coördinerende rol hormonaal stelsel
1. Eierstokken en teelballen
Hypofyse (man EN vrouw): productie follikelstimulerend hormoon (FSH) en luteïnserend hormoon (LH)
Man: teelballen zaadcellen en testosteron
Vrouw: Eierstokken rijping eicellen, productie oestrogeen en progesteron
Testosteron, oestrogeen en progesteron: geslachtshormonen
= ontwikkeling primaire (van bij de geboorte) en secundaire (tijdens puberteit) geslachtskenmerken
1 Coördinerende rol hormonaal stelsel
2. Melkklieren
Einde zwangerschap + tijdens borstvoeding: hypofyse extra prolactine (melksecretie) en oxytocine (samentrekken baarmoeder)
3. Bijnieren
Bedreigd, zenuwachtig hypofyse extra bijnierstimulerend hormoon
bijnieren productie cortisol en adrenaline
Cortisol verhoogde bloedsuikerspiegel.
Adrenaline hart sneller kloppen.
Doel: extra energie en beter kunnen presteren
2 Pancreas: regulatie bloedsuikerspiegel
68
Cellen in ons lichaam: omgeven door lichaamsvloeistoffen
= interne milieu
Lichaam kan interne milieu in evenwicht houden
Veranderlijke (omgevings-)factoren (temperatuur, bloeddruk en bloedsuikerspiegel): stabiel houden, ondanks wijziging omgeving
Aan welk proces doet dit jullie denken? ……………………….
Homeostase
2 Pancreas: regulatie bloedsuikerspiegel
Alvleesklier /pancreas:
Eilandjes van Langerhans: productie 2 hormonen: insuline en glucagon
69
6.2 Regulatie bloedsuikerspiegel
Maaltijd spijsverteringsstelsel: omzetting oa zetmeel glucose
Glucose: doorheen darmwand bloedsomloop ↑ bloedsuikerspiegel / glucosegehalte in bloed = prikkel
chemoreceptoren in pancreas en twaalfvingerige darm eilandjes van Langerhans: productie insuline
Insuline: omzetting glucose tot glycogeen (lever) of spierglycogeen (spieren)
na inspanning opnieuw omgezet tot glucose
verbranding: nodige energie voor de spieractiviteit
70
71
Glucose doorheen darmwand bloedsomloop
stijging van bloedsuikerspiegel
chemoreceptoren in de alvleesklier en 12-vingerige darm
eilandjes van Langerhans: start productie insuline
72
Insuline: omzetting van glucose tot glycogeen in de lever + opslag van glucose in de spieren (spierglycogeen)
Na een lichamelijke inspanning zullen deze reserve (spierglycogeen) omgezet worden tot glucose nodig als energie voor de spieractiviteit
Spierglycogeen glucose = energie voor spieractiviteit Gevolg?
73
Indien spierglycogeen niet genoeg is, dan wordt glucose uit bloed gebruikt en zorgt dit voor daling van glucosegehalte in het bloed
chemoreceptoren pancreas registreren dit
eilandjes van Langerhans: productie glucagon
Glucagon: glycogeen in de lever wordt omgezet tot glucose
bloedsuikerspiegel stijgt en opnieuw in evenwicht is
74
6.2 Regulatie bloedsuikerspiegel
75
Normale omstandigheden: glucosegehalte tussen 70mg/dl en 120mg/dl
Insuline en glucagon: tegengestelde werking, werken samen aan homeostase, geregeld via een ‘terugkoppeling’ of ‘feedback loop’