Samenvatten (Nederlands vwo), les 1: Uitleg
Een lezer met een krant aan zee, Tarquinia Lido (Italië), 2007
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Samenvatten
Examenstof Nederlands vwo
Lesduur is: 45 minIntroductie
Onderdelen in deze les
Een lezer met een krant aan zee, Tarquinia Lido (Italië), 2007
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Samenvatten
Examenstof Nederlands vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: A3 samenvatten. Image credit: Roberto Ferrari / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan een tekst terugbrengen tot de hoofduitspraak en belangrijke ondergeschikte uitspraken, in eigen woorden, binnen een woordenaantal en zo dat de samenvatting los van de brontekst te begrijpen is.
Deze slide heeft geen instructies
Waarom is een goede samenvatting meer dan een korte versie van de tekst?
Verwacht: je moet kiezen, ordenen, de kern zien en in eigen woorden zeggen. Schrijf de woorden op het bord en gebruik ze aan het eind van de les weer. Veelgemaakte fout: denken dat samenvatten betekent dat je elke alinea inkort tot een zin.
De bibliotheek van de University of Reading (Verenigd Koninkrijk)
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Wat is samenvatten?
Samenvatten is een tekst inkorten tot wat de schrijver echt beweert
Je zoekt de hoofduitspraak, ook als die niet letterlijk in de tekst staat
Ondergeschikte uitspraken ondersteunen die kern: argumenten en uitleg
Voorbeelden en herhalingen zijn bijzaken en vallen vaak af
Syllabus A3: teksten beknopt samenvatten, gereduceerd tot de hoofduitspraak of hoofduitspraken met (belangrijke) ondergeschikte uitspraken. Op 4F kan de hoofduitspraak impliciet zijn: de leerling formuleert hem zelf uit de hele redenering. Veelgemaakte fout: elke alinea een zin geven in plaats van naar de kern te zoeken. Image credit: Tim Landy / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Hoofdzaak en bijzaak
Hoofdzaak: wat je nodig hebt om de redenering te volgen. Bijzaak: wat alleen verduidelijkt, illustreert of aankleedt
De hoofduitspraak staat vaak in de inleiding of slotalinea, maar kan ook pas uit de hele redenering blijken
Belangrijke ondergeschikte uitspraken: de argumenten waar het standpunt op rust
Bijzaken: voorbeelden, anekdotes, citaten van anderen, herhalingen en opsommingen
Test: laat je de zin weg, is de redenering dan nog te volgen? Dan was het een bijzaak
Een argument is ondergeschikt aan het standpunt, maar wel belangrijk: het hoort in de samenvatting. Een voorbeeld bij dat argument is een bijzaak. Veelgemaakte fout: een opvallend voorbeeld meenemen en het argument vergeten.
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Tekst 1: De bibliotheek als huiskamer
(1) De bibliotheek is steeds minder een plek waar je boeken leent en steeds vaker een plek waar je elkaar ontmoet. Dat is geen verval, zoals sommige columnisten beweren, maar een noodzakelijke aanpassing aan een samenleving die informatie overal vindt en een stille werkplek nergens. Wie bij de uitleenbalie nog altijd bezoekers met een stapel romans verwacht, heeft de afgelopen twintig jaar niet opgelet.
(2) Neem de wijkbibliotheek van het fictieve Weerdenburg: 's ochtends zitten er zelfstandigen te werken, 's middags maken scholieren er huiswerk en op donderdag leert een groep nieuwkomers er Nederlands. Een gemeente die zulke plekken sluit omdat er minder boeken worden uitgeleend, bespaart op papier, maar verliest een voorziening waar niets voor in de plaats komt.
Eigen tekst voor Examenstof
Voorbeeldtekst bij blok 1. De hoofduitspraak is deels impliciet: de verandering is nodig en gemeenten moeten de bibliotheek daarom niet sluiten. Laat leerlingen eerst zelf de hoofduitspraak formuleren en het voorbeeld van Weerdenburg aanstrepen als bijzaak.
Wat is de hoofduitspraak van tekst 1?
Bibliotheken verlenen steeds minder boeken aan bezoekers
Columnisten vinden dat de bibliotheek in verval is
De bibliotheek van Weerdenburg heeft veel bezoekers
De bibliotheek als ontmoetingsplek is een goede ontwikkeling
De schrijver verdedigt de verandering van uitleenplek naar ontmoetingsplek als noodzakelijk (alinea 1) en waarschuwt tegen sluiting (alinea 2). Optie 2 is een gegeven waarop het standpunt rust, optie 3 is het standpunt van de columnisten (tegenstanders), optie 4 is het voorbeeld. Verwachte fout: het voorbeeld kiezen.
Welke zin kan in een samenvatting wegvallen?
Sluiting levert een gemeente alleen op papier winst op
Op donderdag leert een groep nieuwkomers er Nederlands
Het is geen verval maar een noodzakelijke aanpassing
De bibliotheek is steeds meer een ontmoetingsplek
De nieuwkomers zijn een onderdeel van het voorbeeld van Weerdenburg: een bijzaak. De andere drie uitspraken dragen de redenering (hoofduitspraak en belangrijke ondergeschikte uitspraak). Verwachte fout: het argument over sluiting schrappen.
Boekenkasten in de stadsbibliotheek van Isahaya (Japan)
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Reduceren: schrappen en samenvoegen
Reduceren is de tekst korter maken zonder de kern te verliezen
Schrap voorbeelden, herhalingen en aankleding
Voeg een opsomming samen tot één overkoepelende uitspraak
Een weerlegd tegenargument neem je alleen mee als het de redenering draagt
Voorbeeld van samenvoegen: 'reistijd, rust en minder verzuim' wordt 'efficiënter werken'. Een tegenargument dat de schrijver weerlegt kan dus soms wel in de samenvatting thuishoren, als de redenering zonder dat niet te volgen is. Veelgemaakte fout: alles wat je schrapt toch in een bijzin terug laten komen. Image credit: Asturio Cantabrio / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Herordenen en eigen woorden
Herordenen: hoofduitspraken die in de tekst verspreid staan, breng je bij elkaar
Begin met de hoofduitspraak en laat de ondergeschikte uitspraken daarop volgen
Schrijf in eigen woorden: ironie of beeldspraak geef je weer als de bedoelde boodschap
Houd je aan het woordenaantal: liever iets korter dan te lang
Geen eigen mening: je vertelt wat de schrijver beweert, niet wat jij ervan vindt
Bij een samenvattingsopdracht staat het gevraagde woordenaantal in de opdracht. Tel je woorden. Voorbeeld ironie: 'Een prachtig plan, als je van files houdt' geef je weer als 'het plan leidt tot meer files'. Veelgemaakte fout: zinnen letterlijk overnemen of er een eigen oordeel in zetten.
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Tekst 2: Thuiswerken, een zegen?
(1) Thuiswerken is volgens werkgevers vooral een zegen: medewerkers besparen reistijd, kunnen zich beter concentreren en melden zich minder vaak ziek. Dat die winst ten dele schijn is, blijkt pas als de keerzijde wordt meegerekend. Teams die elkaar zelden zien, ontwikkelen minder onderling vertrouwen.
(2) Beleidsadviseur Marit de Wit van het fictieve adviesbureau Praxis noemt dat verlies verraderlijk, omdat niemand de gesprekken bijhoudt die niet meer bij het koffieapparaat plaatsvinden. Toch zijn het juist die gesprekken waarin nieuwe collega's leren hoe het eraan toegaat.
(3) Organisaties doen er daarom goed aan thuiswerken niet af te schaffen, maar te organiseren: met vaste kantoordagen voor het hele team blijven de voordelen behouden en verdwijnt het onderlinge contact niet.
Eigen tekst voor Examenstof
Voorbeeldtekst bij blok 2. De voordelen in alinea 1 zijn op te sommen en samen te voegen; de hoofduitspraak (organiseren in plaats van afschaffen) staat pas in alinea 3 en verwijst terug naar het verlies in alinea 1 en 2. Marit de Wit is een verzonnen persoon.
Welke zin voegt de voordelen uit alinea 1 het best samen?
Thuiswerken bespaart tijd, bevordert de concentratie en verlaagt het verzuim
Thuiswerken bespaart medewerkers vooral veel reistijd
Thuiswerken is een zegen, maar het onderlinge vertrouwen lijdt
Thuiswerken verlaagt het ziekteverzuim aanzienlijk
De goede zin voegt de drie voordelen samen. Optie 2 en 4 noemen maar een deel, optie 3 voegt de keerzijde toe die niet bij de voordelen hoort. Verwachte fout: optie 3, omdat die als samenvatting van de hele alinea 1 aantrekkelijk klinkt.
Vul in
Bij herordenen breng je verspreide uitspraken bij elkaar, je begint met de hoofduitspraak en je schrijft in eigen woorden.
Herordenen is het bij elkaar zetten van verspreide uitspraken. Verwachte fout: reduceren invullen, dat is het inkorten door te schrappen en samen te voegen.
Boekenkasten in de bibliotheek van Anjo (Japan)
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Een samenvatting beoordelen
Je krijgt een samenvatting en beoordeelt of die klopt
Staan alle hoofduitspraken erin, ook de belangrijke ondergeschikte?
Staat er iets in dat niet in de tekst staat, of een bijzaak die weg kan?
Wordt het standpunt van de schrijver juist weergegeven, ook als het impliciet is?
Syllabus A3: beoordelen of een gegeven samenvatting de hoofduitspraak of hoofduitspraken bevat met (belangrijke) ondergeschikte uitspraken. Laat leerlingen eerst zelf de hoofduitspraken bepalen en dan pas de samenvatting lezen. Op vwo-niveau zit de fout vaak in een subtiele verschuiving, bijvoorbeeld een weerlegd standpunt dat als standpunt van de schrijver wordt weergegeven. Image credit: Asturio Cantabrio / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Zelfstandig leesbaar
Een samenvatting is zelfstandig leesbaar: wie de tekst nooit las, begrijpt hem toch
Gebruik dus geen 'dit', 'zij' of 'zo' zonder te zeggen waarnaar het verwijst
Verwijs niet naar 'alinea 2' of 'de tekst': noem de inhoud zelf
Schrijf hele, goed lopende zinnen met goede spelling
Kies een logische volgorde: eerst het standpunt, dan de argumenten
De syllabus (4F, bijlage 4) noemt: een goed geformuleerde samenvatting die los van de uitgangstekst te begrijpen valt. Bij open vragen kan het examen punten aftrekken voor onjuiste formuleringen en taalgebruik (vakspecifieke regels). Veelgemaakte fout: een samenvatting die alleen te begrijpen is als je de tekst ernaast houdt.
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Tekst 3: Een rapport zonder cijfers
(1) Steeds meer scholen overwegen het cijfer te vervangen door een uitgebreide beoordeling in woorden. Voorstanders zien daarin een manier om leerlingen weg te houden van het najagen van punten. Dat is een sympathiek idee, maar het lost minder op dan het belooft: wie om beoordelingen geeft, jaagt straks gewoon op een goede beoordeling.
(2) Bovendien verdwijnt er iets wat een cijfer wel biedt: vergelijkbaarheid. Een vervolgopleiding kan een stapel verhalende rapporten niet eerlijk naast elkaar leggen en gaat dus op andere signalen af, zoals het schooltype of de naam van de school. Zo dreigt het afschaffen van het cijfer de verschillen tussen leerlingen niet te verkleinen, maar te verhullen.
Eigen tekst voor Examenstof
Voorbeeldtekst bij blok 3. Standpunt: het cijfer afschaffen lost minder op dan beloofd. Argumenten: leerlingen jagen dan op beoordelingen, en vergelijkbaarheid gaat verloren. Het standpunt van de voorstanders is hier het te weerleggen standpunt.
Wat is er mis met deze samenvatting van tekst 3?
Scholen vervangen cijfers door beoordelingen in woorden, want dan jagen leerlingen niet langer op punten. Dat is een goede ontwikkeling.
Er is een eigen voorbeeld toegevoegd
Het is te lang voor een samenvatting
Het standpunt van de schrijver is omgekeerd
Het standpunt is niet in eigen woorden
De samenvatting neemt het standpunt van de voorstanders over, terwijl de schrijver juist twijfelt aan het idee. Er staat geen voorbeeld in, de samenvatting is kort en de formulering is eigen. Verwachte fout: 'niet in eigen woorden' kiezen en de verschuiving in het standpunt missen.
Wanneer is een samenvatting zelfstandig leesbaar?
Als hij naar de alinea's van de brontekst verwijst
Als naar wie of wat verwezen wordt, er expliciet staat
Als hij de kernzinnen uit de brontekst citeert
Als hij de volgorde van de brontekst aanhoudt
Zelfstandig leesbaar betekent dat een lezer zonder de brontekst alles begrijpt, dus verwijswoorden zijn uitgeschreven. Verwijzen naar alinea's maakt de samenvatting juist afhankelijk van de tekst. Verwachte fout: de volgorde van de tekst aanhouden kiezen.
Wat vond je vandaag het lastigst?
De hoofduitspraak formuleren
Bijzaken van argumenten scheiden
Een samenvatting beoordelen
Zelfstandig leesbaar formuleren
Gebruik de uitslag om in de training het lastigste onderdeel extra uit te lichten.
Waarom kun je een kernzin niet altijd overnemen?
Een goed antwoord: de samenvatting moet in eigen woorden en zelfstandig leesbaar zijn, en een kernzin verwijst vaak naar de tekst ('dit', 'daarom') of bevat ironie of bijzaken die je moet vertalen naar de bedoelde boodschap. Verwachte fout: zeggen dat het vanwege het woordenaantal is.
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Begrippen (1/2)
samenvatten: een tekst inkorten tot de kern, in eigen woorden
hoofduitspraak: de kern van de tekst, vaak het standpunt van de schrijver
ondergeschikte uitspraak: uitspraak die de hoofduitspraak ondersteunt, zoals een argument
hoofdzaak: wat je moet weten om de tekst te begrijpen
bijzaak: voorbeeld, herhaling of detail dat je kunt weglaten
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF NEDERLANDS · LEZEN · SAMENVATTEN
Begrippen (2/2)
reduceren: de tekst korter maken door te schrappen en samen te voegen
herordenen: verspreide uitspraken bij elkaar zetten in een logische volgorde
eigen woorden: zelf formuleren in plaats van zinnen uit de tekst over te nemen
woordenaantal: het aantal woorden dat de opdracht als maximum noemt
zelfstandig leesbaar: te begrijpen zonder de brontekst erbij
Deze slide heeft geen instructies
