Paragraaf 17.5 Genregulatie
Paragraaf 17.5 Genregulatie
Doel 17.5
Je leert hoe cellen selectief genen (de)activeren om hun eiwitproductie te regelen
Genexpressie
Genexpressie: welke genen staan aan/ uit in welke cel -> welke eiwitten worden gemaakt in welke cel
Genen activeren/ silencen
Bepaalt de celdifferentiatie/ celspecialisatie
Bepaalt welke eigenschappen tot uiting komen
Genexpressie
Cellen kunnen de genexpressie regelen door:
chromatinestructuur (epigenetica)
DNA structuur (epigenetica)
regelen van de transcriptie
regelen van translatie
Epigenetica
De genexpressie (en dus eigenschap van een individu) kan worden beinvloed door wijzigingen in het chromatine (DNA + eiwitten) zonder dat de nucleotidevolgorde wordt veranderd.
Genexpressie
Cellen kunnen de genexpressie regelen door:
epigenetica - chromatinestructuur
epigenetica - DNA structuur
regelen van de transcriptie
regelen van translatie
Spiralisatie
Donkere plekken in de kern:
sterk gespiraliseerd DNA
= heterochromatine
-> geen transcriptie
+ nucleolus (kernlichaampje)
Spiralisatie
Lichte plekken in de kern:
weinig gespiraliseerd DNA
= euchromatine
-> wel transcriptie
Methylering en acetylering histonen
Acetylering (toevoeging van een -COCH3 groep) van een histonstaart zorgt voor minder spiralisatie
Methylering en acetylering histonen
Methylering (toevoeging van een -CH3 groep) van een histonstaart zorgt voor meer spiralisatie
Genexpressie
Cellen kunnen de genexpressie regelen door:
epigenetica - chromatinestructuur
epigenetica - DNA structuur
regelen van de transcriptie
regelen van translatie
Methylering DNA
Methylering (toevoeging van een -CH3 groep) van de Cytosine-base bij de promotor (aanhechtingsplaats van RNA polymerase) voorkomt de transciptie
Methylering DNA
Methylering van Cytosine wordt beïnvloed door invloeden van buitenaf (stress/ eetpatroon).
Methylering DNA
Methylering van Cytosine wordt bij de DNA replicatie meegenomen dus erft het kind het mythileringspatroon van de ouders -> eigenschappen van een kind zijn deels beinvloed door de milieufactoren van de ouders.
Methylering DNA
Genomische imprinting: als de eigenschappen van een kind recessief zijn doordat het dominante gen is uitgeschakeld door epigenetische factoren.
Genexpressie
Cellen kunnen de genexpressie regelen door:
epigenetica - chromatinestructuur
epigenetica - DNA structuur
regelen van de transcriptie
regelen van translatie
Regeling transcriptie - prokaryoten
Voorbeeld: regulatie van genen voor de aanmaak van enzymen om lactose te verteren (bron 21)
Regeling transcriptie - prokaryoten
Structuurgenen coderen voor de eiwitten die lactose kunnen verteren
Regeling transcriptie - prokaryoten
Regulatorgen codeert voor een repressoreiwit
Regeling transcriptie - prokaryoten
Repressoreiwit bindt aan de operator van de structuurgenen en voorkomt de binding van RNA polymerase aan de promotor.
Regeling transcriptie - prokaryoten
Bij aanwezigheid van lactose bindt lactose aan het respressoreiwit en inactiveert het -> het laat los.
Regeling transcriptie - prokaryoten
Zonder repressoreiwit kan RNA polymerase binden aan de promotor en worden de structuurgenen afgelezen.
Regeling transcriptie - eukaryoten (71F)
x
TATA bindende transcriptiefactor (3) bindt aan de TATA-box (niet gen-specifiek)
Regeling transcriptie - eukaryoten (71F)
x
Coactivator-eiwitten (2) zorgen voor koppeling tussen verschillende
transciptiefactoren en stimuleren de binding van RNA polymerase (niet gen-specifiek)
Regeling transcriptie - eukaryoten (71F)
x
Activatoreiwitten (1) binden aan enhancer-DNA en stimuleren de binding van RNA polymerase aan de promotor (gen-specifiek)
Regeling transcriptie - eukaryoten (71F)
Repressoreiwitten (6) binden aan silencer-DNA en voorkomen de binding van RNA polymerase aan de promotor (gen-specifiek)
Regeling transcriptie - eukaryoten (71F)
Basale transcriptiefactoren (4) zijn nodig voor de binding van RNA polymerase (niet gen-specifiek)
Regeling transcriptie - eukaryoten (71F)
Buigingseiwit is soms nodig om een juiste lus in het DNA te maken zodat het transcriptiecomplex gevormd kan worden.
Regeling transcriptie - eukaryoten (71F)
Regulerend DNA (7): enhancer DNA en silencer DNA zijn de bindingsplaatsen voor activatoreiwitten en repressoreiwitten. Hier wordt de transcriptie geregeld.
Genexpressie
Cellen kunnen de genexpressie regelen door:
epigenetica - chromatinestructuur
epigenetica - DNA structuur
regelen van de transcriptie
regelen van translatie
Regeling translatie
Hetzelfde pre mRNA kan door verschillende splicing (verwijderen introns) andere mRNA en dus andere eiwitten opleveren.
Regeling
translatie
Translatie kan pas
beginnen na het
aanhechten van de poly-A staart (AAAAA staart). Door dit proces te remmen met een eiwit kan de translatie vertraagd worden.
Regeling translatie
micro RNA - kleine stukjes RNA - is complementair aan mRNA en kan hier aan binden. Daardoor kan het mRNA niet worden afgelezen (Hoofdstuk 18).
Doel 17.5
Je hebt geleerd hoe cellen selectief genen (de)activeren om hun eiwitproductie te regelen
Begrippen 17.5
activeren, silencen, genexpressie, chromatinestructuur, nucleolus, epigenoom, milieufactoren, epigenetica, genomische inprinting, genregulatie, structuurgenen, regulatorgenen, operator, promotor, repressoreiwit, transcriptiefactoren, enhancers, silencers, activatoreiwitten, repressoreiwitten, micro RNA