Havo 3 Heelal samenvatting (noordhoff 6.1 t/m 6.4)
Ontdek het zonnestelsel & het heelal
Onderdelen in deze les
Ontdek het zonnestelsel & het heelal
Wat weet je al over het zonnestelsel en het heelal?
Leerdoel van deze les
Aan het eind van deze les kun je het zonnestelsel, de verschillende planeten, hun bewegingen, andere ruimteobjecten en het ontstaan van het heelal uitleggen.
Disclaimer; aan de inhoud van deze samenvatting kunnen geen rechten ontleend worden. Het leerboek is leidend.
Wat is het zonnestelsel?
Het zonnestelsel bestaat uit de zon en alles wat eromheen draait, zoals planeten, manen, kometen en asteroïden.
De planeten: een overzicht
Er zijn 8 planeten die in (bijna) cirkelbanen om de zon draaien.
Twee soorten planeten
Groot, gasvormig: Jupiter, Saturnus, Uranus, Neptunus.
Aardse planeten
bestaan uit gesteenten en metalen
Klein, vast: Mercurius, Venus, Aarde, Mars.
Gasreuzen
bestaan uit gas met waarschijnlijk een vaste kern.
Bewegingen van planeten
Planeten bewegen met een bepaalde omlooptijd (T) en baansnelheid (v) rond de zon.
Afstanden in het zonnestelsel
De afstand tussen zon en planeet noem je de baanstraal. Deze wordt vaak uitgedrukt in meters (m) of astronomische eenheden (au). 1 au = afstand aarde-zon.
Andere objecten in de ruimte
Voorbeelden zijn: manen, dwergplaneten, planetoïden, kometen, meteoren en meteorieten.
De aarde en haar maan
De maan draait in 27,3 dagen om de aarde en draait ook om haar eigen as. Daarom zien we altijd dezelfde kant.
Seizoenen op aarde
Door de schuine stand van de aardas (23,4°) ontstaan de seizoenen. In de zomer staat de zon hoger aan de hemel.
Maanfasen en verduisteringen
De maan doorloopt fasen van nieuwe maan naar volle maan. Er zijn zons- en maansverduisteringen.
Zwaartekracht in het zonnestelsel
Alle massa’s trekken elkaar aan door zwaartekracht. Dit houdt planeten en manen in hun baan.
Getijden: eb en vloed
Getijden worden veroorzaakt door de zwaartekracht van de maan en de zon. Hierdoor ontstaan eb (laag water) en vloed (hoog water).
Satellieten: natuurlijk & kunstmatig
Satellieten zijn natuurlijke (zoals de maan) of kunstmatig (zoals het ISS) en bewegen door zwaartekracht om een planeet.
De Melkweg: ons sterrenstelsel
De Melkweg bestaat uit ongeveer 200 miljard sterren, waaronder onze zon.
Afstanden in het heelal
Afstanden tussen sterren worden gemeten in lichtjaren: de afstand die licht in 1 jaar aflegt.
Kleuren van sterren
Blauwe sterren
Rode sterren
Deze zijn juist heet.
Deze zijn relatief koel.
Het ontstaan van het heelal
Het heelal begon met de oerknal, ongeveer 13,7 miljard jaar geleden. Sindsdien bewegen sterrenstelsels uit elkaar.
Belangrijke formules
afstand in au = afstand in m / 1,496 × 10¹¹
v = 2πr / T v = snelheid (m/s), r = baanstraal (m), T = omlooptijd (s)
Afstand omrekenen naar au
Baansnelheid van een planeet
Nóg meer formules
Zwaartekracht
Fz = m × g Fz = kracht (N), m = massa (kg), g = zwaartekracht (N/kg)
v = s / t v = snelheid, s = afstand, t = tijd
Snelheid algemeen
Formule lichtjaar
Hoe ver is een lichtjaar?
s = v × t 1 lichtjaar ≈ 9,5 × 10¹⁵ m
Voorbeeldberekening
Licht reist 1,5 × 10¹¹ m in 500 s. v = 3,0 × 10⁸ m/s (lichtsnelheid)
Samenvatting van de les
- Zonnestelsel: zon + planeten - Aardse planeten & gasreuzen - Afstanden in au, lichtjaar - Seizoenen & maanfasen - Zwaartekracht, getijden - Melkweg & ontstaan heelal
