5.1 & 5.2 Gedrag
Hoofdstuk 5: Gedrag
Lesduur is: 45 minOnderdelen in deze les
Hoofdstuk 5: Gedrag
PTA 3
Hoofdstuk 1.2 (plantenrijk)
Hoofdstuk 4.4, 4.5, 4.6 (Zenuwstelsel + hormoonstelsel)
Hoofdstuk 5.1, 5.2, 5.3, 5.4 (Gedrag)
Kortere periode, veel stof
6 lessen + herhalingsweek
Les 1: SO 4.4, 4.5, 4.6
Les 2 + 3: 5.1 (prikkels & signalen) & 5.2 (sociaal gedrag)
Les 4: 5.3 (Gedrag onderzoeken) + Ethogram SO
Les 5: 5.4 (Gedrag leren)
Les 6: 1.2 (plantenrijk)
3 lessen herhalingsweek: vrij voor extra uitleg + herhaling!
Wat betekent dit voor jullie?
Vol programma
Samen op schema blijven
Verantwoordelijkheid
Opdrachten maken en meedoen in de les
Huiswerk maken en zelf lezen is enorm belangrijk
Lesdoelen
Na vandaag kan je uitleggen wat een sleutelprikkels en supranormale prikkels zijn
Na vandaag kan je uitleggen wat gedrag is en hoe dieren dit gebruiken om te communiceren
Na vandaag kan je uitleggen hoe mensen communiceren
5.1: Prikkels en signalen
Gedrag
Alles wat mensen en dieren doen
Ontstaat doordat mensen / dieren reageren op inwendige en uitwendige prikkels.
Prikkels die mensen/dieren uitzenden is een signaal
De reactie op zo'n signaal noem je een respons
Waarom reageer je niet altijd op een prikkel?
Prikkel valt onder de drempelwaarde: je hoort het niet
Motivatie is te klein: je hoort het wel maar geen zin om te reageren
Bij een hond die geen honger heeft is de motivatie om te eten laag.
Verschillende prikkels
Inwendige: bv honger
Uitwendige; bv zien van een prooi
Sleutelprikkel --> Roept altijd dezelfde reactie op
Supranormale prikkels --> sleutelprikkels die een sterkere reactie oproepen
Altijd dezelfde reactie
Sleutelprikkel: prikkels die altijd dezelfde reactie oproepen
Supranormale prikkels: sleutelprikkels die een sterkere reactie oproepen
De sleutelprikkel bij de meeuw is
Rode vlek op de snavel
Aanwezigheid van een snavel
Supranormale prikkel bij het onderzoek bij meeuwen
Extra rode potlood
Verandering van meeuw naar potlood
Dreiggedrag
De rode buik van een mannetjes stekelbaars is een uitwendige prikkel voor een ander mannetje.
Het andere mannetje zal hier altijd hetzelfde op reageren, namelijk met dreiggedrag
(weg jij!). De rode buik is dus een sleutelprikkel.
Hoe maken dieren elkaar iets duidelijk?
Elkaar iets duidelijk maken noem je communicatie.
Mensen kunnen elkaar iets duidelijk maken door te praten (verbaal gedrag). Andere dieren doen dit vaak met hun lichaamshouding (non-verbaal gedrag of lichaamstaal).
Dieren communiceren op verschillende manieren:
1. Geluiden
2. Lichaamshouding
3. Kleuren
Geluiden
Veel dieren maken geluiden. Daarmee kunnen ze berichten uitwisselen.
Zo kunnen dieren elkaar bijvoorbeeld waarschuwen voor gevaar.
Een leeuw kan met zijn gebrul laten weten dat hij in zijn gebied de baas is.
Lichaamshouding
Aan de staart van een hond kun je zien hoe hij zich voelt.
Met de staart tussen de benen laten ze zien dat ze bang zijn (plaatje 2).
Met de staart omhoog laten ze zien dat ze veel zelfvertrouwen hebben (plaatje 3).
Bij plaatje 4 kan een hond met zijn staart laten zien dat hij kan gaan dreigen.
Kleuren
Sommige dieren gebruiken kleuren om een boodschap over te brengen.
Een pauw zet zijn gekleurde veren uit om een hen (vrouwtje) te laten zien dat hij met haar wil paren.
Als een vrouwtjes baviaan een rood en opgezwollen achterwerk heeft, is dit voor een mannetje het signaal dat ze vruchtbaar is.
Aan de slag!
Werkboek B: blz 73
5.1: Prikkels en signalen
Opdracht 5, 6, 10, 11, 12, 22
Open het lesboek online via Magister > Leermiddelen > Nectar > leerboek vmbo Gt-3
5.2: Sociaal gedrag
Al het gedrag tussen soortgenoten:
Territoriumgedrag: het verdedigen en afbakenen van het eigen gebied
Voortplantingsgedrag: het vinden van een soortgenoot, de paring en het verzorgen van jongen.
Groepsgedrag: taakverdeling binnen groepen dieren en het vaststellen van de rangorde
Hoe bakenen deze diersoorten hun territorium af?
Geluid
Geuren
Boos worden als iemand op je plek gaat zitten
Afbakenen door geluid
Afbakenen door geurvlaggen
Gedrag in het territorium
Dieren verdedigen hun territorium tegen soortgenoten.
Als er een indringer is, wordt de 'eigenaar' van het territorium agressief. Hij vertoont dan aanvalsgedrag.
De indringer vertoont dan meestal vluchtgedrag.
Op de grens van het territorium zie je vaak dreiggedrag.
Overspronggedrag
Soms is de motivatie voor vluchten en aanvallen even sterk. Een dier kan dan gedrag vertonen dat niet bij de situatie past.
Bijv. een kat die zich gaat wassen of een mens die zich gaat krabben
Waarom hebben dieren een territorium?
Voortplantingsgedrag
Voortplantingsgedrag is gedrag dat te maken heeft met voortplanting.
Baltsgedrag
Paring
Broedzorg
Gedrag bij voortplanting
Het gedrag waarmee een mannetje en vrouwtje elkaar lokken, heet baltsgedrag.
Honden besnuffelen elkaar en sommige vogels voeren samen een 'dans' uit.
Door de balts laten dieren elkaar weten dat ze geschikte partners zijn. Het baltsgedrag vergroot de bereidheid tot paren.
Broedzorg
Na de paringsdans (balts) komt
het paren.Na het paren, komen
er jongen.
Het uitbroeden van of
grootbrengen van de jongen, heet
broedzorg.
Twee katers die hevig naar elkaar dreigen, gaan plotseling beide hun vacht schoonlikken. Hoe heet het gedrag dat de katten dan vertonen?
imponeergedrag
overspronggedrag
verzoeningsgedrag
sociaal gedrag
Dit is een voorbeeld van
dreiggedrag
overspronggedrag
baltsgedrag
sociaal gedrag
geluiden
lichaamshouding
kleuren
spergedrag
5.2 Begrippenlijst
Sociaal gedrag-territoriumgedrag-voortplantingsgedrag-groepsgedrag
Territorium-afbakenen-territoriumgedrag
Aanvalsgedrag-vluchtgedrag-dreiggedrag-overspronggedrag
Baltsgedrag-paring-broedzorg-voortplantingsgedrag
Taakverdeling-dominant-onderdanig-rangorde-pikorde
Zie blz. 213-215
Aan de slag!
Werkboek B: blz 82
5.2: Sociaal gedrag
Opdracht 4, 5, 6, 8, 11, 15
Open het lesboek online via Magister > Leermiddelen > Nectar > leerboek vmbo Gt-3