AS Bioamrywiaeth a Dosbarthu

Bioamrywiaeth a Dosbarthu

1 / 64
volgende
Slide 1: Slide
newEditorBiologyFurther Education (Key Stage 5)

In deze les zitten 64 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Bioamrywiaeth a Dosbarthu

null

Nod y wers

Gallaf esbonio sut mae biolegwyr yn dosbarthu organebau ac yn asesu bioamrywiaeth ar lefelau gwahanol gan ddefnyddio tystiolaeth morffolegol, biocemegol a genetig.

Deze slide heeft geen instructies

Pa eiriau sy'n dod i'r meddwl wrth glywed 'bioamrywiaeth' a 'dosbarthu'?

Defnyddiwch y cwmwl geiriau i ganfod syniadau cychwynnol fel rhywogaethau, grwpiau, DNA, cynefin, amrywiaeth neu esblygiad. Gofynnwch pam dewiswyd rhai geiriau.

Pam dosbarthu organebau?

  • Trefnu'r amrywiaeth enfawr o organebau

  • Dangos perthnasoedd rhwng grwpiau

  • Helpu adnabod ac enwi rhywogaethau

  • Gwneud cyfathrebu gwyddonol yn fwy cyson

Pwysleisiwch fod dosbarthu yn offeryn gwyddonol i wneud synnwyr o amrywiaeth byw, nid dim ond rhestr o enwau.

Natur betrus dosbarthu

Nid yw systemau dosbarthu'n derfynol. Wrth i dystiolaeth newydd ymddangos, yn enwedig data DNA a biocemegol, gall biolegwyr newid lle mae organeb yn perthyn. Felly mae dosbarthu yn adlewyrchu'r dystiolaeth orau sydd ar gael ar y pryd.

Gall myfyrwyr feddwl bod dosbarthu'n gwbl sefydlog. Tynnwch sylw at y ffaith ei fod yn newid wrth i ddealltwriaeth o esblygiad wella.

Perthnasoedd esblygiadol

Nod dosbarthu modern yw adlewyrchu perthnasoedd esblygiadol.


Mae organebau sy'n perthyn yn agos yn cael eu rhoi gyda'i gilydd oherwydd eu bod yn rhannu hynafiad cyffredin mwy diweddar.

Peidiwch â chyflwyno manylion cladistig manwl os nad oes angen; y pwynt allweddol yw bod dosbarthu modern yn seiliedig ar berthynas esblygiadol, nid ar debygrwydd arwynebol yn unig.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Y system tri pharth

Mae'r system tri pharth yn rhannu organebau yn:


  • Bacteria

  • Archaea

  • Eukarya


Mae hon yn system sy'n pwysleisio gwahaniaethau dwfn ar lefel gellog a moleciwlaidd.

Os yw dosbarth wedi gweld procaryotau ac ewcaryotau o'r blaen, cysylltwch y tri pharth â'r gwahaniaethau hynny.

Cymharu â'r pum Teyrnas

Mae'r system pum Teyrnas yn cynnwys:


  • Procaryotae

  • Protoctista

  • Plantae

  • Fungi

  • Animalia


Mae'r system tri pharth yn gwahanu'r procaryotau'n fwy manwl na'r system bum Teyrnas.

Y gymhariaeth bwysig yw bod y system tri pharth yn adlewyrchu tystiolaeth foleciwlaidd newydd, yn enwedig y gwahaniaeth rhwng Bacteria ac Archaea.

Beth yw prif nod dosbarthu modern?

A

Dangos lliwiau

B

Adlewyrchu esblygiad

C

Mesur poblogaethau

D

Enwi cynefinoedd

Mae'r distracwyr yn cyfeirio at syniadau cysylltiedig ond anghywir: nodweddion allanol yn unig, ecoleg, neu gynefinoedd. Y syniad craidd yw perthnasoedd esblygiadol.

Cwblhewch y crynodeb

Yn y system tri pharth, caiff organebau eu rhannu'n Bacteria, Archaea ac Eukarya. Mae'r dull modern yn ceisio adlewyrchu perthnasoedd esblygiadol. Yn y system pum teyrnas mae organebau yn cael eu dosbarthu i Procaryota, Protocista, Ffwng, Plantae, ac Animalia

Eukarya
perthnasoedd esblygiadol
Plantae
Protoctista
Procaryotae
morffoleg
Animalia

Mae pob bwlch yn profi term llwythog o'r bloc cyntaf: natur y grwpiau, y tri pharth, a sail esblygiadol dosbarthu.

Nodweddion y Teyrnasoedd

  • Ewcaryotau aml-gellog

  • Cloroplastau mewn llawer o gelloedd

  • Waliau cell o gellwlos

  • Maeth autotroffig drwy ffotosynthesis fel arfer

  • Ewcaryotau

  • Waliau cell o gitin

  • Corff wedi'i wneud o hyffae yn aml

  • Maeth heterotroffig drwy amsugno

Plantae

Fungi

Atgoffwch fyfyrwyr nad yw ffyngau'n blanhigion, er eu bod yn llonydd ac â wal gell.

Nodweddion y Teyrnasoedd

Animalia


  • Ewcaryotau aml-gellog

  • Dim wal gell

  • Maeth heterotroffig drwy fwyta

  • Yn aml â meinweoedd ac organau arbenigol

Gellir crynhoi yma fod y pum Teyrnas yn cael eu gwahaniaethu gan fath cell, lefel trefniadaeth a dull maeth.

Pa deyrnas sydd â waliau cell o gitin?

A

Plantae

B

Animalia

C

Fungi

D

Protoctista

Mae myfyrwyr yn aml yn cymysgu ffyngau â phlanhigion am fod wal gell gan y ddau. Y gwahaniaeth allweddol yw gitin yn Fungi a chellwlos yn Plantae.

Cwblhewch y disgrifiad

Mae Procaryotae fel arfer yn ungellog ac nid oes ganddynt gnewyllyn. Mae Plantae fel arfer yn autotroffig ac mae eu waliau cell wedi'u gwneud o gellwlos. Mae Animalia a dull maethiad heterotroffig.

Procaryotae
gnewyllyn
Plantae
gellwlos
heterotroffig
gitin
Animalia
hyffae
cytoplasm

Mae'r testun yn ailgylchu nodweddion craidd y teyrnasoedd heb gyflwyno enghreifftiau newydd.

Tystiolaeth ffisegol a biocemegol

Gellir asesu perthynasrwydd organebau drwy ddefnyddio:


  • Nodweddion ffisegol megis strwythur a morffoleg

  • Dulliau biocemegol megis proteinau, ensymau a DNA


Po fwyaf tebyg yw'r dystiolaeth, y mwyaf tebygol yw perthynas agos.

Pwysleisiwch nad yw un math o dystiolaeth bob amser yn ddigon; mae biolegwyr yn cyfuno ffynonellau tystiolaeth.

Problem cydgyfeiriant morffolegol

Weithiau mae organebau'n edrych yn debyg oherwydd eu bod wedi addasu i amgylchedd tebyg, nid oherwydd perthynas agos.


Gelwir hyn yn gydgyfeiriant morffolegol, ac mae'n gallu camarwain dosbarthu os defnyddir siâp neu ffurf yn unig.

Enghraifft ddefnyddiol i'w rhoi ar lafar yw bod nodweddion tebyg yn gallu esblygu'n annibynnol mewn llinachau gwahanol.

Adnabod olion bysedd genynnol DNA

Mae adnabod olion bysedd DNA yn cymharu patrymau DNA rhwng organebau.


Mae patrymau mwy tebyg yn awgrymu perthynas esblygiadol agosach, ac mae'r dull hwn yn osgoi dibynnu ar debygrwydd allanol yn unig.

Defnyddiwch y term a roddwyd yn y fanyleb: 'adnabod olion bysedd genynnol' DNA.

Astudiaethau ensymau a DNA

Mae cymharu ensymau, dilyniannau DNA neu gynhyrchion genynnol yn rhoi tystiolaeth fwy uniongyrchol o berthynasrwydd.


Mae hyn yn aml yn fwy dibynadwy na nodweddion allanol pan fo cydgyfeiriant morffolegol yn broblem.

Gallwch grybwyll bod moleciwlau'n cronni newidiadau dros amser, felly maent yn ddefnyddiol ar gyfer asesu perthynas.

Pam mae DNA yn fwy dibynadwy na siâp weithiau?

A

Mae'n dangos lliw

B

Mae'n osgoi cydgyfeiriant

C

Mae'n mesur maint

D

Mae'n cyfrif rhywogaethau

Y prif gysyniad yw bod tebygrwydd allanol yn gallu codi'n annibynnol, ond mae tystiolaeth foleciwlaidd yn fwy uniongyrchol ar gyfer perthynasrwydd.

Sut gall cydgyfeiriant morffolegol gamarwain dosbarthu?

Disgwylir cyfeiriad at organebau'n edrych yn debyg oherwydd addasu i amgylcheddau tebyg, nid oherwydd hynafiad cyffredin diweddar. Dylid sôn bod hyn yn gallu camarwain dosbarthu ar sail morffoleg yn unig.

Cwblhewch y crynodeb

Gellir asesu perthynasrwydd drwy nodweddion ffisegol a dulliau biocemegol. Mae adnabod olion bysedd DNA yn cymharu patrymau genetig ac mae astudiaethau ensymau hefyd yn rhoi tystiolaeth ddefnyddiol.

ffisegol
biocemegol
DNA
ensymau
cynefin
genws
gitin
ffotosynthesis

Mae'r geiriau coll yn dod yn uniongyrchol o'r sleidiau 11–14 ac yn gwahaniaethu rhwng tystiolaeth ffisegol a moleciwlaidd.

Y cysyniad o rywogaeth

Mae rhywogaeth yn grŵp o organebau sy'n gallu bridio gyda'i gilydd i gynhyrchu epil ffrwythlon.


Mae'r cysyniad hwn yn sail i ddosbarthu oherwydd rhywogaeth yw'r uned sylfaenol yn y system.

Os oes angen, nodwch fod hyn yn gweithio orau ar gyfer organebau sy'n atgenhedlu'n rhywiol.

Y system finomaidd

Mae'r system finomaidd yn rhoi dau enw i bob rhywogaeth:


  • enw'r genws

  • enw'r rhywogaeth


Mae hyn yn creu system enwi safonol ar draws y byd.

Gallwch roi enghraifft lafar os dymunir, ond nid oes angen ychwanegu un os nad yw'n hanfodol i'r wers hon.

Cwblhewch y diffiniad

Mae rhywogaeth yn grŵp o organebau sy'n gallu bridio gyda'i gilydd i gynhyrchu epil ffrwythlon. Yn y system finomaidd, mae pob organeb yn cael dau enw safonol ar draws y byd.

rhywogaeth
bridio
ffrwythlon
byd
anffrwythlon
teyrnas
cynefin
bacteria

Mae'r bwlchau'n targedu'r geiriau allweddol mwyaf tebygol o ymddangos mewn cwestiynau arholiad.

Beth yw bioamrywiaeth?

Bioamrywiaeth yw nifer ac amrywiaeth yr organebau sydd i'w cael mewn rhanbarth daearyddol penodol.


Mae'n cynnwys amrywiaeth rhwng cynefinoedd, rhwng rhywogaethau, ac o fewn rhywogaethau.

Mae hwn yn ddiffiniad craidd; cysylltwch ef yn ddiweddarach â lefelau cynefin, genetig a moleciwlaidd.

Bioamrywiaeth: lle ac amser

Nid yw bioamrywiaeth yn aros yr un fath.


  • Mae'n amrywio'n ofodol rhwng rhanbarthau a chynefinoedd

  • Mae'n newid dros amser

  • Mae llawer o ffactorau amgylcheddol a biolegol yn effeithio arni

Gall ffactorau gynnwys hinsawdd, aflonyddwch, colli cynefin a dylanwad dynol, ond cadwch y sleid yn gyffredinol fel yn y fanyleb.

Asesu bioamrywiaeth mewn cynefin

Gellir asesu bioamrywiaeth cynefin drwy fesur:


  • cyfoeth rhywogaethau: faint o rywogaethau sydd yno

  • poblogaeth: niferoedd yr unigolion


Mae'r ddau yn bwysig i ddisgrifio cymuned fiolegol.

Paratowch y tir ar gyfer mynegeion meintiol drwy egluro nad yw cyfrif rhywogaethau yn unig yn ddigon.

Indecs Amrywiaeth Simpson

Mae Indecs Amrywiaeth Simpson yn ffordd o fesur bioamrywiaeth mewn cynefin.


Mae'n ystyried nifer y rhywogaethau a nifer yr unigolion ym mhob rhywogaeth, felly mae'n rhoi darlun mwy cyflawn na chyfrif syml.

Nid oes angen rhoi'r fformiwla oni bai eich bod am ei hadolygu ar lafar; prif bwynt y sleid yw beth mae'r mynegai'n ei fesur.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Bioamrywiaeth ar lefel enynnol

Mewn rhywogaeth, gellir asesu bioamrywiaeth drwy edrych ar amrywiaeth yr alelau yng nghyfanswm genynnol y boblogaeth.


Mae mwy o amrywiaeth alelau fel arfer yn golygu mwy o amrywiaeth genetig.

Defnyddiwch 'cyfanswm genynnol' fel cyfatebiaeth i gene pool os yw hynny'n gyfarwydd i'r dosbarth.

Loci polymorffig

Un ffordd o fesur amrywiaeth genetig yw cyfrannedd y loci polymorffig ar draws y genom.


Po fwyaf o loci sydd â mwy nag un alel mewn poblogaeth, y mwyaf yw'r bioamrywiaeth genetig.

Eglurwch ar lafar fod 'polymorffig' yn golygu bod mwy nag un ffurf alel yn bresennol ar y locws hwnnw.

Lefel foleciwlaidd

Gellir asesu bioamrywiaeth ar lefel foleciwlaidd gan ddefnyddio:


  • adnabod olion bysedd DNA

  • dilyniannodi DNA


Mae'r dulliau hyn yn cymharu gwahaniaethau yn y deunydd genetig ei hun.

Cysylltwch hyn yn ôl at y sleidiau dosbarthu: mae'r un math o dystiolaeth foleciwlaidd yn ddefnyddiol ar gyfer perthynasrwydd a bioamrywiaeth.

Beth mae Indecs Amrywiaeth Simpson yn ei ystyried?

A

Lliw a siâp

B

Alelau a loci

C

Rhywogaethau ac unigolion

D

Genws a theyrnas

Mae'r ateb cywir yn cyfuno cyfoeth rhywogaethau a niferoedd unigolion ym mhob rhywogaeth, nid geneteg na dosbarthiad enwau.

Cwblhewch y crynodeb

Mewn cynefin, mae bioamrywiaeth yn dibynnu ar gyfoeth rhywogaethau a hyd yn oededd. Mewn poblogaeth, gellir asesu amrywiaeth genetig drwy edrych ar amrywiaeth yr alelau a chyfrannedd y loci polymorffig ar draws y genom.

rhywogaethau
hyd yn oededd
alelau
polymorffig
ensymau
gitin
epil
hyffae

Mae hyn yn cysylltu lefel cynefin a lefel genetig mewn un gweithgaredd cryno.

Sut mae asesu bioamrywiaeth yn wahanol ar lefelau gwahanol?

Dylai ateb da gymharu o leiaf ddwy lefel, e.e. cynefin, genetig neu foleciwlaidd, a nodi beth yn union sy'n cael ei fesur ym mhob un.

Sut crëwyd bioamrywiaeth?

Crëwyd bioamrywiaeth drwy ddethol naturiol.


Mae amrywiad rhwng organebau yn golygu bod rhai unigolion yn fwy addas i'w hamgylchedd. Dros amser, mae addasiadau buddiol yn dod yn fwy cyffredin.

Cadwch y ffocws ar y mecanwaith cyffredinol: amrywiad, dethol, a chynnydd mewn addasiadau buddiol.

Mathau o addasiadau

  • Patrymau gweithredu organeb

  • Gall ymddygiad helpu i gael bwyd, osgoi ysglyfaethwyr neu ddod o hyd i gymar

  • Gall hyn hefyd gael ei ffafrio gan ddethol naturiol

Anatomegol a ffisiolegol

  • Anatomegol: nodweddion strwythurol y corff

  • Ffisiolegol: sut mae prosesau'r corff yn gweithio

  • Gall y ddau wella goroesiad ac atgenhedlu

Ymddygiadol

Os oes amser, rhowch enghreifftiau llafar byr o bob math o addasiad.

Bioamrywiaeth ac addasu

Mae gwahanol amgylcheddau'n ffafrio gwahanol addasiadau.


Dros amser, mae hyn yn arwain at fwy o amrywiaeth rhwng organebau, gan greu a chynnal bioamrywiaeth ar lefelau gwahanol.

Dyma'r sleid sy'n cysylltu'r rhan esblygiadol â'r syniad ehangach o fioamrywiaeth.

Pa fath o addasiad yw patrwm mudo?

A

Anatomegol

B

Ffisiolegol

C

Ymddygiadol

D

Moleciwlaidd

Mae'r distractor 'moleciwlaidd' yn fwriadol yn gysylltiedig â rhan gynharach y wers, ond nid yw'n fath o addasiad ar y sleidiau hyn.

Geirfa

dosbarthu - trefnu organebau mewn grwpiau ar sail nodweddion a pherthnasoedd

hierarchaidd - wedi'i drefnu mewn lefelau o grwpiau bach i grwpiau mwy

rhywogaeth - grŵp o organebau sy'n gallu bridio i gynhyrchu epil ffrwythlon

system finomaidd - system enwi dau ran ar gyfer rhywogaethau

bioamrywiaeth - nifer ac amrywiaeth organebau mewn ardal benodol

cydgyfeiriant morffolegol - pan fo organebau'n ymddangos yn debyg heb fod yn perthyn yn agos

dethol naturiol - proses lle mae nodweddion buddiol yn dod yn fwy cyffredin dros amser

Deze slide heeft geen instructies

Geirfa

Procaryotae - teyrnas o organebau procaryotig heb gnewyllyn

Protoctista - teyrnas amrywiol o ewcaryotau, yn aml yn ungellog

loci polymorffig - safleoedd ar y genom lle mae mwy nag un alel yn bresennol

adnabod olion bysedd DNA - dull o gymharu patrymau DNA rhwng organebau

dilyniannodi DNA - canfod trefn basau mewn DNA

Indecs Amrywiaeth Simpson - mynegai i asesu bioamrywiaeth mewn cynefin

cyfanswm genynnol - holl alelau poblogaeth benodol

Deze slide heeft geen instructies

Beth yw bioamrywiaeth?

A

Nifer o rhywogaethau mewn ardal

B

Ymddygiad anifeiliaid

C

Proses o detholiad naturiol

D

Nifer o rhywogaethau a nifer o fewn poblogaethau

Deze slide heeft geen instructies

Beth yw mantais bioamrywiaeth?

A

Cyfangu ffynhonell bwyd

B

Lleihau llygredd

C

Llai o amrywiad geneteg

D

Cynnal ecosystemau

Deze slide heeft geen instructies

Pa ardal sydd a fywaf o bioamrywiaeth?

A

Yr Arctig

B

Fforestydd derw Ewrop

C

Fforestydd glaw ar y cyhydedd

D

Savannah canol Affrig

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Beth yw bioamrywiaeth?

A

Nifer o rhywogaethau mewn ardal

B

Ymddygiad anifeiliaid

C

Proses o detholiad naturiol

D

Nifer o rhywogaethau a nifer o fewn poblogaethau

Deze slide heeft geen instructies

Beth yw mantais bioamrywiaeth?

A

Cyfangu ffynhonell bwyd

B

Lleihau llygredd

C

Llai o amrywiad geneteg

D

Cynnal ecosystemau

Deze slide heeft geen instructies

Pa ardal sydd a fywaf o bioamrywiaeth?

A

Yr Arctig

B

Fforestydd derw Ewrop

C

Fforestydd glaw ar y cyhydedd

D

Savannah canol Affrig

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Beth yw strwythur homologaidd?

A

Swyddogaethau tebyg mewn rhywogaethau gwahanol

B

Rhannau'r corff heb unrhyw berthynas

C

Strwythur tebyg a hunafiad cyffredin

D

Strwythur sydd a dim pwrpas

Deze slide heeft geen instructies

Beth yw diffiniad esblygiad cydgyfeiriol?

A

Rhywogaethau tebyg yn newid i fewn i rhai newydd

B

Hunafiad cyfferdin yn datblygu nodweddion newydd

C

Rhwyogaethau heb berthynas yn diflannu

D

Rhwyogaethau gwahanol yn datblygu nodweddion tebyg

Deze slide heeft geen instructies

Pa un sy'n esiampl o nodweddion cydweddol?

A

Adenydd adar a esgyll morfil

B

Adenydd adar a pryfed

C

Coesau cathod a cwn

D

Aelodau blaen morfil a bodau dynol

Deze slide heeft geen instructies

Beth yw esblygiad dargyfeiriol?

A

Rhywogaethay yn datblygu nodweddion tebyg mewn amgylchedd tebyg

B

Esblygiad o rhywogaethau o ymyl difodiant

C

Addasiad ar gyfer nodweddion penodol dan ddylanwad bodau dynol

D

Rhywogaethau yn datblygu nodweddion gwahanol o hunafiad cyffredin

Deze slide heeft geen instructies

Which pair represents homologous structures?

A

Adenydd iar fach yr haf a aderyn

B

Pigyn cactws a dail

C

Braich dynol a adenydd ystlum

D

Esgyll siarc a fflipiwr dolffin

Deze slide heeft geen instructies