Theatergeschiedenis
een tijdlijn
Theatergeschiedenis
een tijdlijn
THEATERGESCHIEDENIS IN VOGELVLUCHT
Grieks Theater
rond 534 v. Chr
De Middeleeuwen
tussen 500 en 1500 na Chr
Het Elizabethaans theater in Engeland
Rond 1560
Romeins theater
Rond 240 v.Chr
De Renaissance
Italie, rond 1500
De Welsprekendheid in de Nederlanden
rond 1600
THEATERGESCHIEDENIS IN VOGELVLUCHT
vervolg
Rond 1630, Frankrijk
Rond 1920
Rond 1950
Rond 1800
Absurdisme
Rond 1940
Modern Theater
Eind 1900 tot nu
Classicitische theaterdrama
Van romantiek naar naturalisme
Episch theater van Bertold Brecht
Psychologisch drama,
method acting
GRIEKS THEATER
Dionysos: god van de wijn en vruchtbaarheid
Dionysia: Het feest ter ere van de God Dionysus, duurde zeven dagen.
Theaterwedstrijd voor tragedieschrijvers
Koor: het theater maakte aanvankelijk gebruik van een koor.
Dit veranderde toen Thespis een acteur (protagonist) introduceerde die prologen en gesproken tekst gebruikte.
Aeschylus voegde later nog een acteur (antagonist) toe, waardoor er twee acteurs en een koor op het toneel verschenen.
Sophocles voegde een derde acteur (tritagonist) toe aan dit ensemble.
Komedie en tragedie maskers werden gebruikt in het oude Griekse theater.
Deze maskers zijn een uitvergroting van de gelaatstrekken bij vreugde en verdriet.
Nodig zodat iedereen in het theater de emoties kon zien.
Drie grote schrijvers
Aeschylus schreef stukken vaak gebaseerd op mythen en de erfzonden van families.
Sophocles staat bekend om diepgaande onderzoek van het lot, de menselijke wil en morele dilemma's.
Euripides: mythologische thema's verkennen, staan bekend om hun psychologische diepgang, realisme, en de rol van vrouwen.
Theater op een heuvel, waarvan de helling werd uitgegraven tot toeschouwerruimte.
deus ex machina: Achter de scènewand (achter de gordijnen) was plaats voor vernuftige constructies, waarmee desgewenst een acteur uit de lucht op de planken kon neergelaten worden.
ROMEINS THEATER
De Romeinen veroverden in de laatste 2 eeuwen v.Chr. de Griekse landen en namen vervolgens veel van hun cultuur over.
Zo ook het theater, waarvoor de Grieken al sinds de 5e eeuw v.Chr. stenen gebouwen oprichten.
Theatervoorstellingen
In een evenement was er naast wagenrennen en gladiatorgevechten, ook theater entertainment voor het volk.
Ze namen veel over van de Grieken, maar gooiden er extra spektakel bovenop.
Speelstijl: overdreven gebaren, duidelijke emoties, maskers om types herkenbaar te maken.
Romeinse verovering
Gebouwen: enorme stenen theaters, halfcirkelvormig, vaak midden in de stad.
Akoestiek zo goed dat zelfs de achterste rij kon meeluisteren.
Doel: ontspanning én propaganda. Vermaak het volk, houd ze rustig—brood en spelen, maar dan met tekst.
Muziek speelde een belangrijke rol in het Romeinse drama, vooral in de komedies, waar meer dan de helft van de tekst werd gezongen.
Plautus en Terentius, de enige Romeinse komedieschrijvers van wie werk bewaard is gebleven, baseerden zich op de Griekse Nieuwe Komedies.
Schrijvers
Rond 240 v.Chr
DE MIDDELEEUWEN
Rond 500 - 1500
Na de val van Rome leek theater even verdwenen, maar het kwam via de kerk terug—ironisch en onvermijdelijk.
Begin: religieus drama in kerken en op kerkpleinen.
Speelplekken: kerk, plein, straat, wagens die door de stad trokken.
Doel: onderwijzen én vermaken. Theater als levend leerboek.
Later kwamen er ook kluchten: kort, grof, aards. Want zelfs in de Middeleeuwen moest er gelachen worden.
Soorten toneelstukken:
Mysteriespelen – Bijbelverhalen
Mirakelspelen – heiligenlevens
Moraliteiten – strijd tussen goed en kwaad (Elckerlijc!)
Personages: God, Duivel, Deugd, Zonde.
Nog steeds alleen mannelijke acteurs
Speelstijl: duidelijk, overdreven, zodat iedereen het snapte—ook achterin.
Wagenspel, podium op een wagen zodat ze midden in een stad konden spelen. Op een markt bijvoorbeeld
ELIZABETHAANS THEATER
Rond 1560
Levensjaren: 1564–1616, Engeland.
Rol: toneelschrijver, dichter, acteur—de grootste uit de Elizabethaanse tijd.
Belangrijkste werken: tragedies (Romeo en Julia, Hamlet, Macbeth, Othello), komedies (Twelfth Night, A Midsummer Night’s Dream), historische stukken (Richard III, Henry V).
Kenmerken: diepe psychologische inzichten, universele thema’s (liefde, macht, wraak, identiteit), meesterlijke taal en poëzie.
Invloed: legde de basis voor modern theater, introduceerde complexe personages en dialogen die nog steeds wereldberoemd zijn.
Stijl: van grootse emoties tot scherpe humor; woordspelingen, metaforen en ritme zijn kenmerkend.
In de late 16e en vroege 17e eeuw, onder koningin Elizabeth I, bloeide het Engelse theater als nooit tevoren. Londen was rumoerig, modderig en hongerig naar verhalen—en het theater gaf ze precies dat.
Toneel: bijna leeg. Geen decors, wél taal. Woorden schilderden kastelen, slagvelden en hartenbreuk.
Acteurs: alleen mannen; vrouwenrollen werden gespeeld door jongens. Gender was vloeibaar, maar de pruiken zaten strak.
Stukken: tragedie, komedie, historie—vaak alles tegelijk. Hoog en laag door elkaar, poëzie naast platte grappen.
Doel: vermaak én reflectie. Macht, liefde, verraad, identiteit—Shakespeare keek de mens recht in de ziel.
Theaters: ronde of veelhoekige openluchtgebouwen (zoals The Globe). Publiek stond, zat, riep, at. Theater was geen stille bedoening.
William Shakespeare
1564-1616
ROMEO EN JULIA IN HET KORT
DE RENAISSANCE
Rond 1500
Tijdens de Renaissance (ca. 14e–16e eeuw) werd het theater opnieuw wakker gekust. Europa keek terug naar de klassieke oudheid en dacht: hé, dat kunnen wij ook—maar dan slimmer.
Inspiratie: Griekse en Romeinse toneelstukken werden herontdekt en nagevolgd.
Nieuwe ideeën: focus op de mens (humanisme), niet alleen op God.
Theatervormen: tragedie en komedie keerden terug, nu strakker opgebouwd.
Theatertechniek: perspectiefdecors, vaste toneelbeelden, begin van echte scenografie. Illusie werd belangrijk.
Speelstijl: minder middeleeuws moraliserend, meer psychologisch—personages met innerlijk leven.
Publiek: vooral de elite; theater verhuisde naar hoven en academies.
Ontstaan: in 16e-eeuws Italië en gemaakt om te knallen, niet om netjes te lezen.
Geen vaste tekst: alleen een verhaallijn (canovaccio). De rest? Improvisatie. Lef verplicht.
Vaste types: herkenbare karakters zoals Arlecchino (slimme knecht), Pantalone (gierige oude man), Il Dottore (praatjesmaker met nul inzicht).
Maskers: halfmaskers, zodat lichaam en stem het verhaal moesten dragen.
Speelstijl: fysiek, snel, acrobatisch.
Thema’s: liefde, geld, macht, misverstanden—menselijk gedoe, tijdloos.
Publiek: iedereen. Straat, plein, hof—als er ruimte was, werd er gespeeld.
Commedia dell’arte
DE RENAISSANCE
Rond 1500
Tijdens de Renaissance (ca. 14e–16e eeuw) werd het theater opnieuw wakker gekust. Europa keek terug naar de klassieke oudheid en dacht: hé, dat kunnen wij ook—maar dan slimmer.
Inspiratie: Griekse en Romeinse toneelstukken werden herontdekt en nagevolgd.
Nieuwe ideeën: focus op de mens (humanisme), niet alleen op God.
Theatervormen: tragedie en komedie keerden terug, nu strakker opgebouwd.
Theatertechniek: perspectiefdecors, vaste toneelbeelden, begin van echte scenografie. Illusie werd belangrijk.
Speelstijl: minder middeleeuws moraliserend, meer psychologisch—personages met innerlijk leven.
Publiek: vooral de elite; theater verhuisde naar hoven en academies.
Ontstaan: in 16e-eeuws Italië en gemaakt om te knallen, niet om netjes te lezen.
Geen vaste tekst: alleen een verhaallijn (canovaccio). De rest? Improvisatie. Lef verplicht.
Vaste types: herkenbare karakters zoals Arlecchino (slimme knecht), Pantalone (gierige oude man), Il Dottore (praatjesmaker met nul inzicht).
Maskers: halfmaskers, zodat lichaam en stem het verhaal moesten dragen.
Speelstijl: fysiek, snel, acrobatisch.
Thema’s: liefde, geld, macht, misverstanden—menselijk gedoe, tijdloos.
Publiek: iedereen. Straat, plein, hof—als er ruimte was, werd er gespeeld.
Commedia dell’arte
DE WELSPREKENDHEID IN DE NEDERLANDEN
Joost Vondel
Toneelschrijver
1587 – 1679
Rond 1600, midden in de Gouden Eeuw, stond Nederland op scherp
handel bloeide, steden groeiden, en het theater zocht zijn plek tussen moraal en vermaak.
Invloeden: sterk beïnvloed door het Renaissancetheater en de klassieken (Seneca, Aristoteles). Netjes opgebouwd, regels serieus genomen.
Belangrijk figuur: Joost van den Vondel. Tragedies vol taal, religie, macht en schuld. Zwaar? Ja. Prachtig? Ook ja.
Soorten stukken: vooral tragedies en moraliserende drama’s. Komedie bestond, maar met een opvoedend vingertje.
Spelstijl: statig, talig, weinig actie. Woorden deden het werk.
Publiek & debat: theater lag onder vuur bij streng-calvinisten—toneel zou zedeloos zijn. Spoiler: het publiek kwam toch.
Rederijkersbijeenkomst
rond 1600 Gouden Eeuw
Theaters: in Amsterdam ontstond in 1637 de Schouwburg van Van Campen—het eerste vaste openbare theatergebouw.
Het rederijkerstheater
De rederijkerskamers—verenigingen van burgers met een liefde voor taal, rijm en debat.
Wat: toneelstukken, gedichten en wedstrijden (landjuwelen). Kunst als groepssport.
Soorten spel:
Zinnespelen – allegorische stukken over moraal, geloof en maatschappij
Kluchten – kort, grof en volks (want zelfs moraal moet soms lachen)
Stijl: sterk talig, rijmend, symbolisch. Personages heetten dingen als Deugd, Dwaasheid of Gierigheid. Subtiliteit stond niet op de ledenlijst.
Doel: opvoeden én vermaken. Theater als morele spiegel.
Speelplek: straten, pleinen, tijdelijke podia. Theater ging naar de mensen toe.
CLASSICISTISCHE THEATERDRAMA
Rond 1630, Frankrijk
Kern: draait om sociale klassen—arm vs. rijk, macht vs. afhankelijkheid.
Thema’s: ongelijkheid, uitbuiting, sociale mobiliteit (of het gebrek daaraan), schaamte en privilege.
Personages: arbeiders, elite, buitenstaanders—vaak gevangen in hun afkomst.
Conflict: niet alleen persoonlijk, maar structureel. Het systeem zelf is de tegenstander.
Stijl: realistisch of maatschappijkritisch; soms rauw, soms stil, altijd confronterend.
Doel: laten zien dat kansen niet eerlijk verdeeld zijn—andere woorden voor: dit klopt niet.
Kortom: classistisch drama legt de klassenkloof op tafel.
In deze periode ontwikkelde het idee zich dat de mens een wezen is dat rationeel denkt.
Het jaar 1630 markeerde de opkomst van het Hôtel de Bourgogne in Parijs, een locatie waar verschillende gezelschappen de kans kregen om op te treden, inclusief buitenlandse acteurs.
De belangrijkste vaste theaters waren de Comédie Française en de Comédie Italiènne, hoewel ze concurrentie ondervonden van rondreizende theaters, waarvan het beroemdste gezelschap het Théâtre de la Foire was.
VAN ROMANTIEK NAAR NATURALISME
Romantiek (begin 19e eeuw)
Gevoel boven verstand. Grote emoties, grote woorden.
Personages: Heldhaftige individuen
Onderwerpen: noodlot, liefde, dood—alles in hoofdletters.
Theater als poëtische ontsnapping uit de rauwe werkelijkheid.
Spel: expressief, pathetisch,
soms heerlijk over the top.
Rond 1800
Industriele revolutie: steden groeien. Armoede staat ineens op de eerste rij. Het publiek denkt: dit is geen droom, dit is ons leven.
Naturalisme (eind 1800):
De werkelijkheid wordt heilig.
Personages: bepaald door erfelijkheid, milieu en omstandigheden.
Stijl: Alledaagse taal, gewone mensen, ongemakkelijke waarheden.
Decors: realistisch tot in de asbak.
Spel: ingetogen, psychologisch, bijna on-theatraal.
Overgang
EPISCH THEATER VAN BERTOLD BRECHT
Duitsland, Rond 1920
Bertold Brecht theatermaker/schrijver
Ontstaan tussen de eerste en tweede wereld oorlog
1930
Ontwikkeld in de 20e eeuw, met Bertolt Brecht als chef-oproerkraaier.
Doel: het publiek laten nadenken, niet mee laten huilen.
Geen illusie: theater mag gezien worden als theater. Lampen zichtbaar, decor wisselt openlijk.
Vervreemdingseffecten (Verfremdung): acteurs spelen een rol, maar zijn die rol niet. Emotionele afstand is de bedoeling.
Vorm: scènes staan los van elkaar—meer hoofdstukken dan één vloeiend verhaal.
Middelen: liederen, projecties, vertellers, commentaar op de actie.
Thema’s: maatschappij, macht, geld, ongelijkheid. Theater als kritisch wapen.
Kort gezegd: episch theater is denken vóór voelen.
Episch Theater
ABSURDISME
Rond 1945
Theater van het absurdisme
Ontstaan na de Tweede Wereldoorlog, met toneelschrijvers als Beckett en Ionesco.
Plot/verhaallijn: vaak geen echte plot. Cirkelende gesprekken, herhaling, stiltes, absurd gedrag.
Personages: verloren, wachtend, gefrustreerd, zoekend naar betekenis die er niet is.
Taal & spel: fragmenten, soms nonsens, vaak komisch en tragisch tegelijk.
Doel: niet entertainen of moraliserend, maar laten voelen hoe absurd bestaan kan zijn.
Kernidee: het leven is zinloos
onlogisch en chaotisch.
En theater dit theater laat dat zien.
Ionesco en Beckett
de twee grote schrijvers van het absurdisme
Absurdisme is een spiegel van een wereld zonder logica
Wachten op Godot
Samuel Beckett
PSYCHOLOGISCH DRAMA, METHOD ACTING
Rond 1950
Psychologisch drama: theater waarin innerlijke conflicten emoties en motieven van personages centraal staan.
Niet wat ze doen, maar waarom ze het doen. Realisme en diepgang boven spektakel.
Method acting: acteerstijl ontwikkeld door Stanislavski en later in de VS door Lee Strasberg.
Speelstijl: Acteurs leven zich volledig in: voelen en denken als hun personage, zelfs buiten scène.
Doel: een authentieke, emotioneel geloofwaardige performance.
Kenmerken: intense voorbereiding, innerlijke monologen, echte emoties, subtiele nuances.
Doel: publiek laten geloven in de mens achter de rol, niet in een voorstelling.
THEATER MODERN (1950-NU)
Rond 1950-....
Divers, nog uit te werken:
Aktie tomaat
Grote veranderingen
Locatietheater
Musical