Hoofdstuk 4: De Wereld na 1945

Hoofdstuk 4: De wereld na 1945


1 / 152
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolvwoLeerjaar 3

In deze les zitten 152 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Hoofdstuk 4: De wereld na 1945


In dit hoofdstuk 

4.1 Einde van wereldrijken 

4.2 De Koude Oorlog

4.3 De Vs vanaf de Tweede Wereldoorlog

4.4 Samenwerking en democratie 

4.5 Welvaart en armoede 

Paragraaf 1

Het einde van wereldrijken 

Opdracht 4.1: Einde van wereldrijken

- Welke twee landen waren supermachten na WO2?

- Beschrijf welke invloed de Tweede Wereldoorlog had op de dekolonisatie?

- Beschrijf de Britse en Franse dekolonisatie in Azië (Noem belangrijke personen en landen)

- Beschrijf de Nederlandse dekolonisatie (Gebruik het begrip: soevereiniteitsoverdracht) 


Kun je deze vraag beantwoorden? 


Een uitspraak: De dekolonisatie was een gevolg van de Tweede Wereldoorlog.


 

Onderbouw deze uitspraak met twee argumenten.

(2 punten)


Kun je deze vraag beantwoorden? 


Een uitspraak: De stichting van de staat Israël kan gezien worden als de oplossing van een Europees probleem.


 

Leg uit of de uitspraak juist is.

(2 punten)


Hoofdstuk 4: De wereld na 1945







4.2 De Koude Oorlog


Wat gaan we doen?


De Koude Oorlog

In paragraaf 4.2 leer je : 

- Hoe en waardoor de tegenstellingen tussen Oost en West ontstond

- Waardoor de tegenstelling groeide

- Hoe tijdens van ontspanning en spanning elkaar afwisselden

- hoe de Koude Oorlog eindigde

-hoe de spanning bleef in Korea

KA: De blokvorming tussen Oost en West en de Koude Oorlog

Opdracht

Maak een tijdlijn van de Koude Oorlog 

Paragraaf 4.2 

10

minute

00

second

Verenigde Staten

Sovjet-Unie



Democratie

Kapitalisme

Censuur

Vrijheid van meningsuiting

Dictatuur

Planeconomie

Gekozen leiders

Eenpartijstaat

Blokvorming

Oostblok: Sovjet-Unie

Westblok: Verenigde Staten



Blokvorming

  • Vanaf 1947 onderdrukking Oost-Europa steeds harder

  • Oost-Europese landen worden gedwongen communistisch.

  • Angst voor oorlog

Waar komt de naam "Koude Oorlog" vandaan?


Oostblok 

Communisme en dictatuur 





Beide partijen wilden hun 

Westblok 

Kapitalisme en democratie 





ideologie verspreiden over de wereld 



Waarom wilde Stalin zo graag de buurlanden van de Sovjet-Unie communistisch maken?

A

Zo kon de Sovjet-Unie meer geld verdienen

B

Zo had de Sovjet-Unie een verdedigingslinie

C

Zo kon hij snel atoom-wapens ontwikkelen

D

Zo had Stalin een extra vakantieadresje


Oost = DDR Communistisch dictatuur (Oostblok)

West: BRD Parlementaire democratie (Westblok)



Indamming

/containment


  • Amerikanen geven economische  steun aan de verwoeste landen in West-Europa (Marshallplan).

President Truman: zonder uitbreiding zou communisme ten onder gaan

  • 1947 Truman voert containmentpolitiek (indamming) in

Containmentpolitiek 

Containment - indamming

iets houden waar het is



(Denk aan een container)



Berlijn


Duitsland

  • Vier bezettingszones

  • Berlijn

  • Idee: goede samenwerking

  • Praktijk: weinig samenwerking tussen de Sovjet-zone en de drie westelijke zones

Verdeling Duitsland

Verdeling Berlijn 1949

Oost = DDR Communistisch dictatuur 

West: BRD Parlementaire democratie




Oostblok: Warschaupact 



Westblok: NAVO 

De Berlijnse Muur

  • Chroestsjov dreigde West-Berlijn in te nemen

  • Berlijnse Muur

  • Kennedy opgelucht, maar stuurt extra troepen naar Berlijn





Oost- en West Europa gescheiden


  • Scheiding door Europa IJzeren Gordijn






https://tijdlijn.schooltv.nl/vo/#de-koude-oorlog/de-berlijnse-muur-valt

Spanning Buiten Europa

  • September 1949 SU heeft atoombom

  • 2 kernmachten.

  • Stalin kernwapens, westen leek kwetsbaarder

  • China communistisch

  • communisten heersen over 1/3 van de mensheid

Korea-oorlog

1950 communistisch Noord-Korea valt Zuid-Korea binnen



(Rode leger 12x zoveel soldaten als de NAVO)

Keiharde Amerikaanse reactie op Noord-Koreaanse aanval

Amerikaanse legerleiding wil aanval met atoombommen

Amerikaanse president weigerde

Oorlog eindigde in 1953. Voortaan Noord- en Zuid-Korea





Cubacrisis

1962 VS ontdekt  Russische kernraketten op Cuba  (Cuba ligt vlak onder de VS)



Dreigende atoomoorlog! 





?

Fidel Castro pleegt 

staatsgreep in Cuba

1 januari 1959



Nieuwe kernmachten

  • Groot-Brittannië en Frankrijk kernwapens

  • China kernwapens

  • 1968 Afspraak  kernwapens alleen om te verdedigen

  • Geen kernwapentechnologie aan andere landen

  • India en Pakistan toch kernmachten

Einde Koude Oorlog

1985: Nieuwe Sovjet-Leider: Gorbatsjov maakt einde aan de wapenwedloop 

1990: DDR opgeheven

1991: Val Sovjet-Unie 

Huiswerk

Er is geen specifieke gebeurtenis waarmee de Koude Oorlog begon, zoals bij andere oorlogen vaak wel het geval is. We gaan op zoek naar wat het startpunt van de Koude Oorlog genoemd kan worden.


Hieronder staan vier gebeurtenissen. Beargumenteer per gebeurtenis waarom dit gezien kan worden als het begin van de Koude Oorlog. Vervolgens rangschik je de gebeurtenissen op volgorde: welke gebeurtenis zou je als beginpunt van de Koude Oorlog markeren?

a) Russische Revolutie (1917)

b) Blokkade van Berlijn (1948-1949)

c) Atoombom op Hiroshima en Nagasaki (augustus 1945)

d) Conferentie van Potsdam (juli 1945)






Opdracht BDR DDR

Samenvatting paragraaf 4.2

- Na 1945 ontstonden twee vijandige blokken: het kapitalistische blok onder leiding van de VS en het communistische blok onder leiding van de Sovjet-Unie. Duitsland en Berlijn werden gesplitst. 

- De tegenstelling groeide door de containmentpolitiek, de atoombewapening van de SU en de communistische machtsovername in China.

- Na Stalins dood in 1953 waren er afwisselend tijden van ontspanning en spanning, zoals bij de bouw van de Berlijnse muur en de Cubacrisis.

- Vanaf 1985 eindigde Sovjetleider Gorbatsjov de Koude Oorlog. In 1989 viel de Berlijnse muur en verdwenen de communistische regimes in Oost-Europa

- De spanningen van de Koude Oorlog bleef bestaan in Korea, waar het communistische Noord-Korea en het kapitalistische Zuid-Korea nog steeds als vijanden met kernwapens tegenover elkaar staan


Begrippen uit deze les

Oostblok

Koude Oorlog

Blokvorming

Containment

Marshallhulp

NAVO

Warschaupact

Atoomoorlog

ontspanning

Personen uit deze les

Stalin 

Churchill

Roosevelt

Roosevelt

Truman

Mao Zedong

Chroetsjstjov

Kennedy

Castro

Gorbatsjov

Kim-Il-Sung

Jaartallen uit deze les

1945: Conferentie van Jalta

1945: conferentie van Potsdam

1949: DDR - BDR

1961: Berlijnse Muur bouw

1948: Marshallplan

1949: NAVO - Warschaupact

1953: Stalin dood

1959-1962: Cuba

1985: Gorbatsjov komt aan de macht

1989: protesten tegen communisme 

1990: DDR opgeheven

1991: Val Sovjet-Unie


Hoofdstuk 4: De wereld na 1945





4.3 De VS vanaf de Tweede Wereldoorlog


Wat gaan we doen?

Herhalen 4.2

Klein stukje 4.3

Aan't werk!

Quiz Koude Oorlog

https://www.lessonup.com/nl/lesson/y4FQTm7G8f92oE5tR

De Koude Oorlog

Samenvatting paragraaf 4.2

- Na 1945 ontstonden twee vijandige blokken: het kapitalistische blok onder leiding van de VS en het communistische blok onder leiding van de Sovjet-Unie. Duitsland en Berlijn werden gesplitst. 

- De tegenstelling groeide door de containmentpolitiek, de atoombewapening van de SU en de communistische machtsovername in China.

- Na Stalins dood in 1953 waren er afwisselend tijden van ontspanning en spanning, zoals bij de bouw van de Berlijnse muur en de Cubacrisis.

- Vanaf 1985 eindigde Sovjetleider Gorbatsjov de Koude Oorlog. In 1989 viel de Berlijnse muur en verdwenen de communistische regimes in Oost-Europa

- De spanningen van de Koude Oorlog bleef bestaan in Korea, waar het communistische Noord-Korea en het kapitalistische Zuid-Korea nog steeds als vijanden met kernwapens tegenover elkaar staan


Wat leer je in paragraaf 4.3?

- hoe de Amerikaanse economie zich ontwikkelde vanaf de Tweede Wereldoorlog

- hoe een jongerencultuur ontstond

- hoe etnische diversiteit van invloed was op de samenleving

Wat weet je van de VS in de jaren '50 en '60?

Economische crisis '30


De Tweede Wereldoorlog maakte een eind aan de crisis.

Oorzaken; 


  • Werkloosheid verdween door oorlogsproductie en door 15 miljoen Amerikanen die in het leger dienden.

  • Volop werk voor mensen die tot dan toe weinig kans op een baan hadden --> vrouwen en minderheden .

Na WO2 geen terugval:

  • Mensen hadden meer geld te besteden --> kleding, voedsel en andere consumptiegoederen.

  • Babyboom versterkte economische groei. (waarom?)

  • Steeds meer Amerikanen konden een eigen huis kopen 

  • Nieuwe consumptiegoederen: TV met daarop commerciële zenders. (Auto!!!!)

Consumptiemaatschappij ontstaat...



Commercials op TV: 

- Aandeel reclame op TV neemt toe (zie grafiek)

- Reclame voor producten leidt tot meer consumptie + economische groei.

De Jongerencultuur

Jongeren ontwikkelen hun eigen cultuur (kleding, muziek en levensstijl):

  • Hebben meer geld tot hun beschikking.

  • Meer en hogere onderwijs gehad dan hun ouders en grootouders.

  • Onder invloed van de muziek uit de VS en Engeland (TV en radio).

Elvis Presley

  • Rock 'n Roll artiest die doorbrak in 1956

  • Herkenbaar uiterlijk: vetkuif, strakke spijkerbroek, T-shirts en Jacks --> invloed op mode.

  • Populair in en buiten de VS --> door muziek en films.

  • Voorbeeld van Amerikanisering.



Amerikanisering

Verspreiding van de Amerikaanse cultuur.

"The American way of life"

Als men het kon betalen, nam men de levensstijl met welvaart en individuele vrijheid over.

Consumptiemaatschappij en jongerenculturen ook in NL.

Etnische diversiteit

Verschil VS en Europa: veel etnische diversiteit in de VS.

De bevoorrechte blanke tegenover de achtergestelde grote zwarte minderheid.

Afro-Amerikanen werkten vaak voor blanken als huishoudster, kinderverzorgster of kok.

Segregatie

1865: Afschaffing Slavernij - betekende geen gelijkheid.

Separate but equal  --> wet van de VS.

Scheiding in alle openbare plekken: scholen, openbaar vervoer, toiletten, ingangen van gebouwen.

Sommige staten verboden huwelijken.

Verandering praktisch onmogelijk door weinig stemrecht.

Als jou gevraagd wordt: Wat heeft Rosa Parks betekend voor de VS/wereld? Wat zou je zeggen?

"I have a dream" is een bekende uitspraak van MLK, wat voor droom heeft hij?

Burgerrechtenbeweging

Geweldloos protest (via boycots en demonstraties).

Veel tegenwerking van een aantal groepen, waaronder Ku Klux Klan (veel geweld).

Massale acties => groot succes!

Einde aan de segregatie

1963: Kennedy wil rassendiscriminatie door federale wet verbieden.

22-11-1963: Kennedy vermoord

Opvolger Johnson zet beleid voort:

Voorstel in 1964 aangenomen --> rassenscheidingswetten verloren hun legitimiteit (wettigheid).

Einde discriminatie?

Formeel hadden alle Amerikanen dezelfde burgerrechten, maar in de praktijk was racisme en discriminatie nog volop aanwezig.


Zelfs vandaag: vandaar dat o.a. Black Lives Matter beweging nog steeds vecht voor meer gelijkheid tussen de rassen.

Wat is segregatie?

A

Afgezonderd worden binnen een samenleving

B

Zich bij de samenleving betrekken

C

Zich afzonderen binnen een samenleving

D

Bij de samenleving worden betrokken

De mensen op deze afbeelding maken een vergelijking tussen rassenvermenging en het communisme. Waarom is het mengen van rassen passend bij het communistisch?

A

Omdat in hun ogen het mengen van rassen net zo eng was als het communisme.

B

Omdat in het communisme het bijeenbrengen van rassen erg belangrijk is.

C

Omdat in het communisme iedereen gelijk is en er dus ook geen onderscheid wordt gemaakt tussen rassen.

D

Omdat in het communisme burgerrechten een belangrijke rol speelden en ieder mens behoorde deze te hebben.

Wat wil de maker van de bron hiernaast zeggen over het onderwijs in de VS?

A

Dat in de VS de kinderen allemaal hetzelfde onderwijs krijgen.

B

Dat in de VS segregatie nog steeds in het onderwijs te vinden is.

C

Dat er sprake is van goed onderwijs op het gebied van segregatie.

D

Dat er vooral blanke Amerikanen voor de klas onderwijs geven.

Begrippen uit deze les

babyboom

commerciële zenders

amerikanisering

diversiteit

segregatie

legitimiteit 

Personen uit deze les

Monroe

Presley

Martin Luther King

Rosa Parks

Kennedy


Jaartallen uit deze les

1956: Doorbraak Presley 

1963: Kennedy verbied een rassenwet

1963: Martin Luther King toespraak

1964: Rassenwetten verboden

Wat heb je geleerd in 4.3?

- hoe de Amerikaanse economie zich ontwikkelde vanaf de Tweede Wereldoorlog

- hoe een jongerencultuur ontstond

- hoe etnische diversiteit van invloed was op de samenleving

Samenvatting paragraaf 4.3

- Vanaf de Tweede Wereldoorlog groeide de Amerikaanse economie. Amerikanen kochten massaal consumptiegoederen.

- Er ontstond een aparte jongerencultuur doordat jongeren geld hadden. Na 1955 werd de Amerikaanse manier van leven in Europa nagevolgd.

-Onder druk van massale demonstraties werd de segregatie in 1964 door de federale overheid afgeschaft.


vragen?

Wat heb je geleerd?

Huiswerk 4.3

Kenmerkend aspect:  De toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren '60 van de 20e eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen


Werk dit kenmerkend aspect uit a.h.v. het werkboek en eventuele andere bronnen. Lever het in via de ELO of via Teams 

Gebruik minimaal 3 voorbeelden en werk deze ook uit 

Opdracht DDR 

Je gaat je, in tweetallen, verdiepen in het leven in de DDR. Je kiest een thema en gaat op zoek naar informatie en beelden die illustreren hoe het leven in de DDR was.

Voorbeelden: Hohenschönhausen , geheime dienst, vluchtpogingen, Conrad Schumann of een voorwerp


Hoofdstuk 4: De wereld na 1945


4.4 Samenwerking en democratie


Wat gaan we doen?


De vorige paragraaf

Samenvatting paragraaf 4.3

- Vanaf de Tweede Wereldoorlog groeide de Amerikaanse economie. Amerikanen kochten massaal consumptiegoederen.

- Er ontstond een aparte jongerencultuur doordat jongeren geld hadden. Na 1955 werd de Amerikaanse manier van leven in Europa nagevolgd.

-Onder druk van massale demonstraties werd de segregatie in 1964 door de federale overheid afgeschaft.


Wat leer je in paragraaf 4.4?

- Hoe de Europese Samenwerking begon

- Hoe de samenwerking werd uitgebreid

- Hoe de democratie in Europa werd versterkt


KA: De Europese integratie 

Samenwerking en democratie

De economische groei in de VS

A

werd versterkt door de Amerikaanse deelname aan de Tweede Wereldoorlog

B

werd afgerond door het gebruik van auto's

C

werd afgeremd door de babyboom

D

werd verzwakt door commerciële zenders

Wat is juist?

A

Door de economische groei in Amerika werd de Europese cultuur vanaf de jaren 1950 veramerikaniseerd

B

Vanaf 1945 gingen Europeanen massaal auto's, televisietoestellen en andere moderne consumptiegoederen kopen.

C

Europa maakte vooral door de Hollywoood films kennis met de American way of life. Maar door de komst van de tv gingen in Europa steeds minder mensen naar de film

D

De jongerencultuur is een aparte cultuur met eigen smaak, eigen normen en waarden, die zich onderscheidden in zowel kleding als muziek.

Stunde null

- 1945: Oorlog is afgelopen en Duitsland heeft veel schade en trauma's.

- In de Eerste Wereldoorlog is er eigenlijk niet gevochten in Duitsland. Nu is de schade veel groter.

- Na de Eerste Wereldoorlog kozen de geallieerden voor het Verdrag van Versailles nu worden er andere keuzes gemaakt.

- Polen (of is het de SU) pakt een stuk grondgebied van Duitsland erbij en zet 3.5 miljoen Duitsers over de grens. Tsjecho-Slowakije verjoeg ook 3 miljoen Sudeten - Duitsers.

- 1946: Veel Duitsers hebben honger --> Communisme ligt op de loer.

Benelux en EGKS

- Ook in de andere landen van Europa is er na de oorlog armoede en een tijd van opbouw.

- Vooral de kleine landen zien in dat samenwerken met andere landen een reddingsboei kan zijn.

- Nederland, België en Luxemburg zoeken al samenwerking met elkaar tijdens de oorlog. (geen invoerheffingen, gezamenlijk beleid m.b.t. handel)

1 januari 1948

- Benelux wordt gestart. --> goede inzet van de Marshallhulp --> Amerika stimuleert Europese samenwerking (ook om het communisme buiten te houden)

- Frankrijk en (West) Duitsland worden ook gestimuleerd om samen te werken. (economie gaat sneller vooruit plus vertrouwen krijgen in elkaar)

- 1951: EGKS wordt opgericht. Frankrijk West Duitsland, Benelux en Italië gaan samenwerken op het gebied van kolen en staal (hierdoor kan je goedkoper in en verkopen van de grondstoffen + je kan elkaars industrie (oorlogsindustrie) goed in de gaten houden. (begin van onderling vertrouwen)

EEG- EU

- 1955 --> welvaart stijgt, samenwerking in de EGKS bevalt goed.

- 1957 --> EEG ontstaat. (een gezamenlijke markt, gezamenlijke regels over in en uitvoer)

- Er komt een dagelijks bestuur om alles in goede banen te leiden. (Europese Commissie in Brussel)

- In de jaren 60 grote economische groei.

- 1973: Groot - Brittannië, Ierland en Denemarken sluiten aan.

- 1993: oprichting EU. (komen na de koude oorlog snel landen bij maar pas geleden is Engeland er als eerste land weer uitgestapt.



Raad van Europa (nu onderdeel EU)

- Samenwerking om parlementaire democratie te versterken, rechtstaat en mensenrechten te waarborgen.

- Europees Hof van de Rechten van de Mens moet bepalen of landen de rechten naleven. (Turkije mag daarom niet bij de EU)

Triomf van de democratie

- Tegenover de Weimarepubliek werd West - Duitsland een stabiele democratie (Marshallhulp, Europese samenwerking etc.)

-1949: Eerste democratische grondwet. Veel Duitsers zijn sceptisch (door geallieerden opgedrongen)

- Door welvaart en rust verdwijnen die gevoelens.

- Werkgelegenheid stijgt snel waardoor er weinig werklozen zijn en ook Oost - Duitsers tot 1961 snel een baan hebben (Berlijnse Muur)

- Symbool van die welvaart is de Volkswagen kever (ideaal ooit door Hitler geschetst), tv, andere consumptiegoederen --> Amerikanisering en consumptiemaatschappij doen ook hier hun intreden.


Samenvatting paragraaf 4.4

- In 1948 begon de economische samenwerking van België, Nederland en Luxemburg. Vanaf 1952 werkten ze samen met West-Duitsland, Frankrijk en Italië in de EKGS. 

- De lidstaten van de EKGS en de EEG hadden een sterke economische groei. Daarom kwamen zes andere landen erbij.

- In 1949 werd de Raad van Europa opgericht, waarin nu bijna alle Europese landen samenwerken om de democratie te versterken en de rechtsstaat en de mensenrechten te verdedigen

Vragen?

Begrippen uit deze les

Europese Hof voor Rechten van de Mens

Raad van Europa

Europese Commissie

Hof van Justitie 

EGKS

Bondskanselier

Europese Unie

Gemeenschappelijke markt 

Huiswerk 4.4

Tijdens de les aan het werk! 

opdracht over de EU

Hoofdstuk 4: De wereld na 1945





4.5 Welvaart en Armoede


Wat gaan we doen? 


De vorige paragraaf

Samenvatting paragraaf 4.4

- In 1948 begon de economische samenwerking van België, Nederland en Luxemburg. Vanaf 1952 werkten ze samen met West-Duitsland, Frankrijk en Italië in de EKGS. 

- De lidstaten van de EKGS en de EEG hadden een sterke economische groei. Daarom kwamen zes andere landen erbij.

- In 1949 werd de Raad van Europa opgericht, waarin nu bijna alle Europese landen samenwerken om de democratie te versterken en de rechtsstaat en de mensenrechten te verdedigen

Wat leer je in paragraaf 4.5?

- hoe en waardoor het verschil tussen rijke en arme landen groter worden

- hoe het ging met de economie in China en India

- hoe het ging met de economie in Zuid-Korea

- hoe het ging met de economie in Indonesië en Suriname

In 2050 bestaat er geen armoede meer in de wereld.

A

Ja

B

Nee

C


D


Welvaart

Armoede

Groei wereldbevolking 1950-1990

verdubbeling naar 5 miljard (2010: 6 miljard!)

Derde Wereld


Oorzaken

Bevolkingsgroei

Achterblijven industrie

Landbouwsamenleving

Geen sterke regeringen

Maar raakt de wereld dan niet overbevolkt?




Wat gebeurt er in 2050 met de wereldbevolking?

Ontwikkelingslanden


Ontwikkeling


Achterblijven industrie

Landbouwsamenlevingen

Geen sterke regeringen

Na dekolonisatie geen sterk bestuur

Militairen grepen in veel landen de macht

Vestigen dictatuur

Ontwikkeling China


1949: Mao en de communisten


1958: Grote Sprong voorwaards

Geen privé-bezit

Communes op het platteland

Grote projecten: stuwdammen


Te veel aandacht op industrie

Gevolg: hongersnood

Korea: in tweën


Zuid-Korea

Wonder van de Han-rivier

Ongekende economische groei


Tot 1990: autoritaire regering -> parlementair stelsel

Afrika

Afrika is groot: veel onderling verschil

Veel arme landen: na koloniale periode wanbestuur

Gevolg: oorlog en hongersnood

Samenvatting paragraaf 4.5

- Na 1945 namen de verschillen tussen rijke en arme landen toe. In de derde wereld vond een bevolkingsexplosie plaats. Veel derdewereldlanden werden iets rijker, terwijl andere nog armer werden.

- In communistisch China veroorzaakte het economisch beleid van Mao een enorme hongersnood. In India steunde de overheid de ontwikkeling van de eigen industrie en landbouw, maar dit leidde door de bevolkingstoename tot weinig welvaartsgroei.

- Na de militaire coupe van 1961 ontwikkelde Zuid-Korea zich onder Park tot een democratisch en welvarend industrieland.

- Na de militaire coupe in 1965 werd Indonesië een dictatuur onder Soeharto. Hij bevorderde de economische groei. Na de militaire coup in Suriname in 1980 controleerden militairen de regering. Met de economie ging het steeds slechter

proefwerk