H O O F D S T U K 3 · K L I M A A T
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
Waarom wisselen dag en nacht en de seizoenen? Het komt door een schuine lijn.
Gemaakt bij buiteNLand 1 havo/vwo, 5e editie
H O O F D S T U K 3 · K L I M A A T
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
Waarom wisselen dag en nacht en de seizoenen? Het komt door een schuine lijn.
Gemaakt bij buiteNLand 1 havo/vwo, 5e editie
Open met de vraag: waarom is het in juli warm en in januari koud? Dat gaat deze les over. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Severina Seidl / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
Dit leer je
Je kunt uitleggen hoe de schuine aardas de seizoenen veroorzaakt.
Je kunt pooldag en poolnacht uitleggen.
Lees de twee doelen voor. Aan het eind van de les controleren we ze. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
A C T I V E R E N
Wat weet je al over dag en nacht en de seizoenen?
Laat de leerlingen woorden invullen: zomer, winter, zon, draaien, 24 uur. Noteer wat ze al weten, de rest komt in de les terug. Misvatting om op te letten: "in de zomer is de aarde dichter bij de zon". Dat is niet zo. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
T E R U G B L I K
Uit: §3.2 Temperatuurverschillen op aarde
Wanneer is het op een plek het warmst: bij een grote of een kleine invalshoek van de zon?
Bij een grote invalshoek: de zon staat hoog, de stralen vallen steil in
Bij een kleine invalshoek: de zon staat laag, de stralen vallen schuin in
De invalshoek heeft geen invloed op de temperatuur
Alleen de afstand tot de zon bepaalt de temperatuur
Goed is A. Bij een grote invalshoek verdelen de zonnestralen zich over een klein oppervlak, dus het wordt warmer. Een kleine invalshoek spreidt de stralen over een groot oppervlak. Dit hebben we nodig bij de seizoenen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
De aardas
De aardas is een denkbeeldige lijn door het midden van de aarde, van de Noordpool naar de Zuidpool.
De aardas staat niet recht omhoog, maar schuin. De aarde draait in 24 uur om haar as.
De aarde vanuit de ruimte · de aardas zie je niet: het is een denkbeeldige lijn
Pak een bal of globe en steek er een pen doorheen: dat is de aardas. Kantel de globe en draai. De aarde draait in 24 uur een keer rond. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Bhavya Pratap Singh / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
Zo ontstaan dag en nacht
Is jouw plek op aarde naar de zon gericht? Dan is het dag. Is jouw plek van de zon af gericht? Dan is het nacht.
Doordat de aarde draait, wisselt dat elke 24 uur. Stond de aardas recht, dan had elke plek het hele jaar ongeveer 12 uur licht en 12 uur donker. Nu de aardas schuin staat, verandert de lengte van dag en nacht gedurende het jaar.
Onthoud: draaien om de aardas geeft dag en nacht. De schuine stand geeft lange en korte dagen.
Gebruik de globe met een zaklamp als zon. Draai langzaam: wie in het licht staat heeft dag. De schuine stand komt straks terug bij de seizoenen. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
V R A A G 1
Het is nu nacht in Nederland. Wat is dan waar voor Nederland?
Nederland is naar de zon toe gekanteld
Nederland is van de zon af gericht
De aardas staat recht
De zon is uitgegaan
Goed is B. Wie van de zon af gericht is, heeft nacht. A klopt niet: de schuine stand is een kanteling van de hele aarde, niet van een plek. C: de aardas staat schuin. D: de zon gaat niet uit, onze plek draait weg. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
Seizoenen en halfronden
De aarde draait in ongeveer 365 dagen om de zon. De aardas blijft daarbij steeds in dezelfde richting wijzen.
De aarde is in twee helften verdeeld: het noordelijk halfrond (boven de evenaar) en het zuidelijk halfrond (onder de evenaar). Door de schuine aardas krijgt de ene helft meer direct zonlicht dan de andere. Zo ontstaan de seizoenen: lente, zomer, herfst en winter.
Hoe directer het zonlicht (een grote invalshoek), hoe warmer het wordt.
Koppel aan het terugblik: grote invalshoek is warmer. De seizoenen ontstaan dus niet doordat de aarde dichterbij of verder weg is, maar door de stand van de aardas. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
De aarde in haar baan om de zon
De seizoenen op het noordelijk halfrond · de aarde op vier plekken in haar baan om de zon
Laat zien dat de aardas op elke plek in de baan naar dezelfde kant wijst. In juni is het noordelijk halfrond naar de zon gekanteld, in december van de zon af. De namen in de afbeelding zijn Engels: summer is zomer, winter is winter, spring is lente, autumn is herfst. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: NOAA Office of Education, publiek domein, via Wikimedia Commons
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
Juni en december vergeleken
In juni
Het noordelijk halfrond is naar de zon gekanteld. De zon staat hoger, de stralen vallen directer in: zomer, langere dagen, hogere temperaturen.
Het zuidelijk halfrond heeft winter.
In december
Het zuidelijk halfrond is naar de zon gekanteld. Daar is het zomer, met langere dagen en hogere temperaturen.
Het noordelijk halfrond heeft winter: kortere dagen en lagere temperaturen.
De seizoenen zijn op de twee halfronden tegengesteld. Nederland ligt op het noordelijk halfrond. Vraag: wat doen mensen in Australië met kerst? Ze zitten in de zomer. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
O N T H O U D
De schuine aardas wijst steeds dezelfde kant op. Daardoor krijgt de ene helft van de aarde meer direct zonlicht dan de andere: zo ontstaan de seizoenen.
Laat een leerling dit in eigen woorden herhalen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
Welk seizoen is het daar?
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
V R A A G 2
Zomer
Winter
Nederland, december
Australië in december
Nederland in juni
Zuid-Afrika in juni
Zweden in juli
Nederland, Zweden: noordelijk halfrond. Australië, Zuid-Afrika: zuidelijk halfrond. Dus: zomer = Australië in december, Nederland in juni, Zweden in juli. Winter = Nederland in december, Zuid-Afrika in juni. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
V R A A G 3
Waarom is het in Nederland in de zomer warmer dan in de winter?
De aarde staat dan dichter bij de zon
Nederland krijgt dan directer zonlicht en langere dagen
De aarde draait dan sneller om haar as
De maan staat dan dichter bij de aarde
Goed is B: de aardas staat schuin, Nederland is naar de zon gekanteld, de zon staat hoger en de dagen zijn langer. A is de bekende misvatting: de afstand verandert de seizoenen niet. C en D hebben er niets mee te maken. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
Pooldag en poolnacht
Bij de polen is het verschil tussen zomer en winter het grootst. Boven 66,5 graden noorderbreedte is het in de zomer dag en nacht licht: een pooldag.
In de winter is het er dag en nacht donker: een poolnacht. Op het zuidelijk halfrond is het precies andersom.
Dalton Highway, Alaska · de zon schijnt om middernacht tijdens de pooldag
Pooldag: de zon blijft 24 uur boven de horizon. Poolnacht: de zon blijft 24 uur eronder. Als het zomer is op het noordelijk halfrond (juni), is het pooldag bij de Noordpool en poolnacht bij de Zuidpool; in december andersom. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: BLM Alaska / Craig McCaa, publiek domein, via Wikimedia Commons
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
V R A A G 4
Het is december. Wat is er dan op Antarctica (Zuidpool)?
Poolnacht: het is dag en nacht donker
Pooldag: het is dag en nacht licht
Het is er 12 uur licht en 12 uur donker
Er is geen verschil met juni
Goed is B. In december is het zomer op het zuidelijk halfrond, dus pooldag op de Zuidpool. Op de Noordpool is het dan poolnacht. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
V R A A G 5
Zet in volgorde: zo ontstaat zomer op het noordelijk halfrond.
De volgorde staat goed zoals hier. Laat leerlingen de stappen hardop uitleggen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
V R A A G 6
Leg uit waarom de schuine aardas voor seizoenen zorgt.
Modelantwoord: de aardas staat schuin en wijst steeds dezelfde kant op. Daardoor is een deel van het jaar het noordelijk halfrond naar de zon gekanteld en een deel van het jaar het zuidelijk halfrond. Het halfrond dat naar de zon is gekanteld krijgt meer direct zonlicht: daar is het zomer. Het andere halfrond heeft dan winter. Let op: goed als de leerling schuine stand, direct zonlicht en de twee halfronden noemt. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
3.3
Hoe de aardas ons klimaat beïnvloedt
Begrippen
aardas
Denkbeeldige, schuine lijn van de Noordpool naar de Zuidpool waar de aarde omheen draait.
seizoen
Periode van het jaar met eigen weer: lente, zomer, herfst en winter.
noordelijk halfrond
De helft van de aarde boven de evenaar.
zuidelijk halfrond
De helft van de aarde onder de evenaar.
pooldag
Periode waarin het dag en nacht licht is.
poolnacht
Periode waarin het dag en nacht donker is.
Loop de begrippen langs. Laat leerlingen het begrip dat ze het lastigst vinden zelf uitleggen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash