TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
Jagers, boeren, Grieken en Romeinen
Examenstof geschiedenis vwo
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
Jagers, boeren, Grieken en Romeinen
Examenstof geschiedenis vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: KA 1-8 (toelichting par. 4.6). Image credit: Jebulon / Wikimedia Commons, CC0
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
Wat ga je kunnen?
Ik kan de kenmerkende aspecten van tijdvak 1 en 2 uitleggen en herkennen in een onbekend voorbeeld.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden horen bij jagers, boeren, Grieken en Romeinen?
Verwacht: grotschilderingen, landbouw, steden, Athene, democratie, Parthenon, Caesar, legioenen, Germanen, christendom. Gebruik de woorden als ophaak: eerst het leven van jagers en boeren, dan de stad, dan Grieken, Romeinen en hun opvolgers.
Paard in de grotschilderingen van Lascaux, Frankrijk, ca. 17.000 jaar oud
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
Jagers-verzamelaars
Mensen leefden van jagen, vissen en het verzamelen van planten: jagers-verzamelaars
Ze trokken in kleine groepen rond, afhankelijk van seizoen en wild, en hadden weinig bezit
Bronnen zijn archeologische vondsten, zoals werktuigen van steen en grotschilderingen
Tijdvak 1 (tot 3000 v.Chr.) is de Prehistorie: we kennen die tijd vooral uit archeologische bronnen
KA 1. Tijdvak 1 heet de tijd van jagers en boeren en valt in de periode Prehistorie. Zonder geschreven bronnen reconstrueren archeologen de levenswijze uit vondsten. Veelgemaakte fout: jagers-verzamelaars primitief noemen of denken dat ze doelloos rondzwierven. Ze volgden vaste patronen van seizoen en wild. Image credit: HTO / Wikimedia Commons, publiek domein
Opgraving van een woonruimte met hoorns in Çatalhöyük, Turkije
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
Landbouw en landbouwsamenlevingen
Ruim 10.000 jaar geleden begonnen mensen in het Midden-Oosten gewassen te verbouwen en dieren te houden
Boeren bleven op één plek wonen en vormden dorpen: de landbouwsamenleving
Een voedseloverschot maakte opslag, bezit en bevolkingsgroei mogelijk
De overgang duurde eeuwen en verliep niet overal gelijk
KA 2. Een voorbeeld is de nederzetting Çatalhöyük in het huidige Turkije. De overgang naar landbouw was geen plotselinge revolutie maar een langzaam proces van eeuwen. Veelgemaakte fout: denken dat landbouw voor iedereen een verbetering was of overal tegelijk begon. Gebruik het begrip tempo van verandering: traag, maar met grote gevolgen. Image credit: Verity Cridland / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Ziggurat van Ur, Mesopotamië (Irak)
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
De eerste stedelijke gemeenschappen
Vanaf ongeveer 3500 v.Chr. ontstonden in Mesopotamië de eerste steden, zoals Uruk en Ur
Sociaaleconomisch: arbeidsverdeling met ambachtslieden en handelaren, en groeiende sociale ongelijkheid
Politiek: koningen en priesters bestuurden de stad vanuit paleis en tempel, zoals de ziggurat van Ur
Voor de administratie ontstond schrift: het spijkerschrift
KA 3, met de toelichting uit paragraaf 4.6: de sociaaleconomische en politieke veranderingen die gepaard gingen met het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen. Het voedseloverschot maakte specialisatie mogelijk. Veelgemaakte fout: alleen de bouw van steden noemen en de maatschappelijke veranderingen (arbeidsverdeling, bestuur, ongelijkheid) vergeten. Image credit: Alli Khalil / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Wat is kenmerkend voor de levenswijze van jagers-verzamelaars?
Opslag van een voedseloverschot in dorpen
Arbeidsverdeling met ambachtslieden en priesters
Rondtrekken in kleine groepen met weinig bezit
Bestuur door een koning vanuit een tempel
KA 1. Rondtrekken en weinig bezit. Verwachte fout: voedseloverschot kiezen, dat hoort bij de landbouwsamenleving, of arbeidsverdeling, dat hoort bij de eerste steden.
Vul in
In Mesopotamië ontstonden de eerste steden, waar arbeidsverdeling en spijkerschrift nieuw waren voor de samenleving.
Mesopotamië, arbeidsverdeling, spijkerschrift. Fout: Athene, dat hoort bij tijdvak 2, of nomadisme, dat hoort bij jagers-verzamelaars.
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
Griekse stadstaat en wetenschappelijk denken
Griekenland bestond uit zelfstandige stadstaten (polis), zoals Athene en Sparta, elk met eigen bestuur en wetten
Wat hen verbond: taal, godsdienst en gezamenlijke feesten zoals de Olympische Spelen
Griekse denkers zochten verklaringen in rede en waarneming in plaats van in mythen: het begin van wetenschappelijk denken
Hippocrates zocht natuurlijke oorzaken van ziekte; Plato schreef over de ideale staat en Aristoteles ordende kennis
Tijdvak 2 (3000 v.Chr. tot 500 n.Chr.) is de Oudheid: de tijd van Grieken en Romeinen
KA 4, eerste deel. Een stadstaat is een stad met omliggend gebied die zichzelf bestuurt. Grieken vormden geen eenheid. Wetenschappelijk denken: vragen stellen, argumenteren en verklaren zonder beroep op goden. Veelgemaakte fout: denken dat Griekenland één staat was, of dat alle stadstaten een democratie kenden.
Ostraka: scherven met namen waarmee Atheners iemand konden verbannen
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
Democratie en burgerschap in Athene
Rond 508 v.Chr. legde Kleisthenes de basis voor de democratie (volksheerschappij) in Athene
Burgers (volwassen Atheense mannen) beslisten zelf in de volksvergadering over wetten, oorlog en vrede
Burgerschap was beperkt: vrouwen, slaven en vreemdelingen telden niet mee
Met ostracisme kon de volksvergadering iemand door stemmen op scherven voor tien jaar verbannen
KA 4, tweede deel. De syllabus vraagt geen uitvoerige kennis van alle instellingen: de kern is directe democratie en wie wel en niet tot de burgers hoorde. Veelgemaakte fout: de Atheense democratie vergelijken met onze democratie zonder te benoemen dat het om directe besluitvorming ging en dat veel inwoners geen burger waren. Image credit: Gary Todd / Wikimedia Commons, CC0
Het Parthenon op de Akropolis in Athene, 5e eeuw v.Chr.
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
Klassieke vormentaal
De Grieken ontwikkelden een klassieke vormentaal: harmonie, symmetrie en ideale verhoudingen
Bouwkunst: tempels met zuilen en een driehoekig fronton, zoals het Parthenon in Athene
Beeldhouwkunst: natuurgetrouwe, ideale lichamen in een levendige houding, zoals de Doryphoros
Bekende zuilorden zijn de Dorische, de Ionische en de Korinthische
KA 5: bouwkunst en beeldhouwkunst. Het Parthenon (5e eeuw v.Chr.) is een Dorische tempel voor Athena op de Akropolis. De Doryphoros van Polykleitos kennen we vooral uit Romeinse kopieën. Veelgemaakte fout: klassiek gelijkstellen aan oud. Klassiek verwijst naar een bepaalde stijl met harmonie en proportie. Image credit: Jebulon / Wikimedia Commons, CC0
Wie waren in Athene burgers met politieke rechten?
Volwassen Atheense mannen
Alle inwoners van de stad, ook slaven
Alleen de rijkste families van de stad
Volwassen mannen en vrouwen die belasting betaalden
Alleen volwassen Atheense mannen. Verwachte fout: denken dat alle inwoners meededen omdat het een democratie was.
Vul in
Een Griekse stadstaat had eigen bestuur, en in Athene legde Kleisthenes rond 508 v.Chr. de basis voor de democratie van die stad.
Stadstaat, Kleisthenes, democratie. Fout: Sparta, dat ook een stadstaat was maar geen democratie, of Hippocrates, de arts.
Het Romeinse rijk rond 117 n.Chr., ten tijde van zijn grootste uitbreiding
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
De groei van het Romeinse imperium
Rome groeide van stadstaat tot imperium: het grootste bereik had het rijk rond 117 n.Chr.
Oorzaken: een sterk leger, bondgenootschappen en het verlangen naar buit, land en macht
Na de Punische Oorlogen tegen Carthago (264-146 v.Chr.) was Rome de macht in het Middellandse Zeegebied
Veldheren als Caesar zochten roem: hij veroverde Gallië in 58-50 v.Chr.
KA 6, eerste deel: de oorzaken van de groei. Laat leerlingen de soorten oorzaken onderscheiden: militair-politiek (leger, bondgenoten), sociaaleconomisch (buit, land) en de ambitie van de elite. Veelgemaakte fout: de groei verklaren uit één oorzaak, bijvoorbeeld alleen het leger. Image credit: Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
Wederzijdse beïnvloeding
Rome nam de Griekse cultuur over: goden, kunst en bouwstijl, zoals de zuilen van tempels
In veroverde gebieden verspreidden Latijn, wegen, steden en Romeins recht zich: romanisering
De bevolking nam veel over, maar hield eigen goden en gewoonten; ook Rome nam goden van anderen over
Het Pantheon in Rome: een koepel van beton, met zuilen in klassieke vormentaal
KA 6, tweede deel: wederzijdse beïnvloeding van de cultuur van de bevolking in de veroverde gebieden en de Grieks-Romeinse cultuur. Veelgemaakte fout: de invloed als eenrichtingsverkeer zien. De veroverden veranderden Rome ook.
Hermannsdenkmal bij Detmold (1875), standbeeld van Arminius
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
Romeinen en Germanen
De Rijn en de Donau vormden de limes, de grens tussen het Romeinse rijk en de Germanen
Germaanse stammen leefden onder aanvoerders van landbouw en veeteelt; er was handel en strijd met Rome
In 9 n.Chr. versloeg de Germaanse leider Arminius drie Romeinse legioenen in het Teutoburgerwoud
In de late Oudheid drongen Germaanse groepen het rijk binnen; in 476 viel het West-Romeinse rijk uiteen
KA 7. Confrontatie: strijd, maar ook handel en dienst in het Romeinse leger. De syllabus zegt dat het uiteenvallen op termijn volgde. Veelgemaakte fout: het uiteenvallen als één gebeurtenis in 476 zien, terwijl het een lang proces was. Ook het West-Romeinse rijk is niet het hele rijk: het oostelijke deel bleef bestaan. Image credit: Daniel Schwen / Wikimedia Commons, publiek domein
Wat is een voorbeeld van wederzijdse beïnvloeding in het Romeinse rijk?
Rome verbood alle vreemde goden en gewoonten
Veroverde volken namen niets over van Rome
Alleen de Germanen namen Romeinse kunst over
Latijn verspreidde zich en Rome nam Griekse kunst over
Beide richtingen: veroverde gebieden namen Latijn over en Rome nam Griekse cultuur over. Verwachte fout: denken dat het alleen een eenrichtingsproces was.
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
508 v.Chr., 264 v.Chr., 58-50 v.Chr., 9 n.Chr., 476 n.Chr. Verwachte fout: Arminius vóór Caesar zetten.
Kolossaal hoofd van keizer Constantijn, Capitolijnse Musea, Rome
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
Jodendom en christendom
Het jodendom en later het christendom waren de eerste monotheïstische godsdiensten: geloof in één God
Het christendom ontstond rond Jezus uit het jodendom en verspreidde zich door het Romeinse rijk
Christenen weigerden de keizer te vereren en werden soms vervolgd; Constantijn stond het in 313 toe
In 380 maakte keizer Theodosius het christendom tot staatsgodsdienst van het Romeinse rijk
KA 8: het christendom kwam voort uit het jodendom en werd uiteindelijk staatsgodsdienst. Monotheïsme staat tegenover de Grieks-Romeinse godenwereld met meerdere goden. Veelgemaakte fout: 313 en 380 verwisselen: in 313 werd het christendom toegestaan, in 380 werd het staatsgodsdienst. Image credit: D. Benjamin Miller / Wikimedia Commons, publiek domein
Waarom heten het jodendom en christendom de eerste monotheïstische godsdiensten?
Ze kennen geen priesters of heilige teksten
Ze kennen één God in plaats van meerdere goden
Ze werden door dezelfde keizer ingesteld
Ze verwerpen elke vorm van bestuur
Monotheïsme betekent geloof in één God. Verwachte fout: denken dat monotheïsme iets zegt over het ontstaan door een keizer.
Welk deel van tijdvak 1 en 2 vond je het lastigst?
Jagers, boeren en eerste steden
Griekse stadstaat en democratie
Romeinen en Germanen
Jodendom en christendom
Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je herhaalt.
Welke verandering had de grootste gevolgen?
Goed: een verandering benoemen (bijvoorbeeld landbouw of de eerste steden) en de gevolgen onderbouwen met tempo, duur of schaal. Verwachte fout: een gebeurtenis noemen zonder gevolgen te beschrijven.
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
Begrippen (1/2)
jagers-verzamelaars: Mensen die leven van jagen, vissen en verzamelen en rondtrekken
landbouwsamenleving: Samenleving die leeft van akkerbouw en veeteelt op vaste plaatsen
stedelijke gemeenschap: Grote nederzetting met arbeidsverdeling, bestuur en schrift, zoals Uruk
stadstaat: Zelfstandige stad met eigen bestuur en wetten, zoals Athene
democratie: Bestuur door de burgers zelf, in Athene via de volksvergadering
Deze slide heeft geen instructies
TIJDVAK 1-2 · TOT 500 N.CHR.
Begrippen (2/2)
klassieke vormentaal: Grieks-Romeinse stijl in bouw- en beeldhouwkunst met harmonie en symmetrie
imperium: Groot rijk dat andere volken onderwerpt, zoals het Romeinse rijk
Germanen: Germaanssprekende groepen ten noorden van de limes
monotheïsme: Geloof in één God, zoals in jodendom en christendom
staatsgodsdienst: Godsdienst die de overheid als officiële godsdienst erkent
Deze slide heeft geen instructies