erfelijkheid les 1

• newEditor
• Biologie
• WO
• Studiejaar 4

Thema 5 Basistof 1

Genotype & Fenotype

Erfelijkheid

Genen in de cel

Bevruchting

Video Celdeling

actieve en inactieve genen

Genen kunnen 'aan' of 'uit' staan.

Genotype en Fenotype

Genotype: wat er in de genen staat

Fenotype: wat er tot uiting komt, kan beinvloed worden door:

• Modificatie (aanpassingen)

• Mutatie (foutjes in het DNA)

• Millieu (omgeving)

• Het genotype

Genotype en Fenotype

Vragenrondje!

Let op!

Bij sommige vragen zijn er meerdere goeie antwoorden!

Na een gewone celdeling bevatten de nieuwe cellen exact hetzelfde DNA

A

Ja, het DNA wordt gekopieerd voordat de cel deelt

B

Nee, het DNA wordt over de twee cellen verdeeld

C

Nee, de nieuwe cellen maken hun eigen DNA aan

D

Ja, de nieuwe cellen krijgen later DNA van de moedercel doorgegeven.

De kiemlaag van de huid is constant bezig met delen om de huidlaag aan te vullen, welke genen zijn hier actief?

A

Het gen voor de eiwitten die haar laten groeien

B

Het gen voor de eiwitten die DNA kopieëren

C

Het gen voor de eiwitten die nieuwe organellen aanmaken

D

Het gen voor de aanmaak van verteringsenzymen

Een fan van een rockband verft haar haar fel rood.

door wat wordt het fenotype hier bepaald?

A

Mutatie

B

Modificatie

C

Milieu

D

Het genotype

Een gespierde acteur moet voor een rol veel naar de sportschool.

Door wat wordt het fenotype hier bepaald?

A

Mutatie

B

Modificatie

C

Milieu

D

Het genotype

HW: Erfelijkheid en Evolutie, Basisstof 1

https://schooltv.nl/video-item/iedereen-is-anders-je-dna-bepaalt-hoe-je-eruit-ziet

Erfelijkheid deel 2

Chromosomen

Doel van de les

• Je kunt uitleggen hoe elk van de ouders 50% van het DNA doorgeeft.

• Je kunt uitleggen wat chromosomen en geslachtschromosomen zijn.

• Je kunt uitleggen hoe variatie in de genotypen ontstaat.

Filmpje voor herhaling

https://schooltv.nl/video-item/erfelijkheid-vorming-van-geslachtscellen

Wat zijn chromosomen?

Chromosomen komen voor in paren, een van de vader, een van de moeder.

Geslachtschromosomen bepalen het biologische geslacht.

XX wordt vrouwelijk

XY wordt mannelijk

Chromosomen

Chromosomen zijn alleen zichtbaar tijdens de celdeling.

Gepaarde chromosomen

Voor elk gen heb je één allel van je vader en één allel van je moeder.

twee dezelfde allelen noemen we homozygoot

twee verschillende allelen noemen we heterozygoot

Celdeling & Mitose

Mitose

Mitose

Slide text

Filmpje celdeling

https://schooltv.nl/video-item/clipphanger-wat-is-mitose/biologie-examen-cellen-staan-aan-de-basis-vmbo-examenvideos-bij-biologie-over-cellen-staan-aan-de-basis

Bevruchting

Meiose (geslachtsceldeling)

Variatie in genen

Doordat iedere geslachtscel een andere combinatie chromosomen heeft, heeft elke nakomeling een ander genotype.

Dit noemen we variatie in de genotypen.

Huiswerk

Thema 5 Erfelijkheid & evolutie

Basistof 2

Erfelijkheid deel 3

Genen Kruisen

De geslachtschromosomen zijn verantwoordelijk voor het biologische geslacht, welke geslachtscel is bepalend hiervoor?

A

De eicel, want vrouwen hebben XX

B

De zaadcel, want mannen hebben XX

C

De eicel, want vrouwen hebben XY

D

De zaadcel want mannen hebben XY

Hoeveel chromosomen bevat een menselijke cel na de MITOSE celdeling

A

23

B

24

C

46

D

48

Hoeveel chromosomen bevat een menselijke cel na de MEIOSE celdeling

A

23

B

24

C

46

D

Answer D

Genetische variatie zorgt ervoor dat niet alle nakomelingen hetzelfde genotype hebben. Leg uit hoe dit komt.

Lesdoelen

• Je kunt omschrijven wat homozygoot, heterozygoot, dominant en recessief betekenen.

• Je kunt een kruissingsschema opstellen en gebruiken om de genotypen van nakomelingen te voorspellen.

Kruisingschema intro

Welke geslachtscel bepaald het geslacht?

Genotype van de vader

Genotype van de moeder

Gepaarde chromosomen

Voor elk gen heb je één allel van je vader en één allel van je moeder.

twee dezelfde allelen noemen we homozygoot

twee verschillende allelen noemen we heterozygoot

Dominant en Recessief

Bij twee verschillende allelen (heterozygoot) in het genotype kan er vaak maar één tot uiting komen in het fenotype.

Het allel dat uiteindelijk tot uiting komt noemen we dominant.

Het allel dat niet tot uiting komt noemen we dan recessief.

Wanneer komen recessieve allelen dan tot uiting?

Kruisingsschema

Op het gen voor oogkleur heb je de allelen B voor bruin en b voor blauw. Bruin is dominant over blauw

De vader heeft blauwe ogen, de moeder is heterozygoot voor bruine ogen.

Genotype vader :

Genotype moeder:

Genotype van de moeder

Genotype van de vader

Meiose

Opdracht klassikaal

Op het gen voor vachtkleur bij konijnen heb je de allelen

A voor zwart en a voor grijs.

Zwart is dominant over grijs.

Er wordt een kruising gemaakt tussen twee heterozygote konijnen.

Wat is de kans op grijze nakomelingen?

4

minute

00

second

add30s

Huiswerk: Werkblad Kruisingsschemas

Klaar? ga verder met de opdrachten van basistof 8

Erfelijkheid deel 4

Genen in het DNA

Opdrachten bespreken

Genotype van de moeder

Genotype van de vader

Lesdoelen

• Je kunt omschrijven wat een mutatie is.

• Je kunt uitleggen hoe mutaties bijdragen aan genetische variatie.

• Je kunt de bouw van DNA herkennen en beschrijven

• Je kunt uitleggen hoe DNA tot uiting komt via eiwitsynthese.

Van cel tot chromosoom

Van chromosoom tot DNA

Van DNA tot base

DNA is opgebouwd uit basen.

Basen staan altijd in de basenparen

A-T & C-G

T C G A C T A G T C G A C T A G

Neem de volgende DNA-code over in je schrift en vul de ontbrekende helft aan.

A G C T T C A G T C A G T C

2

minute

30

second

add30s

Het aflezen van DNA "Transcriptie"

Een gen codeert altijd voor een eiwit.

Via eiwitten komen de genen tot uiting.

Mutaties

Mutaties zijn 'foutjes' in het DNA. Dit kan leiden tot een aanpassing in de genen. Zowel schadelijk als onschadelijk.

1 op de 100.000 basen wordt 'fout' gekopieerd.

Menselijk DNA bestaat uit 6.000.000.000 basen.

Hoeveel foutjes per celdeling? 60.000......

Mutaties voorbeelden