Ethiek
Ethiek
Open met het idee dat veel keuzes niet alleen gaan over wat slim of handig is, maar over wat goed, eerlijk of verantwoord is.
Leerdoel
Ik kan uitleggen wat ethiek is en ik kan bij een ethisch dilemma een standpunt innemen en dit beargumenteren.
Deze slide heeft geen instructies
Wat is volgens jou ethiek?
Gebruik de woorden als startpunt: vraag waarom studenten juist dat woord kiezen. Verwachte thema’s: eerlijkheid, twijfel, regels, gevolgen, schuld, verantwoordelijkheid.
Wat is ethiek?
Ethiek is het nadenken over wat juist handelen is.
Het gaat om vragen als: wat is goed, wat is eerlijk, wat ben je aan anderen verplicht en hoe maak je een verantwoorde keuze?
Ethiek geeft niet altijd één goed antwoord, maar helpt wel om keuzes te onderzoeken en te beargumenteren.
Deze slide heeft geen instructies
Wat is het verschil tussen recht en ethiek?
Recht is gevoel
Ethiek is straf
Recht is wettelijk
Ethiek is verplicht
Recht gaat over wat wettelijk mag of verboden is; ethiek over wat moreel juist of verantwoord is.
Het trolleyprobleem
Een tram rijdt op vijf mensen af.
Jij kunt een wissel omzetten, waardoor de tram naar een ander spoor gaat.
Op dat spoor staat één persoon.
De kern van het dilemma: grijp je in of doe je niets?
Benadruk dat er hier geen perfecte uitkomst is. Het probleem is juist bruikbaar omdat elke keuze morele kosten heeft.
Wat zou jij doen in het trolleyprobleem?
Wissel omzetten
Niets doen
Deze slide heeft geen instructies
Waarom dit zo lastig is
Niets doen voelt passief, maar heeft ook gevolgen
Ingrijpen redt meer mensen, maar maakt jou actief betrokken
Het dilemma botst tussen twee intuïties:
- zo veel mogelijk levens redden
- niet bewust iemand opofferen
Daardoor is niet alleen de uitkomst belangrijk, maar ook hoe die uitkomst ontstaat
Hier leg je de spanning bloot die later terugkomt bij gevolgenethiek en plichtsethiek.
Variant: de brug
De tram kan alleen stoppen als er een zware persoon op het spoor komt.
Jij staat op een brug boven het spoor en kunt iemand duwen.
Daardoor sterft één persoon, maar vijf anderen worden gered.
Wijs op het verschil tussen indirect sturen en direct iemand gebruiken als middel.
Wat zou jij doen in het trolleyprobleem?
Duwen!
Niets doen
Deze slide heeft geen instructies
Waarom vinden veel mensen de brugvariant moeilijker?
Meer mensen sterven
Je gebruikt iemand direct
De tram rijdt langzamer
Er zijn geen gevolgen
De kern uit slides 4 en 5 is dat direct iemand gebruiken als middel moreel zwaarder voelt dan indirect ingrijpen via een wissel.
Wat verandert er moreel?
Actief ingrijpen voelt zwaarder dan een wissel omzetten
Direct schade veroorzaken roept meer weerstand op dan schade toelaten
Eén persoon gebruiken als middel voelt voor veel mensen onjuist
Het laat zien dat mensen niet alleen tellen, maar ook kijken naar de aard van de handeling
Deze slide heeft geen instructies
Gevolgen of handeling?
Bij deze dilemma’s ontstaan steeds twee manieren van kijken:
Gevolgen centraal: welke keuze levert de beste uitkomst op? (Utilitarisme)
Handeling centraal: is de keuze op zichzelf juist of onjuist? (Plichtsethiek)
Die spanning komt terug in veel dagelijkse en professionele morele keuzes.
Deze slide vormt de brug naar de latere theorie. Houd het nog eenvoudig en zonder vaktermen uit te diepen.
Het onbewoonde eiland
Stel je voor......
Jullie stranden met de hele klas op een onbewoond eiland. Jullie mogen maar vijf regels invoeren voor een nieuwe samenleving.
Bedenk individueel, in tweetallen of in drietallen 5 regels die nu op het eiland gelden. Bijvoorbeeld:
-Niet stelen
-Iedereen helpt mee
-Iedereen mag zeggen wat hij denkt
Deze slide heeft geen instructies
Morele keuzes in het dagelijks leven
Ethiek speelt niet alleen bij extreme dilemma’s.
Ook gewone keuzes in het dagelijks leven of in je beroepsveld kunnen botsen tussen regels, eerlijkheid, gevolgen en persoonlijke waarden.
Maak de overstap van filosofisch voorbeeld naar herkenbare situaties.
Wat neem jij mee uit deze les over ethiek?
Exit ticket: laat studenten terugkijken op hun leerproces. Mogelijke thema’s: trolleyprobleem, verschil tussen recht en ethiek, gevolgenethiek versus plichtsethiek, beroepsdilemma’s.
Liegen en stelen uit nood
Soms lijkt liegen behulpzaam of vriendelijk
Toch kan het vertrouwen beschadigen
De vraag is of een goede bedoeling genoeg is
Stelen uit nood
Iets nemen kan wettelijk verboden zijn
Maar de noodsituatie kan moreel begrip oproepen
Hier botst regeltrouw met medemenselijkheid
Liegen
Gebruik deze slide om te laten zien dat studenten vaak anders oordelen zodra context meespeelt.
Wat is een moreel dilemma?
Een moreel dilemma is een situatie waarin waarden of plichten met elkaar botsen.
Welke keuze je ook maakt, er is altijd een nadeel of morele schade.
Juist daarom moet je afwegen wat zwaarder weegt.
Benadruk dat een lastig probleem nog geen moreel dilemma is; het wordt een moreel dilemma als twee moreel belangrijke opties botsen.
Ethiek en recht zijn niet hetzelfde
Recht gaat over wat wettelijk mag of verboden is
Ethiek gaat over wat moreel juist of verantwoord is
Iets kan legaal zijn en toch onrechtvaardig voelen
Iets kan verboden zijn en toch moreel begrip oproepen
In lastige situaties helpt het om beide apart te bekijken
Gebruik eventueel een eenvoudig voorbeeld: iets filmen op de werkvloer kan volgens beleid mogen, maar toch onprettig of grensoverschrijdend voelen.