Les-3: Wat zijn de onderliggende manipulatietechnieken van desinformatie?

Wat zijn de onderliggende manipulatietechnieken van desinformatie?
Weet jij in de huid van een trol te kruipen?
Afbeelding:  Pexels, Anete Lusina
LES 3: 
1 / 24
volgende
Slide 1: Tekstslide
BurgerschapMediawijsheid+2Middelbare schoolmavo, havo, vwoLeerjaar 4-6

In deze les zitten 24 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min

Introductie

In de derde les wordt uitgelegd welke manipulatietechnieken worden gebruikt bij desinformatie, hoe je deze technieken kan herkennen en in welke vormen dit op onze beeldschermen verschijnt.

Instructies

Download de docentenhandleiding die handig is om te gebruiken tijdens het lesgeven. Deze informatie staat ook op de geeltjes aan de achterkant van de les. 

In de docentenhandleiding staan suggesties voor het overslaan van bepaalde onderdelen uit de les, aanvullende voorbeelden om met leerlingen te bespreken en verdere achtergrondinformatie.

Deze les is onderdeel van een lessenreeks bestaande uit 4 lessen. We raden aan om alle lessen chronologisch te volgen, maar het is ook mogelijk de lessen individueel te geven.

Ter voorbereiding van de les, zie bijlagen:
  • Een doorloop van de les met daarin instructies en informatie voor elke slide. 
  • De werkbladen voor het maken van een eigen desinformatie campagne (printen)




Instructies

Werkbladen

Onderdelen in deze les

Wat zijn de onderliggende manipulatietechnieken van desinformatie?
Weet jij in de huid van een trol te kruipen?
Afbeelding:  Pexels, Anete Lusina
LES 3: 

Slide 1 - Tekstslide

Welkom bij de derde les over desinformatie van Beeld & Geluid.
Vandaag leren we welke manipulatietechnieken schuilgaan achter desinformatie en op welke manieren het op onze beeldschermen verschijnt. 

  • Welke manipulatietechnieken worden gebruikt om desinformatie te verspreiden?

  • Op welke manieren verschijnt desinformatie op onze schermen?
Aan het einde van je les kun je antwoord geven op de volgende vragen:

Slide 2 - Tekstslide

Deze slide heeft geen instructies

Wat weet je nog van desinformatie?

Slide 3 - Woordweb

Deze slide heeft geen instructies


'Wat is desinformatie?'

Desinformatie is onjuiste informatie die met kwade bedoelingen wordt verspreid om:

  • geld te verdienen
  • publieke opinie te beïnvloeden 
  • polarisatie te bevorderen.
De vorige les...

Slide 4 - Tekstslide

Desinformatie verwijst naar onjuiste informatie die met kwade bedoelingen wordt verspreid. Er zijn drie belangrijke redenen waarom mensen desinformatie verspreiden: om geld te verdienen, om de publieke opinie te beïnvloeden en om polarisatie te bevorderen.

Welke manipulatietechnieken worden gebruikt om desinformatie te verspreiden?

Slide 5 - Tekstslide

Deze slide heeft geen instructies

Ken jij de manipulatietechnieken nog?

Slide 6 - Woordweb

Toelichting slide:
  • Vraag aan de leerlingen of ze (nog) weten wat desinformatie is.
  • Leg uit: Desinformatie is valse of onnauwkeurige informatie die met opzet is gecreëerd en verspreid om geld te verdienen, de publieke opinie te beïnvloeden en iemand, een groep mensen, een organisatie of een land te schaden. De afzender heeft slechte bedoelingen. Zoals uitgelegd in Les 2, worden hierbij bepaalde manipulatietechnieken gebruikt zoals emotie, polarisatie, diskrediet en complotdenken.
Technieken om te misleiden
Er zijn manipulatietechnieken die worden gebruikt om desinformatie te maken en verspreiden:
Emotie gebruiken
Anderen in diskrediet brengen
Complotdenken
Polariseren

Slide 7 - Tekstslide

Zie de docentenhandleiding voor een uitgebreide uitleg voor elke manipulatietechniek.
Hoe verschijnt desinformatie op onze schermen?

Slide 8 - Tekstslide

Deze slide heeft geen instructies

Memes
Verschijningsvormen van desinformatie
Nepnieuws
AI gegenereerde beelden
Hashtags
Memes
#
Trollen

Slide 9 - Tekstslide

Desinformatie verschijnt op allerlei manieren op onze beeldschermen. Zo worden er berichten gemaakt die sprekend lijken op nieuws (nepnieuws), worden er beelden met AI gegenereerd, hashtags gebruikt, memes gemaakt en haatdragende reacties gepost onder berichten van anderen (trollen).
Op de volgende slides zie je voorbeelden van desinformatie.
Herken de manipulatietechniek!
Verschijningsvormen van desinformatie

Slide 10 - Tekstslide

Op de volgende slides zie je voorbeelden van desinformatie.
Ga op zoek naar wat er niet klopt én denk na over welke manipulatietechniek wordt gebruikt (emotie, in diskrediet brengen, complotdenken, polariseren).

Memes
AI gegenereerde beelden
Dit is een voorbeeld van een AI geproduceerde afbeelding van Frans Timmermans die massaal werd verspreid naar aanleiding van zijn werkbezoek in het buitenland. Wat valt jou op aan dit beeld?
En, herken jij een van de manipulatietechnieken?

Slide 11 - Tekstslide

Tegenwoordig is het met de toegang van generative AI steeds makkelijker om beelden te genereren om mensen bewust op het verkeerde been te zetten. In het voorbeeld zien we een AI geproduceerde afbeelding van Frans Timmermans die massaal werd verspreid naar aanleiding van zijn werkbezoek in het buitenland. Enkele van deze berichten, zoals 'Links lullen, rechts zakken vullen' en 'de heer Timmermans vliegt weer terug naar Malaga', werd dit beeld gedeeld. 


Er zijn verschillende elementen waaraan je kunt zien dat dit beeld niet echt is. Kijk voor een uitgebreide uitleg in de docentenhandleiding.
Memes
Nepnieuws
Ook videomateriaal wordt geregeld gebruikt, zoals in het voorbeeld rechts waarbij een Indiase nieuwszender melding zou doen van bomaanslagen in Afghanistan. 


Valt jou iets op?

Slide 12 - Tekstslide

  • Een vorm van desinformatie is nepnieuws, waarbij misleidende of onjuiste informatie wordt gepresenteerd als een echt nieuwsbericht. Vaak worden sensationele koppen gebruikt om mensen aan te trekken en hen ertoe aan te zetten erop te klikken. 
  • Maar ook videomateriaal wordt geregeld gebruikt, zoals in het voorbeeld rechts waarbij een Indiase nieuwszender melding zou doen van bomaanslagen in Afghanistan.
  • De video is afkomstig uit het spel 'Arma III'. Het oorspronkelijke geluid van het spel is aangepast, en de video is bewerkt en in een format geplaatst om de indruk te wekken dat het een nieuwsuitzending betreft. Kijk voor meer informatie in de docentenhandleiding.
Memes
Een screenshot dat online wordt verspreid, suggereert dat RTL Nieuws een afbeelding uit een film heeft gebruikt in een liveblog over de oorlog in Oekraïne. 
Wat valt jou op?
En, herken jij een van de manipulatietechnieken?

Slide 13 - Tekstslide

  • Soms wordt desinformatie gemaakt met berichten van traditionele nieuwsmedia.
  • De screenshot die online wordt verspreid, suggereert dat RTL Nieuws een afbeelding uit een film heeft gebruikt in een liveblog over de oorlog in Oekraïne. Gebruikers van sociale media beweren dat dit bewijs is dat de traditionele media het publiek manipuleren. 
  • In werkelijkheid blijkt dit een screenshot te zijn die is genomen van een nieuwsartikel van RTL Nieuws. Deze is gemanipuleerd met een foto uit de film ‘Fortress of War’. 
  • Bekijk meer uitleg in de docentenhandleiding.
Herken jij een van de manipulatietechnieken?
Pizzagate is een bekende complottheorie die in 2016 in Amerika ontstond. Het verhaal zou gaan dat er pedofielen netwerk zou schuilgaan in een pizzarestaurant. Sindsdien is er veel over getweet. Wat valt jou op in deze tweets?

Slide 14 - Tekstslide

Pizzagate begon toen complotdenkers vreemde verbanden begonnen te leggen op basis van uitgelekte e-mails van John Podesta, de campagneleider van Hillary Clinton. In deze e-mails sprak de eigenaar van Comet Ping Pong over een benefietavond in zijn restaurant, bedoeld om geld in te zamelen voor de campagne van Clinton. Volgens complotdenkers suggereren de e-mails iets heel anders. Ze beweerden dat het restaurant eigenlijk een dekmantel was voor een groot satanisch netwerk van kindermisbruikers. Op basis van deze foutieve informatie besloot een 29-jarige gewapende man het restaurant Comet Ping Pong binnen te vallen om ‘kinderen te redden’. Er raakte niemand gewond en hij werd opgepakt.

Bekijk de docentenhandleiding voor verdere toelichting van de tweets.

Memes
Memes
Een meme die veel werd gedeeld op sociale media toonde een gehavend terrein dat vermeend achtergelaten was door klimaatstakers, vergeleken met een schoon terrein dat achtergelaten zou zijn door boeren na hun protesten tegen het stikstofbeleid. Wat valt jou op?
Herken jij een van de manipulatietechnieken?

Slide 15 - Tekstslide

In het voorbeeld zien we beelden van het gehavende terrein achtergelaten door klimaatstakers (veelal middelbare scholieren) en een schoon terrein achtergelaten door de boeren na hun protesten tegen het stikstofbeleid. Deze foto’s zijn niet het Malieveld, maar het campingterrein van het Belgische festival Pukkelpop. De bovenste foto is de camping na afloop van het festival. De onderste foto is het campingterrein vooraf het festival begon. 

Bekijk de docentenhandleiding voor verdere toelichting van afbeelding.

Memes
Trollen
Ook reacties op sociale media kunnen onderdeel zijn van een desinformatie campagne.Wat valt jou op aan de reactie van Femke de Bruin?
Herken jij een van de manipulatietechnieken?

Slide 16 - Tekstslide

  • Trollen is een online activiteit waarbij individuen bewust provocerende, kwetsende of misleidende berichten plaatsen om reacties uit te lokken en chaos te veroorzaken in online gemeenschappen.
  • Dit kan alles omvatten, van beledigende opmerkingen tot het verspreiden van valse informatie, met als doel verwarring en verdeeldheid te veroorzaken.
  • Een opzichzelf staande reactie hoeft geen desinformatie te bevatten, maar kan wel degelijk onderdeel uitmaken van een desinformatie campagne online.
Bekijk de docentenhandleiding voor verdere toelichting van afbeelding.

Memes
Verschijningsvormen van desinformatie
Nepnieuws
AI gegenereerde beelden
Hashtags
Memes
#
Trollen

Slide 17 - Tekstslide

Deze slide heeft geen instructies

Tijd voor je eigen
DESINFORMATIE CAMPAGNE!

Slide 18 - Tekstslide

Toelichting slide:
Je gaat nu zelf met deze technieken aan de slag! Dit betekent: nepprofielen maken  en inhoud die je namens deze accounts kan plaatsen.


Aan de slag!
De ogen staan allemaal op dezelfde plek!

Er is een plan om een nieuw attractiepark te bouwen op een plek waar nog veel bomen staan en je lekker kunt wandelen. Onze bewoners kunnen straks stemmen voor een referendum: voor of tegen bouwen. Met jouw desinformatie campagne (als trol) wil je de publieke opinie beïnvloeden en ontwrichten. Het belangrijkste doel van jouw desinformatie campagne is om jongeren ervan te overtuigen dat het referendum over het nieuwe themapark corrupt en frauduleus is; het 'voor'-kamp zal altijd winnen. Stemmen? Dat is zinloos!
Doel van jouw campagne:

Slide 19 - Tekstslide

Doel van jouw campagne:
Er is een plan om een nieuw attractiepark te bouwen op een plek waar nog veel bomen staan en je lekker kunt wandelen. Onze bewoners kunnen straks stemmen voor een referendum: voor of tegen bouwen. Met jouw desinformatie campagne (als trol) wil je de publieke opinie beïnvloeden en ontwrichten. Het belangrijkste doel van jouw desinformatie campagne is om jongeren ervan te overtuigen dat het referendum over het nieuwe themapark corrupt en frauduleus is; het 'voor'-kamp zal altijd winnen. Stemmen? Dat is zinloos!
Maar hoe pak je dat aan?
Je maakt twee soorten content:
Regelmatige inhoud om volgers, vertrouwen en geloofwaardigheid te krijgen (bijv. 'persoonlijke' ervaringen, memes, etc.)
Content die je helpt je doel te bereiken (bijv. 'serieuze' grappige memes, nepdocumenten, nepnieuwsverhalen, polariserende hashtags)

Slide 20 - Tekstslide

Je maakt twee soorten content:
  • Regelmatige inhoud om volgers, vertrouwen en geloofwaardigheid te krijgen (bijv. kattenvideo's, vakantiefoto's, grappige memes, het laatste nieuws van betrouwbare nieuwsorganisaties, 'persoonlijke' ervaringen met jouw nepaccount)
  • Content die je helpt je doel te bereiken (bijv. 'serieuze' grappige memes, nepdocumenten, nepnieuwsverhalen, polariserende hashtags)
  • Door deze twee soorten inhoud te combineren, krijg je volgers en draag je tegelijkertijd bij aan het hoofddoel van de desinformatiecampagne.

Aan de slag!
Maak 2 nepaccounts aan
2 nepprofielen met:
2 memes
2 persoonlijke verhalen (vakantie, school, etc.)
2 nepberichten over het referendum
2 nieuwsartikelen 
Naam
Gebruikersnaam
Korte biografie
Profielfoto
Wat ga je allemaal maken?

Slide 21 - Tekstslide

  • Maak groepjes van 4 en werk samen aan de campagne bestaande uit een memes, nepverhalen, persoonlijke verhalen en nieuwsberichten. 
  • Verdeel in jouw groepje deze taken en overleg goed met elkaar over jullie campagne. Pas in de volgende les komt het nepprofiel aan bod. Dit werkblad mag voor nu overgeslagen worden.
  • De leerlingen ontvangen uitgeprinte hand-outs met uitgebreide instructies over het succesvol afronden van de opdracht. 

  • Welke manipulatietechnieken worden gebruikt om desinformatie te verspreiden.

  • In welke vormen desinformatie op onze schermen kan verschijnen.
Nu weet je...

Slide 22 - Tekstslide

Toelichting slide:
Zijn er nog vragen?
Interesse in meer van ons educatieve aanbod?
https://www.beeldengeluid.nl/beeld-geluid-onderwijs

Slide 23 - Tekstslide

Interesse in meer van ons educatieve aanbod?



Bij deze les zit een uitgebreide lesinstructie (doorloop), die je ook in de notities terugvindt. Deze heb je nodig om de les te kunnen geven. Lees deze daarom vooraf goed door. In de bijlage vind je ook een handleiding met meer informatie over deze les en de hele lessenreeks.
Deze les is tot standgekomen in het Europese samenwerkingsproject SMILES, gefinancierd door Erasmus+ Programme. Het doel van het project is het weerbaar maken van jongeren tegen desinformatie. Lees meer hier.
Bekijk het onderstaande voordat je van start gaat met Les 3:
De les is daarna geüpdate, verrijkt en toegankelijk gemaakt in LessonUp door BENEDMO, een project dat de verspreiding van desinformatie in Vlaanderen en Nederland wil voorkomen en tegengaan. Het project wordt gefinancierd door de Europese commissie. Lees hier meer over het project.

Slide 24 - Tekstslide

Deze les was initieel ontwikkeld in het Europese samenwerkingsproject SMILES, gefinancierd door Erasmus+ Programme. De drie lessen die in dat project waren ontwikkeld zijn uitgebreid met een introducerende les over journalistiek, de lessen zijn toegankelijk gemaakt op het docentenplatform LessonUp en inhoudelijk geüpdate en verrijkt door BENEDMO.