LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
Stad en platteland
Examenstof aardrijkskunde havo: stedelijke vraagstukken en het landelijk gebied
LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
Stad en platteland
Examenstof aardrijkskunde havo: stedelijke vraagstukken en het landelijk gebied
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: E1 11b.1. Image credit: Apdency / Wikimedia Commons, CC0
LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen hoe ontwikkelingen in steden samenhangen met het landelijk gebied, en daarbij ruimtelijke vraagstukken als voorzieningen, transformatie, energietransitie en krimp analyseren.
Deze slide heeft geen instructies
Stad en platteland: wat heeft de stad nodig van het land, en andersom?
Verwacht: eten, ruimte, rust, energie, water, arbeidskrachten, recreatie, windmolens, woningen, winkels, ziekenhuis. Groepeer de woorden in wat de stad van het land krijgt en wat het land van de stad krijgt. Dat is de kern van deze les: stad en landelijk gebied zijn sterk met elkaar verbonden.
Kantoren van de Zuidas in Amsterdam, 2021
LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
Stad en land zijn verbonden
Economische, demografische en ruimtelijke ontwikkelingen in de stad en op het land hangen sterk samen.
Een stad trekt banen, bewoners en voorzieningen aan. Het omliggende land levert ruimte, energie en recreatie.
Groeit een stad snel, dan nemen woningbouw en verkeer in de omgeving toe. Dat verandert ook het landschap.
Op verschillende schaalniveaus leg je relaties: wijk, stad, regio, land.
Het examen vraagt vaak om een relatie tussen een ontwikkeling in de stad en het gevolg op het land, bijvoorbeeld woningbouw aan de stadsrand die weiland kost. Veelgemaakte fout: stad en platteland als twee aparte werelden beschrijven in plaats van als een verbonden systeem. Image credit: Choinowski / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
Voorzieningen en hun bereik
De drempelwaarde is het minimale aantal klanten dat een voorziening nodig heeft om te bestaan.
De reikwijdte is de maximale afstand die mensen er voor willen reizen.
Het verzorgingsgebied is het gebied waaruit een voorziening haar klanten haalt.
Hoe hoger de drempelwaarde, hoe groter de reikwijdte en het verzorgingsgebied.
Voorbeeld van lage naar hoge drempelwaarde: bakker, supermarkt, ziekenhuis, topmuseum. Een bakker redt het met een wijk, een topmuseum heeft een heel land of meer nodig. Veelgemaakte fout: drempelwaarde en reikwijdte door elkaar halen. De eerste gaat over aantal klanten, de tweede over afstand.
LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
Grootstedelijke functies en krimp
Grootstedelijke functies hebben een hoge drempelwaarde en grote reikwijdte, zoals een topziekenhuis of concertzaal.
Zulke functies bepalen het voorzieningenniveau van een stad: hoeveel en welke voorzieningen er zijn.
Op het land valt het voorzieningenniveau vaak lager uit. Bij (demografische) krimp verdwijnen voorzieningen soms.
Minder inwoners betekent minder klanten, dus de drempelwaarde wordt niet meer gehaald.
Demografische krimp speelt vooral in landelijke gebieden en aan de rand van het land. Het is een vicieuze cirkel: voorzieningen verdwijnen, het gebied wordt minder aantrekkelijk, meer mensen vertrekken. Veelgemaakte fout: denken dat krimp alleen een probleem van dorpen is. Ook de stad merkt het, bijvoorbeeld via een kleiner verzorgingsgebied.
Video: verstedelijking en krimp (Centraal Bureau voor de Statistiek). Kijkvraag: welk verband laat de video zien tussen groei van steden en krimp in andere gebieden? Bespreek daarna welke voorzieningen volgens de drempelwaarde als eerste in een krimpgebied verdwijnen.
Wat betekent een hoge drempelwaarde van een voorziening?
Klanten willen er ver voor reizen
Er zijn veel klanten nodig om te kunnen bestaan
Het verzorgingsgebied is klein
De voorziening is overal in het land te vinden
Drempelwaarde is het minimale aantal klanten. Afleider 1 beschrijft reikwijdte, afleider 2 en 3 zijn het omgekeerde van wat bij een hoge drempelwaarde hoort.
Vul in
Een topziekenhuis heeft een grote reikwijdte en een groot verzorgingsgebied. Zulke voorzieningen horen bij de grootstedelijke functies van een stad.
Drempelwaarde is de verwachte fout bij het eerste gat: dat begrip gaat over het aantal klanten, niet over de afstand.
Station Eindhoven Strijp-S, bij het voormalige Philips-terrein, 2024
LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
De economie van de stad
De kenniseconomie draait om kennis en innovatie, vooral rond universiteiten en op science parks.
De creatieve economie draait om design, media en kunst. Een creatieve stad trekt zulke bedrijven en talent aan.
De belevingseconomie verkoopt ervaringen: uitgaan, cultuur, shoppen en toerisme.
Kennis- en creatieve economie spelen zich grotendeels af in steden, omdat ze nabijheid van hoogopgeleiden en bedrijven nodig hebben. Eindhoven Strijp-S is een voorbeeld: op een oud industrieterrein van Philips zitten nu onder meer creatieve bedrijven. De belevingseconomie wordt steeds belangrijker. Veelgemaakte fout: de belevingseconomie ziet men als recreatie en niet als economische sector. Image credit: Sneeuwvlakte / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
De Kop van Zuid in Rotterdam, een voormalig havengebied, 2019
LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
Stedelijke transformatie
Bij transformatie krijgt een gebied een andere functie, bijvoorbeeld van haven naar wonen en werken.
Dat gebeurt vooral rond stationsgebieden en op oude haven- en industrieterreinen.
Zo wordt bestaand stedelijk gebied beter benut en blijft er meer groen of landbouwgrond buiten de stad over.
Voorbeelden: stationsgebied Utrecht Centraal, de Kop van Zuid in Rotterdam (oud havengebied). Stations zijn aantrekkelijk omdat de bereikbaarheid er hoog is. Het verband met het landelijk gebied: bouwen binnen de stad (inbreiden) spaart het buitengebied. Veelgemaakte fout: transformatie verwarren met nieuwbouw op een weiland. Image credit: crash71100 / Wikimedia Commons, CC0
LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
Duurzame en slimme stad
Een duurzame stad gebruikt weinig energie en grondstoffen en let op de leefomgeving.
Bij een circulaire economie worden grondstoffen hergebruikt, zodat er minder afval ontstaat.
Een smart city gebruikt ict en data, bijvoorbeeld voor verkeer, energie en afval.
Circulaire economie staat tegenover de lineaire: winnen, maken, weggooien. Een smart city stuurt bijvoorbeeld verkeerslichten of afvalinzameling met sensoren. Let op dat het examen vraagt om relaties met landelijk gebied: een duurzame stad heeft bijvoorbeeld energie van daarbuiten nodig. Veelgemaakte fout: smart city gelijkstellen aan alleen technologie, terwijl duurzaamheid en leefbaarheid het doel zijn.
Een oud havengebied krijgt woningen en kantoren. Wat is dit?
Stedelijke transformatie
Demografische krimp
Landschapsvervuiling
Aanleg van een groeikern
Het gebied krijgt een andere functie: dat is transformatie. Een groeikern is een nieuwe stad buiten bestaand stedelijk gebied.
Noem een voordeel van transformatie boven bouwen in het weiland.
Goed: er blijft landelijk gebied (groen, landbouwgrond) gespaard; bestaande voorzieningen en openbaar vervoer worden beter benut; korte reisafstanden. Verwachte fout: alleen 'het is goedkoper', terwijl transformatie door vervuilde grond juist duur kan zijn.
LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
Ruimtelijke ordening in Nederland
Ruimtelijke ordening regelt waar wonen, werken, natuur en energie komen.
Beleidsstukken op nationaal, provinciaal en gemeentelijk niveau vormen de basis, zoals de Nationale Omgevingsvisie.
Gemeenten leggen het gebruik van percelen vast in een bestemmingsplan.
Overheid, bedrijfsleven en burgers moeten hierbij samenwerken.
Schaalniveaus: de Nationale Omgevingsvisie geeft de landelijke koers, provincies werken die uit, gemeenten maken het bestemmingsplan. Samenwerking is een aandachtspunt in de syllabus: bij een nieuw windpark spelen de belangen van omwonenden, gemeente en ontwikkelaar. Veelgemaakte fout: denken dat alleen de overheid beslist. Sinds de Omgevingswet (2024) heet het bestemmingsplan officieel omgevingsplan; de syllabus gebruikt nog het woord bestemmingsplan.
Woningen in de Vinex-locatie Waalsprong bij Nijmegen, 2018
LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
Groeikernen en Vinex
In de jaren zeventig kwamen groeikernen: steden buiten de grote steden, zoals Zoetermeer en Almere.
In de jaren negentig volgden de Vinex-wijken: nieuwbouw aan de rand van bestaande steden.
Nu is het beleid dat de Nationale Omgevingsvisie bepaalt.
Groeikernen en Vinex-wijken vingen de groei van de grote steden op en kostten landelijk gebied. Vinex staat voor Vierde Nota Ruimtelijke Ordening Extra. Je hoeft geen jaartallen uit het hoofd te kennen, wel de volgorde: groeikernen, dan Vinex, dan Nationale Omgevingsvisie. Veelgemaakte fout: Vinex-wijken en groeikernen als hetzelfde zien. Image credit: Fantaglobe11 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Windturbines langs de A6 bij de Ketelbrug in Flevoland, 2018
LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
Energie en ruimte op het land
De energietransitie vraagt veel ruimte: windparken en zonneparken komen vooral buiten de stad.
Ook distributiecentra voor webwinkels en supermarkten liggen vaak op het land, dicht bij snelwegen.
Omwonenden ervaren soms landschapsvervuiling of milieuvervuiling: aantasting van uitzicht, geluid of natuur.
Dit is een klassiek stad-landvraagstuk: de stad verbruikt de energie en de goederen, het land krijgt de ruimteclaim. Belangen: duurzaamheid en klimaat tegenover leefbaarheid en natuur. Een goed antwoord noemt belangen van meerdere actoren. Veelgemaakte fout: alleen de voordelen van duurzame energie noemen en het ruimtegebruik vergeten. Image credit: Steven Lek / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Zet het ruimtelijk beleid op volgorde, van vroeg naar laat
Eerst groeikernen in de jaren zeventig, daarna Vinex-wijken in de jaren negentig, nu de Nationale Omgevingsvisie. Verwachte fout: Vinex vóór groeikernen, omdat Vinex bekender klinkt.
Welk document legt het gebruik van percelen in een gemeente vast?
De Nationale Omgevingsvisie
Het voorzieningenniveau
Het bestemmingsplan
De drempelwaarde
Het bestemmingsplan is gemeentelijk. De Nationale Omgevingsvisie is landelijk en geeft de koers, geen perceelregels.
Welk onderdeel was vandaag het lastigst?
Drempelwaarde en reikwijdte
Transformatie en economie van de stad
Ruimtelijk beleid
Energie en ruimte op het land
Gebruik de uitslag om het onderdeel te herhalen dat de meeste leerlingen kiezen.
Hoe beïnvloedt een ontwikkeling in de stad het landelijk gebied?
Goed: een concreet voorbeeld met een oorzaak en gevolg, bijvoorbeeld woningbouw aan de stadsrand die weiland kost, of een windpark op het land voor stedelijk energiegebruik. Verwachte fout: een algemene zin zonder voorbeeld.
LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
Begrippen (1/2)
grootstedelijke functies: voorzieningen met hoge drempelwaarde en grote reikwijdte
drempelwaarde: minimaal aantal klanten dat een voorziening nodig heeft
reikwijdte: maximale afstand die mensen voor een voorziening reizen
verzorgingsgebied: gebied waaruit een voorziening haar klanten haalt
kenniseconomie: economie gebaseerd op kennis en innovatie
Deze slide heeft geen instructies
LEEFOMGEVING · STAD EN LAND
Begrippen (2/2)
belevingseconomie: economie die ervaringen verkoopt
smart city: stad die ict en data gebruikt voor duurzaamheid en leefbaarheid
energietransitie: overstap van fossiele naar duurzame energie
(demografische) krimp: afname van het aantal inwoners van een gebied
Vinex: nieuwbouwbeleid met wijken aan de rand van bestaande steden
Deze slide heeft geen instructies