Waarnemen en gedrag Les 4 ONM43

• Biologie
• MBO
• Studiejaar 3

Waarneming en Gedrag

Lesweek 5 

Les 4 periode 2

Terugblik vorige week

• Je kunt toelichten wat gedrag is en hoe gedrag is ingedeeld.
• Je kunt omschrijven wat ethologie inhoudt, hoe je gedrag kunt bestuderen en de invloed van gedragsonderzoek op de maatschappij toelichten.
• Practicum oog

Wat is een ethogram?

1. Een grafiek met gedrag van dieren
2. Een tabel met handelingen
3. Een schema van goed of slecht gedrag

Handeling

Afkorting

Beschrijving

Eten

Krabben

Blaffen

BLF

ETN

KRB

Kouwen met voedsel in de bek

Met achterpoot over de vacht bewegen

Korte luide geluiden maken

Gedragsketen

Protocol

Ethogram

Zet de stappen van het gedragsonderzoek in de juiste volgorde

Stap 1

Stap 2

Stap 3

Stap 4

Waarnemen

Turven

Ethogram maken

Staafdiagram maken

Wat is adequaat gedrag?

1. Aangeleerd gedrag
2. Aangeboren gedrag
3. Gedrag dat de fitness van individu verhoogt
4. Baltsgedrag

4: Vorming van gedrag

Leerdoelen

• Je kunt uitleggen dat gedrag zowel erfelijk bepaald is als door omgeving bepaald is.
• Je kunt de dynamische relatie beschrijven tussen een organisme en zijn omgeving.
• Je kunt uitleggen wat sleutelprikkels zijn en wat supranormale prikkels zijn.

Onderverdeling van Gedrag

Welke is aangeleerd gedrag?

1. Alleen plaatje 1
2. Alleen plaatje 2
3. Geen van beide plaatjes
4. Allebei de plaatjes

Aangeboren of aangeleerd?

1. Aangeboren
2. Aangeleerd

Het openen van de bek, 'het sperren'.... is het gedrag dat jonge vogels vertonen als ze hun ouders horen of zien. Sperren is:

1. Aangeleerd gedrag
2. Aangeboren gedrag

Wat veroorzaakt gedrag?

1. Prikkels
2. Receptoren
3. Respons

Wat veroorzaakt gedrag?

Gedrag kent verschillende vormen en functies.

We maken onderscheid tussen:

• Aangeboren gedrag (erfelijke eigenschap)
• Aangeleerd gedrag (ervaring)

Orphan Black, tv-serie kloning

Nature versus nurture

De mate waarin gedrag tot stand komt door erfelijke - of aangeleerde eigenschappen is verschillend per diersoort.

Wat veroorzaakt gedrag?

(prikkels)

Gedrag begint altijd met een prikkel

Prikkels komen van:

• Interne milieu (binnen in het lichaam)
• Externe milieu (vanuit omgeving)

Wat veroorzaakt gedrag?

(motivatie)

Motivatie = de bereidheid om een bepaald gedragssysteem uit te voeren

De motivatie wordt bepaald door de interne prikkels en externe prikkels

Motivatie = prikkelsterkte intern + prikkelsterkte extern

Voorbeeld:

Je ziet een heel lekker ijsje (sterke externe prikkel) maar je hebt net gegeten (zwakke interne prikkel). Als het ijsje lekker genoeg lijkt is je motivatie om tot voedingsgedrag (gedragsysteem) over te gaan nog hoog genoeg om het ijsje op te eten. Een portie spruiten levert echter niet een hoog genoege motivatie op om nog te gaan eten. 

Wat veroorzaakt gedrag?

(terugkoppeling)

Het uitvoeren van gedrag heeft een effect op het organisme. 

Dit effect zorgt voor terugkoppeling naar de prikkelsterkte vanuit het interne en externe milieu

Voorbeeld:

Je hebt honger en loopt langs de mac Donalds. De prikkels verhogen de motivatie enorm om over te gaan tot voedingsgedrag. Je loopt de Mac binnen, besteld een burger en gaat eten. Het eten van de burger zorgt voor terugkoppeling op het interne milieu en externe milieu. Je honger gaat weg dus de interne prikkelsterkte neemt af en zodra je de Mac uitloopt en je ziet een KFC zal de prikkelsterkte van het zien van de KFC ook sterk zijn afgenomen. 

Wat veroorzaakt gedrag?

(handelingen)

Het gedrag dat je vertoont bestaat uit een combinatie van aangeleerd gedrag, aangeboren gedrag en eventueel nieuwe handelingen. 

De terugkoppeling die plaats vindt in gedrag zorgt ervoor dat nieuwe handelingen vaker herhaald zullen worden of juist niet.

Als de nieuwe handeling je fitness (overlevingskans + voortplantingskans) verhoogt spreken we van adequaat gedrag. Adequaat gedrag zal vaker worden herhaald. 

Adequaat gedrag kan via DNA of via leerprocessen worden doorgegeven aan nakomelingen. 

Sommige apen hebben geleerd hoe je noten kunt kraken. Dit zorgde ervoor dat ze een nieuwe bron van voedsel hadden en dus hun overlevingskansen werden verhoogt.

Het kraken van noten is een voorbeeld van adequaat gedrag. Juist of onjuist?

1. Juist
2. Onjuist

Sommige apen hebben geleerd hoe je noten kunt kraken. Dit zorgde ervoor dat ze een nieuwe bron van voedsel hadden en dus hun overlevingskansen werden verhoogt.

De apen leren hun nakomelingen hoe ze ook noten moeten kraken door het aan ze voor te doen. Hoe wordt dit gedrag doorgegeven?

1. Via DNA
2. Via Aangeleerd gedrag
3. Nieuwe handelingen

Leerdoel 2

Je kunt uitleggen wat sleutelprikkels zijn en wat supranormale prikkels zijn

Periodieke invloeden

Regelmatige schommelingen in interne- en externe prikkel.

Voortplantingsprikkels

Een combinatie van interne externe prikkels leidt tot de drang om voort te planten. 

Concentratie hormonen veroorzaken voortplantingsgedrag, maar daglengte beïnvloedt ook voortplantingsgedrag. 

Bij vogels krimpen geslachtorganen als hormoonspiegel afneemt.

Sleutelprikkel

Een prikkel die doorslaggevend is om een bepaald gedrag te veroorzaken.

Onderzoek van Tinbergen ter discussie gesteld...

Mantelmeeuw met rode stik op snavel.

Stekelbaarsje agressie

Conclusie: "niet de rode kleur van de buik is sleutelprikkel, maar het contrast van de vissenhuid ten opzichte van de blauwe kleur van de ogen".

Supranormale prikkel

Een kunstmatige / overdreven prikkel dat een sterke niet te onderdrukken respons veroorzaakt.

Gedrag bij mensen:

Bekijk de volgende video

Welke vorm van gedrag is dit?

1. Voortplantingsgedrag
2. Broedzorg
3. Baltsgedrag
4. Territoriumgedrag

Motivatie voor een bepaald gedrag wordt bepaald door:

1. Alleen externe prikkels
2. Alleen interne prikkels
3. Sleutelprikkels
4. Door interne en externe prikkels

Dit is sociaal gedrag

1. Juist
2. Onjuist

Een sleutelprikkel is een...

1. Uitwendige prikkel
2. Een prikkel die steeds dezelfde reactie roept
3. Inwendige prikkel
4. Een prikkel die elke keer een andere reactie roept

De rode kleur in de bek van het koekoeksjong is een ... voor de heggenmus om het koekoeksjong te voeren.

1. sleutelprikkel
2. impuls
3. prikkel
4. supranormale prikkel

In de afbeelding is weergegeven hoe vaak een meeuwenkuiken pikt naar een model van een snavel.
Wat is de sleutelprikkel die leidt tot het pik gedrag?

1. de vorm van de snavel
2. de kleur rood
3. een rode vlek op een gele snavel
4. het contrast van rood met een andere kleur

In films maken ze ook gebruik van
bepaalde prikkels.
Bekijk de afbeelding.
Van welk soort prikkel hebben ze hier
gebruik gemaakt?

1. Een aangeboren prikkel
2. Een interne prikkel
3. Een sleutelprikkel
4. Een supranormale prikkel

Maken: opdracht 30 t/m 37