Theatergeschiedenis in vogelvlucht

Theatergeschiedenis

een tijdlijn

1 / 29
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 29 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Theatergeschiedenis

een tijdlijn

THEATERGESCHIEDENIS IN VOGELVLUCHT

Grieks Theater

rond 534 v. Chr

De Middeleeuwen

tussen 500 en 1500 na Chr

Het Elizabethaans theater in Engeland



Rond 1560

Romeins theater

Rond 240 v.Chr


De Renaissance


Italie, rond 1500

De Welsprekendheid in de Nederlanden


rond 1600

THEATERGESCHIEDENIS IN VOGELVLUCHT

vervolg

Rond 1630, Frankrijk


Rond 1920

Rond 1950

Rond 1800

Absurdisme



Rond 1940

Modern Theater

Eind 1900 tot nu

Classicitische theaterdrama


Van romantiek naar naturalisme


Episch theater van Bertold Brecht


Psychologisch drama,

method acting


GRIEKS THEATER

Dionysos: god van de wijn en vruchtbaarheid


Dionysia: Het feest ter ere van de God Dionysus, duurde zeven dagen.


Theaterwedstrijd voor tragedieschrijvers



Koor: het theater maakte aanvankelijk gebruik van een koor.


Dit veranderde toen Thespis een acteur (protagonist) introduceerde die prologen en gesproken tekst gebruikte.


Aeschylus voegde later nog een acteur (antagonist) toe, waardoor er twee acteurs en een koor op het toneel verschenen.


Sophocles voegde een derde acteur (tritagonist) toe aan dit ensemble.

Komedie en tragedie maskers werden gebruikt in het oude Griekse theater.


Deze maskers zijn een uitvergroting van de gelaatstrekken bij vreugde en verdriet.

Nodig zodat iedereen in het theater de emoties kon zien.

Drie grote schrijvers

Aeschylus schreef stukken vaak gebaseerd op mythen en de erfzonden van families.



Sophocles staat bekend om diepgaande onderzoek van het lot, de menselijke wil en morele dilemma's.



Euripides: mythologische thema's verkennen, staan bekend om hun psychologische diepgang, realisme, en de rol van vrouwen.

Theater op een heuvel, waarvan de helling werd uitgegraven tot toeschouwerruimte.

deus ex machina: Achter de scènewand (achter de gordijnen) was plaats voor vernuftige constructies, waarmee desgewenst een acteur uit de lucht op de planken kon neergelaten worden.

ROMEINS THEATER

De Romeinen veroverden in de laatste 2 eeuwen v.Chr. de Griekse landen en namen vervolgens veel van hun cultuur over.


Zo ook het theater, waarvoor de Grieken al sinds de 5e eeuw v.Chr. stenen gebouwen oprichten.

Theatervoorstellingen


In een evenement was er naast wagenrennen en gladiatorgevechten, ook theater entertainment voor het volk.

Ze namen veel over van de Grieken, maar gooiden er extra spektakel bovenop.





Speelstijl: overdreven gebaren, duidelijke emoties, maskers om types herkenbaar te maken.



Romeinse verovering

Gebouwen: enorme stenen theaters, halfcirkelvormig, vaak midden in de stad.

Akoestiek zo goed dat zelfs de achterste rij kon meeluisteren.


Doel: ontspanning én propaganda. Vermaak het volk, houd ze rustig—brood en spelen, maar dan met tekst.


Muziek speelde een belangrijke rol in het Romeinse drama, vooral in de komedies, waar meer dan de helft van de tekst werd gezongen.

Plautus en Terentius, de enige Romeinse komedieschrijvers van wie werk bewaard is gebleven, baseerden zich op de Griekse Nieuwe Komedies.

Schrijvers

Rond 240 v.Chr


DE MIDDELEEUWEN



Rond 500 - 1500

Na de val van Rome leek theater even verdwenen, maar het kwam via de kerk terug—ironisch en onvermijdelijk.

Begin: religieus drama in kerken en op kerkpleinen.



Speelplekken: kerk, plein, straat, wagens die door de stad trokken.


Doel: onderwijzen én vermaken. Theater als levend leerboek.


Later kwamen er ook kluchten: kort, grof, aards. Want zelfs in de Middeleeuwen moest er gelachen worden.

Soorten toneelstukken:

Mysteriespelen – Bijbelverhalen

Mirakelspelen – heiligenlevens

Moraliteiten – strijd tussen goed en kwaad (Elckerlijc!)


Personages: God, Duivel, Deugd, Zonde.

Nog steeds alleen mannelijke acteurs


Speelstijl: duidelijk, overdreven, zodat iedereen het snapte—ook achterin.


Wagenspel, podium op een wagen zodat ze midden in een stad konden spelen. Op een markt bijvoorbeeld

ELIZABETHAANS THEATER

Rond 1560

  • Levensjaren: 1564–1616, Engeland.

    • Rol: toneelschrijver, dichter, acteur—de grootste uit de Elizabethaanse tijd.

    • Belangrijkste werken: tragedies (Romeo en Julia, Hamlet, Macbeth, Othello), komedies (Twelfth Night, A Midsummer Night’s Dream), historische stukken (Richard III, Henry V).

    • Kenmerken: diepe psychologische inzichten, universele thema’s (liefde, macht, wraak, identiteit), meesterlijke taal en poëzie.

    • Invloed: legde de basis voor modern theater, introduceerde complexe personages en dialogen die nog steeds wereldberoemd zijn.

    • Stijl: van grootse emoties tot scherpe humor; woordspelingen, metaforen en ritme zijn kenmerkend.


In de late 16e en vroege 17e eeuw, onder koningin Elizabeth I, bloeide het Engelse theater als nooit tevoren. Londen was rumoerig, modderig en hongerig naar verhalen—en het theater gaf ze precies dat.

Toneel: bijna leeg. Geen decors, wél taal. Woorden schilderden kastelen, slagvelden en hartenbreuk.

Acteurs: alleen mannen; vrouwenrollen werden gespeeld door jongens. Gender was vloeibaar, maar de pruiken zaten strak.

Stukken: tragedie, komedie, historie—vaak alles tegelijk. Hoog en laag door elkaar, poëzie naast platte grappen.

Doel: vermaak én reflectie. Macht, liefde, verraad, identiteit—Shakespeare keek de mens recht in de ziel.

Theaters: ronde of veelhoekige openluchtgebouwen (zoals The Globe). Publiek stond, zat, riep, at. Theater was geen stille bedoening.

William Shakespeare

1564-1616

ROMEO EN JULIA IN HET KORT


DE RENAISSANCE


Rond 1500

Tijdens de Renaissance (ca. 14e–16e eeuw) werd het theater opnieuw wakker gekust. Europa keek terug naar de klassieke oudheid en dacht: hé, dat kunnen wij ook—maar dan slimmer.


Inspiratie: Griekse en Romeinse toneelstukken werden herontdekt en nagevolgd.


Nieuwe ideeën: focus op de mens (humanisme), niet alleen op God.


Theatervormen: tragedie en komedie keerden terug, nu strakker opgebouwd.


Theatertechniek: perspectiefdecors, vaste toneelbeelden, begin van echte scenografie. Illusie werd belangrijk.


Speelstijl: minder middeleeuws moraliserend, meer psychologisch—personages met innerlijk leven.


Publiek: vooral de elite; theater verhuisde naar hoven en academies.

Ontstaan: in 16e-eeuws Italië en gemaakt om te knallen, niet om netjes te lezen.


Geen vaste tekst: alleen een verhaallijn (canovaccio). De rest? Improvisatie. Lef verplicht.


Vaste types: herkenbare karakters zoals Arlecchino (slimme knecht), Pantalone (gierige oude man), Il Dottore (praatjesmaker met nul inzicht).


Maskers: halfmaskers, zodat lichaam en stem het verhaal moesten dragen.


Speelstijl: fysiek, snel, acrobatisch.


Thema’s: liefde, geld, macht, misverstanden—menselijk gedoe, tijdloos.


Publiek: iedereen. Straat, plein, hof—als er ruimte was, werd er gespeeld.

Commedia dell’arte

DE RENAISSANCE


Rond 1500

Tijdens de Renaissance (ca. 14e–16e eeuw) werd het theater opnieuw wakker gekust. Europa keek terug naar de klassieke oudheid en dacht: hé, dat kunnen wij ook—maar dan slimmer.


Inspiratie: Griekse en Romeinse toneelstukken werden herontdekt en nagevolgd.


Nieuwe ideeën: focus op de mens (humanisme), niet alleen op God.


Theatervormen: tragedie en komedie keerden terug, nu strakker opgebouwd.


Theatertechniek: perspectiefdecors, vaste toneelbeelden, begin van echte scenografie. Illusie werd belangrijk.


Speelstijl: minder middeleeuws moraliserend, meer psychologisch—personages met innerlijk leven.


Publiek: vooral de elite; theater verhuisde naar hoven en academies.

Ontstaan: in 16e-eeuws Italië en gemaakt om te knallen, niet om netjes te lezen.


Geen vaste tekst: alleen een verhaallijn (canovaccio). De rest? Improvisatie. Lef verplicht.


Vaste types: herkenbare karakters zoals Arlecchino (slimme knecht), Pantalone (gierige oude man), Il Dottore (praatjesmaker met nul inzicht).


Maskers: halfmaskers, zodat lichaam en stem het verhaal moesten dragen.


Speelstijl: fysiek, snel, acrobatisch.


Thema’s: liefde, geld, macht, misverstanden—menselijk gedoe, tijdloos.


Publiek: iedereen. Straat, plein, hof—als er ruimte was, werd er gespeeld.

Commedia dell’arte

DE WELSPREKENDHEID IN DE NEDERLANDEN

Joost Vondel

Toneelschrijver

1587 – 1679

Rond 1600, midden in de Gouden Eeuw, stond Nederland op scherp

handel bloeide, steden groeiden, en het theater zocht zijn plek tussen moraal en vermaak.


Invloeden: sterk beïnvloed door het Renaissancetheater en de klassieken (Seneca, Aristoteles). Netjes opgebouwd, regels serieus genomen.

Belangrijk figuur: Joost van den Vondel. Tragedies vol taal, religie, macht en schuld. Zwaar? Ja. Prachtig? Ook ja.


Soorten stukken: vooral tragedies en moraliserende drama’s. Komedie bestond, maar met een opvoedend vingertje.

Spelstijl: statig, talig, weinig actie. Woorden deden het werk.

Publiek & debat: theater lag onder vuur bij streng-calvinisten—toneel zou zedeloos zijn. Spoiler: het publiek kwam toch.


Rederijkersbijeenkomst

rond 1600 Gouden Eeuw

Theaters: in Amsterdam ontstond in 1637 de Schouwburg van Van Campen—het eerste vaste openbare theatergebouw.

Het rederijkerstheater


De rederijkerskamers—verenigingen van burgers met een liefde voor taal, rijm en debat.

Wat: toneelstukken, gedichten en wedstrijden (landjuwelen). Kunst als groepssport.

Soorten spel:

  • Zinnespelen – allegorische stukken over moraal, geloof en maatschappij

    • Kluchten – kort, grof en volks (want zelfs moraal moet soms lachen)

Stijl: sterk talig, rijmend, symbolisch. Personages heetten dingen als Deugd, Dwaasheid of Gierigheid. Subtiliteit stond niet op de ledenlijst.

Doel: opvoeden én vermaken. Theater als morele spiegel.

Speelplek: straten, pleinen, tijdelijke podia. Theater ging naar de mensen toe.

CLASSICISTISCHE THEATERDRAMA

Rond 1630, Frankrijk

Kern: draait om sociale klassen—arm vs. rijk, macht vs. afhankelijkheid.


Thema’s: ongelijkheid, uitbuiting, sociale mobiliteit (of het gebrek daaraan), schaamte en privilege.


Personages: arbeiders, elite, buitenstaanders—vaak gevangen in hun afkomst.


Conflict: niet alleen persoonlijk, maar structureel. Het systeem zelf is de tegenstander.


Stijl: realistisch of maatschappijkritisch; soms rauw, soms stil, altijd confronterend.


Doel: laten zien dat kansen niet eerlijk verdeeld zijn—andere woorden voor: dit klopt niet.


Kortom: classistisch drama legt de klassenkloof op tafel.

In deze periode ontwikkelde het idee zich dat de mens een wezen is dat rationeel denkt.


Het jaar 1630 markeerde de opkomst van het Hôtel de Bourgogne in Parijs, een locatie waar verschillende gezelschappen de kans kregen om op te treden, inclusief buitenlandse acteurs.


De belangrijkste vaste theaters waren de Comédie Française en de Comédie Italiènne, hoewel ze concurrentie ondervonden van rondreizende theaters, waarvan het beroemdste gezelschap het Théâtre de la Foire was.

VAN ROMANTIEK NAAR NATURALISME

Romantiek (begin 19e eeuw)


Gevoel boven verstand. Grote emoties, grote woorden.


Personages: Heldhaftige individuen

Onderwerpen: noodlot, liefde, dood—alles in hoofdletters.

Theater als poëtische ontsnapping uit de rauwe werkelijkheid.


Spel: expressief, pathetisch,

soms heerlijk over the top.


Rond 1800

Industriele revolutie: steden groeien. Armoede staat ineens op de eerste rij. Het publiek denkt: dit is geen droom, dit is ons leven.


Naturalisme (eind 1800):

De werkelijkheid wordt heilig.

Personages: bepaald door erfelijkheid, milieu en omstandigheden.

Stijl: Alledaagse taal, gewone mensen, ongemakkelijke waarheden.

Decors: realistisch tot in de asbak.

Spel: ingetogen, psychologisch, bijna on-theatraal.

Overgang

EPISCH THEATER VAN BERTOLD BRECHT


Duitsland, Rond 1920

Bertold Brecht theatermaker/schrijver

Ontstaan tussen de eerste en tweede wereld oorlog

1930


Ontwikkeld in de 20e eeuw, met Bertolt Brecht als chef-oproerkraaier.


Doel: het publiek laten nadenken, niet mee laten huilen.

Geen illusie: theater mag gezien worden als theater. Lampen zichtbaar, decor wisselt openlijk.

Vervreemdingseffecten (Verfremdung): acteurs spelen een rol, maar zijn die rol niet. Emotionele afstand is de bedoeling.

Vorm: scènes staan los van elkaar—meer hoofdstukken dan één vloeiend verhaal.

Middelen: liederen, projecties, vertellers, commentaar op de actie.

Thema’s: maatschappij, macht, geld, ongelijkheid. Theater als kritisch wapen.

Kort gezegd: episch theater is denken vóór voelen.

Episch Theater

ABSURDISME

Rond 1945

Theater van het absurdisme


Ontstaan na de Tweede Wereldoorlog, met toneelschrijvers als Beckett en Ionesco.


Plot/verhaallijn: vaak geen echte plot. Cirkelende gesprekken, herhaling, stiltes, absurd gedrag.


Personages: verloren, wachtend, gefrustreerd, zoekend naar betekenis die er niet is.


Taal & spel: fragmenten, soms nonsens, vaak komisch en tragisch tegelijk.

Doel: niet entertainen of moraliserend, maar laten voelen hoe absurd bestaan kan zijn.


Kernidee: het leven is zinloos

onlogisch en chaotisch.

En theater dit theater laat dat zien.

Ionesco en Beckett

de twee grote schrijvers van het absurdisme

Absurdisme is een spiegel van een wereld zonder logica

Wachten op Godot

Samuel Beckett

PSYCHOLOGISCH DRAMA, METHOD ACTING


Rond 1950


Psychologisch drama: theater waarin innerlijke conflicten emoties en motieven van personages centraal staan.

Niet wat ze doen, maar waarom ze het doen. Realisme en diepgang boven spektakel.


Method acting: acteerstijl ontwikkeld door Stanislavski en later in de VS door Lee Strasberg.

Speelstijl: Acteurs leven zich volledig in: voelen en denken als hun personage, zelfs buiten scène.

Doel: een authentieke, emotioneel geloofwaardige performance.

Kenmerken: intense voorbereiding, innerlijke monologen, echte emoties, subtiele nuances.

Doel: publiek laten geloven in de mens achter de rol, niet in een voorstelling.

THEATER MODERN (1950-NU)

Rond 1950-....

Divers, nog uit te werken:

Aktie tomaat

Grote veranderingen

Locatietheater

Musical