BNL5-2HV-PPT-H4
Op weg naar een duurzame wereld
2 HAVO-VWO
4
Onderdelen in deze les
Op weg naar een duurzame wereld
2 HAVO-VWO
4
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / INTRODUCTIE
Wat vind jij belangrijk? Zet een rapportcijfer achter de ontwikkelingen (1 – niet belangrijk, 10 – heel belangrijk).
Kleding wordt duurzaam geproduceerd, ook als het dan meer kost in de kledingwinkel.
Op blikjes wordt statiegeld geheven, ook al kost dat meer moeite om ze te scheiden.
De overheid maakt elektrische auto’s goedkoop en benzine duurder.
Wat vind jij?
De vraag is, hoe houden we onze planeet leefbaar?
Je weet wat natuurlijke hulpbronnen zijn en waar we ze voor gebruiken.
Je begrijpt dat door bevolkingsgroei, welvaartsgroei meer natuurlijke hulpbronnen worden gebruikt.
Je kunt voorbeelden geven van hoe de draagkracht van de aarde wordt bedreigd.
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.1 WAT KAN DE AARDE AAN? /
4.1 Wat kan de aarde aan?
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.1 WAT KAN DE AARDE AAN? /
Om producten en energie te maken zijn grondstoffen uit de natuur nodig. Deze grondstoffen noem je:
natuurlijke hulpbronnen
Welke voorbeelden van natuurlijke hulpbronnen ken jij?
Bijv. water, zand, klei.
Welke natuurlijke hulpbronnen zie je in Afrika op de kaart?
Wolfraam, goud, tantaal en tin
Afhankelijk van de natuur
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.1 WAT KAN DE AARDE AAN? /
Hoe noem je energiebronnen zoals steenkool, aardgas en aardolie?
fossiele energiebronnen
Welke voorbeelden van hernieuwbare hulpbronnen ken jij?
Bijv. hout, voedselgewassen, wind.
Waarvoor worden zeldzame aardmetalen gebruikt?
Bijv. bij het maken van mobieltjes in de hightechindustrie.
Hoe kunnen we aan genoeg zeldzame aardmetalen komen ondanks hun beperkte beschikbaarheid?
Door grondstoffen uit elektrische apparaten te hergebruiken.
Niet hernieuwbare hulpbronnen
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.1 WAT KAN DE AARDE AAN? /
Het vermogen van de aarde om alle mensen te kunnen laten leven en wonen noem je de:
draagkracht
Vanaf welk jaar wordt de draagkracht overschreden?
rond 1970
Wat heeft een grotere negatieve invloed op de draagkracht van de aarde?
De hoeveelheid grasland of koolstofdioxide?
koolstofdioxide (CO2)
Het vermogen van de aarde
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.1 WAT KAN DE AARDE AAN? /
Volgens de bevolkingsprognose van de VN zijn er in 2064 9,7 miljard mensen op de wereld.
Zal door de groei van de wereldbe-volking de draagkracht van de aarde stijgen of dalen?
dalen
Wat zijn naast een groeiende bevolking nog meer oorzaken voor de dalende draagkracht van de aarde?
toename van de welvaart
stijgende levensverwachting
Een groeiende bevolking
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.1 WAT KAN DE AARDE AAN? /
Wanneer door menselijk gebruik de natuurlijke hulpbronnen opraken is er sprake van:
milieu-uitputting
Op welke manieren kunnen we de aarde leefbaar houden?
gebruik van hernieuwbare grondstoffen
verminderen van energieverbruik
gebruiken van groene stroom
Hoe houden we de aarde leefbaar?
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.1 WAT KAN DE AARDE AAN? /
Wat is de betekenis van groene stroom?
Stroom die met hernieuwbare bronnen wordt opgewekt.
Noem vier hernieuwbare energiebronnen.
windenergie
zonne-energie
waterkracht
geothermische energie
Groene stroom
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.1 WAT KAN DE AARDE AAN? /
Welke grondstof is er te zien op de foto en is deze hernieuwbaar of niet-hernieuwbaar?
lithium, niet-hernieuwbaar
Hernieuwbaar of niet-hernieuwbaar?
zand, hernieuwbaar
hout, hernieuwbaar
Maar is het verbruik wel eerlijk verdeeld?
Je weet wat (jouw) ecologische voetafdruk betekent.
Je begrijpt waarom er steeds meer voedsel moet worden geproduceerd en water wordt gebruikt.
Je kunt ideeën formuleren waarmee we onze ecologische voedselafdruk kunnen verkleinen.
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.2 ONZE VOETAFDRUK /
4.2 Onze voetafdruk
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.2 ONZE VOETAFDRUK /
Wat is de ecologische voetafdruk?
Het aantal hectares dat je gebruikt om te leven.
Hoe groot je ecologische voetafdruk is hangt af van je levensstijl.
Je kijkt bijvoorbeeld naar:
wonen, gebruik van voedsel, energie, water, grondstoffen.
Is de gemiddelde voetafdruk groter van een gemiddelde Europeaan of Afrikaan?
Afrikaan (1,1, hectare)
Europeaan (4,8 hectare)
Ecologische voetafdruk (2)
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.2 ONZE VOETAFDRUK /
Het aantal hectares dat nodig is voor voedsel voor een persoon om te leven noem je de:
voedselafdruk
Voor welk soort voedsel is veel ruimte nodig?
Vlees, bijv.: voor 200 gram zo’n 10 tot 50 m2 grasland.
Naast het grasland is er nog meer ruimte nodig bij de productie van vlees. Waarvoor is dit?
Voor de productie van veevoer (bijv. soja).
Ruimte voor voedsel
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.2 ONZE VOETAFDRUK /
Het aantal hectares dat nodig is voor water voor een persoon om te leven noem je de:
watervoetafdruk
Naast water uit de kraan bestaat de waterafdruk ook uit verborgen water. Wat betekent dit?
Naar water dat indirect nodig is om het product te maken (bijv. spoelwater of drinkwater voor vee).
In welke drie producten zit volgens jou het meeste verborgen water?
rundvlees, kaas en varkensvlees
Ruimte voor water
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.2 ONZE VOETAFDRUK /
Op welke manier proberen de mensen op de foto duurzaam om te gaan met water in de landbouw?
door druppelirrigatie
Hoe kan nog meer aan duurzame landbouw gedaan worden?
Genetische modificatie: het aanpassen van gewassen zodat ze beter tegen droogte en ziekten kunnen.
Ook wordt er aan biologische land-bouw gedaan, wat houdt dit in?
Dat er minder of geen kunstmest en bestrijdingsmiddelen gebruikt worden.
Landbouw
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.2 ONZE VOETAFDRUK /
Hoe kun jij duurzamer omgaan met water en voedsel?
Bijv. minder ongebruikt voedsel weg te gooien en bewuster met water omgaan.
Wat kun jij doen?
Maar is er wel genoeg om te kunnen blijven produceren?
Je weet hoe de mondiale productieketen werkt.
Je begrijpt waarom de mondiale productie en consumptie invloed hebben op het milieu.
Je kunt aangeven welke mogelijkheden er zijn om duurzamer te produceren en consumeren.
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.3 WERELDWIJDE PRODUCTIE /
4.3 Wereldwijde productie
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.3 WERELDWIJDE PRODUCTIE /
Uit welke landen haalt de toeleverancier de grondstoffen?
Brazilië (bauxiet), Nigeria (olie) en Congo (coltan).
Een wereldreis (1)
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.3 WERELDWIJDE PRODUCTIE /
Waar worden vaak grondstoffen verwerkt tot eindproduct?
Azië
Een wereldreis (2)
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.3 WERELDWIJDE PRODUCTIE /
Een distributeur brengt de eindproducten in de winkel.
In welke landen worden technologi-sche hoogwaardige eindproducten (bijv. laptops) vaak ontwikkeld?
De VS, Japan en Europa.
Waarom juist daar?
Op deze plek hebben ze
specialistische kennis van
de hightech industrie.
Het hele proces van grondstof tot eindproduct is mondiaal geworden en noem je:
productieketen
Een wereldreis (3)
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.3 WERELDWIJDE PRODUCTIE /
De mondiale productieketen van grondstof tot eindproduct heeft een grote invloed op het milieu.
Hoe komt dit?
Zeldzame grondstoffen raken uitgeput.
CO2 komt vrij bij productie en transport.
Veel productie van afval.
Welk onderdeel in de levensloop van een laptop zorgt voor de meeste milieuvervuiling?
De mijnbouw en productie.
Milieuvervuiling
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.3 WERELDWIJDE PRODUCTIE /
Op welke manier kunnen wij de groeiende vraag naar producten duurzamer maken?
recyclen
Wat houdt dit in?
Dat onderdelen van een product niet als afval worden gedumpt, maar opnieuw worden gebruikt.
Welke manieren van recyclen ken jij?
Bijv. blikjes en plastic flessen inzamelen, elektrische apparaten apart inleveren.
Duurzaam consumeren
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.3 WERELDWIJDE PRODUCTIE /
Door het inleveren van afgedankte mobiele telefoons kan aan
urban mining gedaan worden.
Wat betekent dit?
Grondstoffen zoals goud en zilver worden uit telefoons gehaald, verzameld en opnieuw gebruikt.
Hoe is op de foto aan hergebruik gedaan?
Van een oude camera is een lamp gemaakt.
Opnieuw gebruiken
Zouden dit soort schepen in de toekomst kunnen varen op duurzame energie?
Je weet dat het gebruik van fossiele brandstoffen klimaatopwarming veroorzaakt.
Je begrijpt dat het gebruik van duurzame energiebronnen de klimaatopwarming afremt.
Je kunt praktische oplossingen aandragen voor de vermindering van CO2-uitstoot.
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.4 ENERGIE EN TRANSPORT /
4.4 Energie en transport
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.4 ENERGIE EN TRANSPORT /
Op welke manier worden fossiele brandstoffen gebruikt?
Bijv. door schepen, treinen, auto’s en vliegtuigen.
Hoeveel CO2 per reizigers kilometer bespaart een elektrische auto minimaal ten opzichte van een ‘normale’ auto?
Ongeveer 90 gram.
Hoe komt het dat steeds meer mensen zich een vliegvakantie kunnen veroorloven?
Mensen worden rijker waardoor ze op vliegvakantie kunnen.
Energiebronnen
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.4 ENERGIE EN TRANSPORT /
Hoe zorgt het broeikasgas CO2 of koolstofdioxide voor klimaatopwarming?
Van de zonnestralen die richting de aarde gaan, wordt een deel weer-kaatst door de atmosfeer en wolken.
De overige invallende stralen zorgen voor opwarming van land en zee.
Zonnestralen worden omgezet in warmte en worden teruggekaatst.
Een deel van de warmtestralen wordt tegengehouden door wolken.
Door menselijke activiteit komen er meer broeikasgassen bij, zoals CO2. Die houden meer warmte vast, waardoor het klimaat opwarmt.
De aarde warmt op
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.4 ENERGIE EN TRANSPORT /
Om de opwarming van de aarde af te remmen worden wereldwijd klimaatdoelen besproken.
Wat is een belangrijk mondiaal klimaatdoel?
De aarde mag niet verder opwarmen dan 1,5 graden Celsius.
Wat moeten landen hiervoor wel doen?
Wetten en regels opstellen die de
CO2 –uitstoot naar beneden brengen.
Afspraken over het klimaat
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.4 ENERGIE EN TRANSPORT /
Hoe kunnen landen hun CO2 –uitstoot naar beneden brengen?
In duurzame energiebronnen investeren (wind, water, zon, aardwarmte).
Gebruik maken van kernenergie.
Wat zijn nadelen van het gebruik van kernenergie?
Het kan gevaarlijk zijn.
Restafval is erg vervuilend.
Verminderen CO2 –uitstoot
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.4 ENERGIE EN TRANSPORT /
Door meer klimaatneutraal te leven kunnen we de opwarming van de aarde vertragen. Dat kan door:
gedragsverandering
technologische vernieuwingen
Welke praktische oplossingen zijn er aansluitend hierop?
Minder gebruik maken van vervuilende voertuigen.
Klimaatneutraal bouwen.
Mondiale energieverbruiken vergroenen (duurzaam omgaan zodat de natuur niet achteruit gaat).
Klimaatopwarming aanpakken
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / WERELD / 4.4 ENERGIE EN TRANSPORT /
Welke ontwikkelingen zijn er sinds 1975 zichtbaar?
Toename hernieuwbare energie uit o.a. zon, wind en biomassa. Algehele toename van energiegebruik.
Mondiaal energieverbruik
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / LANDENVERGELIJKING /
China en Zwitserland
Maar gaat het allemaal wel snel genoeg en moeten de maatregelen niet worden aangescherpt om het doel te bereiken?
Je weet wat de energietransitie inhoudt.
Je begrijpt dat minder/duurzaam consumeren belangrijk is om de ecologische voetafdruk te verkleinen.
Je kunt praktische voorbeelden geven van circulaire economie.
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.5 DUURZAAM CONSUMEREN /
4.5 Duurzaam consumeren
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.5 DUURZAAM CONSUMEREN /
Hoe groot is de gemiddelde ecologische voetafdruk van een Nederlander ongeveer?
Bijna 5 hectare.
Energie in Nederland
Hoeveel procent van onze energie wordt opgewekt met aardgas en steenkool?
70%
Waarom is Nederland pas laat begonnen met het inzetten van hernieuwbare energie?
Omdat we aardgas uit eigen bodem hadden.
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.5 DUURZAAM CONSUMEREN /
Op welke plek binnen Europa staat Nederland als je kijkt naar het gebruik van groene stroom?
Op een van de laatste plekken.
Om duurzamer te worden wil Nederland over van fossiele energie naar hernieuwbare energiebronnen. Hoe noem je deze overgang?
energietransitie
Waarom worden zonnepanelen vaak op schuine oppervlakten gelegd?
Zodat ze een maximale hoeveelheid zonlicht kunnen opvangen.
Nederland verduurzaamt
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.5 DUURZAAM CONSUMEREN /
In de zomer kunnen zonnepanelen vaak stroom terugleveren.
juist
Om de CO2-uitstoot in Nederland verder terug te brengen moet
transport ook duurzamer worden.
juist
Thuiswerken helpt in het terugbrengen van de CO2-uitstoot.
juist
Door lagere energiekosten willen mensen hun huis verduurzamen.
onjuist
Juist of onjuist?
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.5 DUURZAAM CONSUMEREN /
Waarom zorgt een lineaire economie voor een wegwerpmaatschappij?
Omdat spullen weggegooid worden na gebruik.
Hoe ziet een lineaire economie eruit in drie stappen?
Productie
Gebruik
Weggooien en verbranden
Hergebruik (1)
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.5 DUURZAAM CONSUMEREN /
Wat kunnen we doen om onze afvalvoetafdruk te verminderen?
Meer grondstoffen en materialen recyclen.
Tweedehands spullen (ver)kopen.
Elektrische apparaten inleveren.
Waarom past afbeelding B hier het beste bij?
Hier zijn de stromen van hergebruik van niet-hernieuwbare en hernieuw-bare grondstoffen het grootst.
Dit noem je ook wel een:
circulaire economie
Hergebruik (2)
A
B
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.5 DUURZAAM CONSUMEREN /
Hoe kunnen volgens de bron Nederlanders het eenvoudigst hun ecologische voetafdruk verkleinen?
Hoeveelheid huishoudelijke spullen verminderen.
Verkleinen van de voetafdruk
Willen we onze voedselvoetafdruk verkleinen, kunnen we dan niet meer lokale producten kopen om zo het lange transport te verminderen?
Je weet dat de Nederlandse landbouw hoge opbrengsten heeft, maar het milieu sterk belast.
Je begrijpt waarom intensieve landbouw (met name veehouderij) niet erg duurzaam is.
Je kunt aangeven welke problemen intensieve landbouw veroorzaakt voor het milieu.
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.6 DUURZAME LANDBOUW /
4.6 Duurzame landbouw
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.6 DUURZAME LANDBOUW /
Naar welk land buiten Europa exporteren we de meeste landbouwgoederen?
China
Export van landbouwgoederen
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.6 DUURZAME LANDBOUW /
Hoe komt het dat Nederland zo veel landbouwgoederen kan exporteren?
Door intensieve landbouw.
Hierbij halen boeren zoveel mogelijk productie uit hun grond of vee.
Hoe doen ze dit?
moderne machines en robots
kunstmest en nieuwe teeltmethodes
geautomatiseerde kassen in glastuinbouw
intensieve veehouderij waar in megastallen dieren worden gehouden op een klein oppervlak
Een maximale opbrengst
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.6 DUURZAME LANDBOUW /
In veel veevoer wordt mais en krachtvoer van soja verwerkt.
In welke delen van de wereld staan vele sojaplantages?
Zuid-Amerika
Waarom zijn sojaplantages vaak niet duurzaam?
Omdat er tropisch regenwoud gekapt wordt om soja te verbouwen.
Hierdoor ontstaat een monocultuur en verlaging van de biodiversiteit.
Aantasting van het milieu (1)
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.6 DUURZAME LANDBOUW /
Wat doen boeren met de poep van hun vee?
Dat gebruiken ze als mest voor een betere plantengroei.
Wat zijn nadelen van het gebruik van mest?
Stikstofuitstoot in de lucht en in grond(water).
Te veel fosfaat, waterkwaliteit en biodiversiteit vermindert.
Welk broeikasgas komt nog meer veel vrij bij intensieve veehouderij?
methaan
Aantasting van het milieu (2)
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.6 DUURZAME LANDBOUW /
Hoe kunnen we in de landbouw duurzamer omgaan met het milieu?
minder vee houden
minder kunstmest en zware landbouwmachines gebruiken
Waarom is het grasland op de foto niet duurzaam voor het milieu?
Er ligt maar één soort gras (grasfalt), waardoor het slecht tegen droge en/of natte perioden kan.
Hoe kan dit verbeterd worden?
Door het te mengen met andere grassen en kruiden.
Aanpassingen in de landbouw
4 OP WEG NAAR EEN DUURZAME WERELD / NEDERLAND / 4.6 DUURZAME LANDBOUW /
Op welke manier kan foto A gunstig zijn voor het milieu?
Er wordt aan verticale landbouw gedaan zodat er minder grond-oppervlak nodig is.
Op welke manier kan de drone op
foto B gunstig zijn voor het milieu?
Hierdoor kan de boer zien waar
bestrijdingsmiddelen en kunstmest nodig is en kan hij dit precies doseren.
De toekomst van de landbouw
A
B
4 DUURZAAMHEID / IN VOGELVLUCHT /
Kijkplaat
