Ethiek: kiezen in lastige situaties

Ethiek

1 / 19
volgende
Slide 1: Slide
newEditorBurgerschapMBOStudiejaar 1

In deze les zitten 19 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Ethiek

Open met het idee dat veel keuzes niet alleen gaan over wat slim of handig is, maar over wat goed, eerlijk of verantwoord is.

Leerdoel

Ik kan uitleggen wat ethiek is en ik kan bij een ethisch dilemma een standpunt innemen en dit beargumenteren.

Deze slide heeft geen instructies

Wat is volgens jou ethiek?

Gebruik de woorden als startpunt: vraag waarom studenten juist dat woord kiezen. Verwachte thema’s: eerlijkheid, twijfel, regels, gevolgen, schuld, verantwoordelijkheid.

Wat is ethiek?

Ethiek is het nadenken over wat juist handelen is.

Het gaat om vragen als: wat is goed, wat is eerlijk, wat ben je aan anderen verplicht en hoe maak je een verantwoorde keuze?


Ethiek geeft niet altijd één goed antwoord, maar helpt wel om keuzes te onderzoeken en te beargumenteren.

Deze slide heeft geen instructies

Wat is het verschil tussen recht en ethiek?

A

Recht is gevoel

B

Ethiek is straf

C

Recht is wettelijk

D

Ethiek is verplicht

Recht gaat over wat wettelijk mag of verboden is; ethiek over wat moreel juist of verantwoord is.

Het trolleyprobleem

Een tram rijdt op vijf mensen af.

Jij kunt een wissel omzetten, waardoor de tram naar een ander spoor gaat.

Op dat spoor staat één persoon.


De kern van het dilemma: grijp je in of doe je niets?

Benadruk dat er hier geen perfecte uitkomst is. Het probleem is juist bruikbaar omdat elke keuze morele kosten heeft.

Wat zou jij doen in het trolleyprobleem?

1

Wissel omzetten

2

Niets doen

Deze slide heeft geen instructies

Waarom dit zo lastig is

  • Niets doen voelt passief, maar heeft ook gevolgen

  • Ingrijpen redt meer mensen, maar maakt jou actief betrokken

  • Het dilemma botst tussen twee intuïties:

- zo veel mogelijk levens redden

- niet bewust iemand opofferen

  • Daardoor is niet alleen de uitkomst belangrijk, maar ook hoe die uitkomst ontstaat

Hier leg je de spanning bloot die later terugkomt bij gevolgenethiek en plichtsethiek.

Variant: de brug

De tram kan alleen stoppen als er een zware persoon op het spoor komt.

Jij staat op een brug boven het spoor en kunt iemand duwen.

Daardoor sterft één persoon, maar vijf anderen worden gered.


Wijs op het verschil tussen indirect sturen en direct iemand gebruiken als middel.

Wat zou jij doen in het trolleyprobleem?

1

Duwen!

2

Niets doen

Deze slide heeft geen instructies

Waarom vinden veel mensen de brugvariant moeilijker?

A

Meer mensen sterven

B

Je gebruikt iemand direct

C

De tram rijdt langzamer

D

Er zijn geen gevolgen

De kern uit slides 4 en 5 is dat direct iemand gebruiken als middel moreel zwaarder voelt dan indirect ingrijpen via een wissel.

Wat verandert er moreel?

  • Actief ingrijpen voelt zwaarder dan een wissel omzetten

  • Direct schade veroorzaken roept meer weerstand op dan schade toelaten

  • Eén persoon gebruiken als middel voelt voor veel mensen onjuist

  • Het laat zien dat mensen niet alleen tellen, maar ook kijken naar de aard van de handeling

Deze slide heeft geen instructies

Gevolgen of handeling?

Bij deze dilemma’s ontstaan steeds twee manieren van kijken:


  • Gevolgen centraal: welke keuze levert de beste uitkomst op? (Utilitarisme)

  • Handeling centraal: is de keuze op zichzelf juist of onjuist? (Plichtsethiek)


Die spanning komt terug in veel dagelijkse en professionele morele keuzes.

Deze slide vormt de brug naar de latere theorie. Houd het nog eenvoudig en zonder vaktermen uit te diepen.

Het onbewoonde eiland

Stel je voor......


Jullie stranden met de hele klas op een onbewoond eiland. Jullie mogen maar vijf regels invoeren voor een nieuwe samenleving.

Bedenk individueel, in tweetallen of in drietallen 5 regels die nu op het eiland gelden. Bijvoorbeeld:
-Niet stelen
-Iedereen helpt mee
-Iedereen mag zeggen wat hij denkt


Deze slide heeft geen instructies

Morele keuzes in het dagelijks leven

Ethiek speelt niet alleen bij extreme dilemma’s.

Ook gewone keuzes in het dagelijks leven of in je beroepsveld kunnen botsen tussen regels, eerlijkheid, gevolgen en persoonlijke waarden.

Maak de overstap van filosofisch voorbeeld naar herkenbare situaties.

Wat neem jij mee uit deze les over ethiek?

Exit ticket: laat studenten terugkijken op hun leerproces. Mogelijke thema’s: trolleyprobleem, verschil tussen recht en ethiek, gevolgenethiek versus plichtsethiek, beroepsdilemma’s.

Liegen en stelen uit nood

  • Soms lijkt liegen behulpzaam of vriendelijk

  • Toch kan het vertrouwen beschadigen

  • De vraag is of een goede bedoeling genoeg is

Stelen uit nood

  • Iets nemen kan wettelijk verboden zijn

  • Maar de noodsituatie kan moreel begrip oproepen

  • Hier botst regeltrouw met medemenselijkheid

Liegen

Gebruik deze slide om te laten zien dat studenten vaak anders oordelen zodra context meespeelt.

Wat is een moreel dilemma?

Een moreel dilemma is een situatie waarin waarden of plichten met elkaar botsen.

Welke keuze je ook maakt, er is altijd een nadeel of morele schade.


Juist daarom moet je afwegen wat zwaarder weegt.

Benadruk dat een lastig probleem nog geen moreel dilemma is; het wordt een moreel dilemma als twee moreel belangrijke opties botsen.

Ethiek en recht zijn niet hetzelfde

  • Recht gaat over wat wettelijk mag of verboden is

  • Ethiek gaat over wat moreel juist of verantwoord is

  • Iets kan legaal zijn en toch onrechtvaardig voelen

  • Iets kan verboden zijn en toch moreel begrip oproepen

  • In lastige situaties helpt het om beide apart te bekijken

Gebruik eventueel een eenvoudig voorbeeld: iets filmen op de werkvloer kan volgens beleid mogen, maar toch onprettig of grensoverschrijdend voelen.