Didaktika

• newEditor

1

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI

IJTIMOIY ISH FAKULTETI PEDAGOGIKA VA IJTIMOIY ISH KAFEDRASI O`QITUVCHISI

ESHNAZAROV MURODNING

UMUMIY PEDAGOGIKA FANIDAN TAYYORLAGAN

TAQDIMOTI

DIDAKTIKA – TA’LIM NAZARIYASI

Mavzu:Didaktika – pedagogik ta’lim nazariyasi. O’qitish jarayoni yaxlit tizim sifatida.

Reja

1. Didaktika tushunchasi, uning mazmuni va asosiy kategoriyalari.

2. Zamonaviy ta’lim paradigmalari va ularning mazmun-mohiyati.

3. O’qitish jarayoni mohiyati va uning vazifalari.

4. Ta’lim jarayoni qonuniyatlari va ularning tarkibiy qismlari.

5. Talim tamoyilari va ta’lim mazmuni tushunchasi.

2

Tayanch tushunchalar: didaktika, o’qitish, o’qitish jarayoni, didaktikaning asosiy kategoriyalari,ta’lim paradigmalari,ta’lim qoninuyatlari,ta’lim tamoyillari.

3

Bu atamani nemis pedagogi V.Ratke (1571-1635) fanga kiritgan, deb hisoblanadi. Didaktika nomi ostida fanni nazariy va metodologik asoslarini tadqiq qiladigan ilmiy fanni tushundi. Didaktikaning fundamental ilmiy asoslari ilk bor Ya.A.Komenskiy tomonidan ishlab chiqilgan. 1657-yilda u chex tilida «Buyuk didaktika» asarini yozdi. Didaktikani Komenskiy «hammani hamma narsaga o’rgatish san’ati» deb tushuntirdi.

08.10.2025

• педагогик технология

4

Didaktika – ta’lim jarayoni, mazmuni, qonuniyat va tamoyillari, shakl, metod va vositalarini ilmiy asoslab beruvchi ta’lim nazariyasi, pedagogikaning alohida sohasi.

Didaktika ilmiy bilimlar tizimi sifatida birinchi marta chex pedagogi Yan Amos Komenskiyning «Buyuk didaktika» (1657-yil) asarida ochib berilgan.

Didaktikada ta’limni tashkil etishning umumiy masalalari, o’qitish jarayonining mohiyati, ta’limning mazmuni, o’qitish qonuniyatlari, o’qitish tamoyillari, metodlari, uning tashkiliy shakllari yoritiladi.

.

• педагогик технология

5

Didaktikaning ob’yekti – o’sib kelayotgan avlodga ijtimoiy tajribalarni, milliy va umuminsoniy madaniyatni tarkib toptirishga yo’naltirilgan faoliyatning asosiu turi hisoblangan ta’lim berishdir.

Didaktika va metodika mustahkam aloqa va o’zaro bog’liqlikda joylashadi. Didaktika o’qitishning umumiy qonuniyatlarini o’rganadi. Aniq bir predmetni o’qtishning o’ziga xos xususiyatlari xususiy metodikalarda ishlab chiqiladi.

Didaktikaning predmeti sifatida o’rgatish (o’qituvchi faoliyati) va o’rganish (o’quvchilarning bilish faoliyati), ularning o’zaro harakati aks etadi.

• педагогик технология

6

Didaktikaning asosiy kategoriyalari.

1. O’rganish – anglash, mashq qilish, va egallangan tajribalar asosida xulq-atvor va faoliyatning yangi shakllarini egallash jarayoni, oldin egallanganlari o’zgaradi.

• педагогик технология

7

• педагогик технология

8

Ko’nikma – egallangan bilimlarning aniq xatti-harakatdagi ifodasi, o’zlashtirilgan bilimlarni amaliyotga qo’llash usullarini egallash.

O’qitish – qo’yilgan maqsadga erishishga yo’naltirilgan pedagog bilan o’quvchilarning tartiblangan o’zaro harakati.

Malaka – avtomatlashgan, biror bir usul bilan bexato bajarish, ko’nikmaning takomillashgan.

Kompetensiya – egallangan bilim, ko’nikma va malakalarni kundalik va kasbiy faoliyatda qo’llay olish layoqati

Tashkil etish – qo’yilgan maqsadni samarali amalga oshirish uchun unga zaruriy shaklni taqdim etadigan, aniq mezonlar bo’yicha tartiblangan didaktik jarayon.

08.10.2025

• педагогик технология

9

Metod – o’qitishning maqsad va vazifalariga erishish (amalga oshirish) yo’li.

Shakl – o’quv jarayonining tashqi ifodasi, uning ichki mohiyati, mantig’i, mazmuni uchun qobiq.

Vosita – o’quv jarayonining predmetli qo’llab-quvvatlanishi, yangi materialni o’zlashtirish jarayonida o’qituvchi va talabalar tomonidan foydalaniladigan ob’yekt.

Mazmun – o’qitish jarayonida egallanishi lozim bo’lgan ilmiy bilim, amaliy ko’nikma va malakalar, faoliyat, fikrlash usullari tizimi.

Natija – o’quv jarayonining so’nggi mahsuli, belgilangan maqsadlarning amalga oshganlik darajasi.

08.10.2025

• педагогик технология

10

Zamonaviy ta’lim paradigmalari.

.

Paradigma (grekcha, paradeigma) so’zining o’zi keng ma’noda turmush va fikrlashining biror sohasining fundamental asoslarini aniqlab beruvchi o’ziga xos tuzilishga ega nazariya deb izohlanadi.

Paradigma – aniq vaqt doirasida ilmiy jamoatchilikka muammolarni aniqlash va ularni hal etish modeli sifatida taqdim etiladigan barcha ilmiy yutuqlarga tegishli tadqiqot vazifalarini hal etish namunasi sifatida qabul qilingan nazariya.

Zamonaviy pedagogik fanlardagi maqsadiga (ta’limiy, tarbiyaviy), ta’limning bosh maqsadi – madaniyatga yondashuvga, o’quv-tarbiya jarayoni doirasida hal etiladigan vazifalariga, pedagog va talabalar orasidagi o’zaro ta’sir etish tavsifiga ko’ra paradigmalar farqlanadi.

Bixevioristik (ratsionalistik) paradigma.

Ilmiy-texnik, texnokratik paradigma

Insonparvarlik (fenomenologik) paradigmasi

Ezoterik paradigma

An’anaviy (bilimga yo’naltirilgan) paradigma.

Ta’limning keng

tarqalgan beshta

paradigmasi mavjud

08.10.2025

• педагогик технология

12

O’qitish – o’qituvchi va o’quvchilarning maqsadga qaratilgan birgalikdagi faoliyati jarayoni bo’lib, bu jarayonda o’quvchilarni rivojlantirishni amalga oshiradigan bilim, ko’nikma, malaka va kompetensiyalar yuzaga chiqadi.

O’qitish (didaktik) jarayonining mohiyatini quyidagi formula yordamida to’liq anglash mumkin: DJ=M+AO’f + Ao’fb

Bu yerda:

DJ – didaktik jarayon.

M – motivatsiya.

AO’f – o’quvchilarning o’zlashtirish faoliyati algoritmi.

Ao’fb – o’quvchilarning billish faoliyatini boshqarish.

O’qitishning tarbiyaviy vazifasi

O’qitishning rivojlantiruvchi vazifasi

O’qitish jarayoni uchta vazifani bajaradi: ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi.

O’qitish jarayonining ta’limiy vazifasi.

.

O’zlashtirilishi lozim bo’lgan materialni idrok etish.

Hosil qilingan ko’nikma va malakalarni amaliyotda qo’llash (kompetentsiyalarni tarkib toptirish).

Bilimlarni mustahkamlash va takomillashtirish, ko’nikma va malakalarning hosil bo’lishi.

Fahmlab olish, tushunchalarning hosil bo’lishi.

O’QITISH JARAYONI ASOSIY BOSQICHLARI MAZMUNI.

08.10.2025

• педагогик технология

16

Guruhli faoliyatning ishtirokchisi

Namuna bo’yicha uy vazifasini mustaqil bajargandan so’ng faoliyat egasi.

Faoliyatning shaxsiy namunasini yaratishda faoliyat egasi fikr egasi.

O’z faoliyati natijasida yuzaga keladigan o’z-o’zining faoliyati egasi.

O’quv jarayoni bilan dastlab tanishishda tomoshabin, kuzatuvchi.

Hamkorlikdagi

faoliyatga tayyorlash nuqtai nazaridan

zamonaviy ta’lim jarayonini ko’rib chiqish asosida o’quvchilarning

rollar orqali

namoyon bo’lishi

ko`rinishlari.

Ta’lim jarayonining tarkibiy qismlari orasidagi ob’yektiv, mavjud, barqaror, takrorlanuvchi aloqadorlik ta’lim qonuniyati deb ataladi.

• педагогик технология

18

Ta’lim qonuniyatlari.

19

Ta’limning xususiy qonuniyatlari.

Guruhli faoliyatning ishtirokchisi

Namuna bo’yicha uy vazifasini mustaqil bajargandan so’ng faoliyat egasi.

Faoliyatning shaxsiy namunasini yaratishda faoliyat egasi fikr egasi.

O’z faoliyati natijasida yuzaga keladigan o’z-o’zining faoliyati egasi.

O’quv jarayoni bilan dastlab tanishishda tomoshabin, kuzatuvchi.

Hamkorlikdagi

faoliyatga tayyorlash nuqtai nazaridan

zamonaviy ta’lim jarayonini ko’rib chiqish asosida o’quvchilarning

rollar orqali

namoyon bo’lishi

ko`rinishlari.

Ta’lim yamoyillari o’quv jaraynining umumiy maqsadlari va qonuniyatlariga binoan uningmazmuni, tashkiliy shakl va metodlarini belgilab beruvchi boshlang’ich qoidalardir.

08.10.2025

• педагогик технология

22

• jamiyatda fan, texnika va madaniyatning rivojlanganlik darajasi;

• jamiyat tomonidan qo’yiladigan ijtimoiy buyurtma;

• ta’limninq maqsad va vazifalari;

• innovatsion rivojlanish darajasi;

• axborotlarning hajmi va ko’lami;

• o’quvchilarning yosh xususiyatlari.

Ta’lim mazmuni takomillashib borish tavsifiga ega bo’lib, uni aniqlovchi asosiy OMILLAR.

Izoh: - chiqish -reja - orqaga oldinga va tanlash

24

Kompetentsiyaviy yondashuvda ta’limning an’anaviy uch elementi (triada) – «Bilim – Ko‘nikma – Malaka»ni oltita birlik (sikstet) – «Bilim – Ko‘nikma – Malaka – Amaliy faoliyat tajribasi – Kompetensiya – Kompetentlik» tarzida tahlil etish talab etiladi.

08.10.2025

• педагогик технология

25

Ta’lim mazmunini loyihalash quyidagi umumiy tamoyillarga muvofiq amalga oshiriladi.

Ta’lim mazmunining barcha elementlarining jamiyat, fan, madaniyat va shaxs rivojlanishi talablariga mos bo’lishi tamoyili .

Ta’lim mazmunining tashkiliy-jarayon bilan aloqadorlik tamoyili.

Ta’lim mazmunining yaxlit strukturaga aloqadorlik tamoyili.

Ta’lim mazmunini insonparvarlashtirish tamoyili.

Ta’lim mazmunini fundamentallashtirish tamoyili.

Ta’lim mazmunining ketma-ketligi tamoyili.

Ta’lim mazmunining o’quvchilar yosh xususiyatlariga mosligi tamoyili.

Ta’lim mazmunini loyihalashtirishda quyidagi mezonlarga asoslaniladi:

• ta’lim mazmunini mustaqil fikr yuritish va axborot iste’moli madaniyatini shakllantirish ehtiyojiga muvofiq loyihalashtirish;

• ta’lim mazmunining aniq ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etishi;

• ta’lim mazmunining barcha elementlarining jamiyat, fan, madaniyat va shaxs rivojlanishi talablariga mos bo’lishi tamoyili.

• ta’lim mazmunining murakkablik darajasini hisobga olish, o’quvchilar imkoniyatlarining mavjud o’quv dasturlariga mosligi;

• ta’lim hajmining uni o’rganishga ajratiladigan vaqtga mosligi;

• ta’lim muassasalari moddiy-texnik bazasining zamonaviy talablarga javob berishi;

• ta’lim mazmunini loyihalashda ilg’or xorijiy tajribalarni hisobga olish.

• Davlat ta’lim standartining maqsadi – umumiy o‘rta ta’lim tizimini mamlakatda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, rivojlangan xorijiy mamlakatlarning ilg‘or tajribalari hamda ilm-fan va zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan holda tashkil etish, ma’naviy barkamol va intellektual rivojlangan shaxsni tarbiyalashdan iborat.

• Tayanch o‘quv reja umumiy o‘rta ta’lim muassasalarining dars jadvalini ishlab chiqish uchun asos hisoblanadi .

• Umumiy o‘rta ta’limning o‘quv dasturi tayanch o‘quv rejaga muvofiq o‘quv fanlarining sinflar va mavzular bo‘yicha hajmi, mazmuni, o‘rganish ketma-ketligi va shakllantiriladigan kompetensiyalari belgilangan hujjat hisoblanadi.

• Umumiy o‘rta ta’limning malaka talablari quyidagilardan tashkil topadi: bilim – o‘rganilgan ma’lumotlarni eslab qolish va qayta tushuntirib berish; ko‘nikma – o‘rganilgan bilimlarni tanish vaziyatlarda qo‘llay olish; malaka – o‘rganilgan bilim va shakllangan ko‘nikmalarni notanish vaziyatlarda qo‘llay olish va yangi bilimlar hosil qilish; kompetensiya — mavjud bilim, ko‘nikma va malakalarni kundalik faoliyatda qo‘llay olish qobiliyati.

• O‘quv-metodik majmua – darslik, mashq daftari, o‘qituvchi uchun metodik qo‘llanma, darsliklarning multimediali ilovasidan iborat majmua.

Ta’lim mazmunini belgilovchi me’yoriy hujjatlar

• motivatsion vazifa - bu vazifa o’quvchilarni ushbu fanni o’rganishga yo’naltiradigan, ularda ishga pozitiv munosabati va qiziqishini shakllantiruvchi rag’bat (sabab)larni hosil qilishdan iborat;

• axborot vazifasi o’quvchilarga axborotlarni etkazish, samarali usullar yordamida ularning bilimlari hajmini kengaytirishga imkon beradi;

• nazorat-tuzatish (mashq qilish) vazifasi – ta’lim jarayoni, uning natijalarini tekshirish, o’quvchilarda o’zini baholash va tuzatish layoqati hamda zarur bo’lgan ko’nikma, malakalarni shakllantirish uchun o’rganish mashqlarini tavsiya etishni nazarda tutadi.

• muvofiqlashtirish vazifasi material ustida ishlash jarayonida ta’limning boshqa vositalari (xaritalar, ko’rgazmali materiallar, diapozitiv va boshqalar)ni jalb etishni ifodalaydi;

• rivojlantiruvchi-tarbiyalovchi vazifasi darslik mazmunining o’quvchilarga ma’naviy-axloqiy ta’sir ko’rsatishi, kitoblar bilan ishlash jarayonida ulardan mehnatsevarlik, faol fikrlash, ijodiy qobiliyat kabi sifatlarni shakllantirishdan iborat;

• o’qitish vazifasi darslik bilan ishlashda mustaqil bilim olish uchun zarur bo’lgan konpekt yozish, umumlashtirish, asosiysini ajratib ko’rsatish, mantiqiy eslab qolish kabi malaka va ko’nikmalarni rivojlantirishga yordam berishida ko’zga tashlanadi.

Darslik- o’quvchilarning ta’lim jarayonida, ongli ravishda va faol ishtirok etishlari, o’quv materialini to’la o’zlashtirishlarini ta’minlashi kerak. Ana shu masalalarni hal etish yo’lida darsliklar quyidagi vazifalarni bajaradi:

Izoh: - chiqish -reja - orqaga oldinga va tanlash

Darsliklarning multimediali ilovalari – axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida o’quv faniga oid materiallarni davlat ta’lim standarti va o’quv dasturiga mos ravishda yorita oladigan, o’quv fanini samarali o’zlashtirishga, o’quvchilarning mustaqil ta’lim olishiga ko’maklashuvchi hamda video, ovoz, animatsiya, jadval, matn va lug’atlarni o’z ichiga olgan, bilimlarni nazoratdan o’tkazish va mustahkamlashga yo’naltirilgan, o’quv fanining asosiy mazmunini boyitadigan qo’shimcha materialga ega bo’lgan yoki shu kabi manbalarga murojaatlarni o’z ichiga olgan interaktiv elektron axborot-ta’lim resursi.

O’qituvchi uchun metodik qo’llanma – darslikdagi har bir mavzuni samarali o’qitish metodikasi, qo’shimcha sinov topshiriqlari va o’qituvchining darsni qiziqarli tashkil etishiga oid boshqa metodik ko’rsatmalar berilgan, har bir darsning maqsadi, darsda foydalaniladigan vositalar va ulardan foydalanish usullari, darsning mazmuni, amaliy mashg’ulotlar, qo’shimcha topshiriqlar va boshqalar haqida metodik ko’rsatmalar aniq bayon qilingan kitob shaklidagi o’quv nashri.

Mashq daftari – darslikning tarkibiy qismi hisoblanadigan, davlat ta’lim standartlariga muvofiq o’quvchilar tomonidan egallangan bilim va ko’nikmalarni mustahkamlash hamda o’quv fanining mavzulariga mos ravishda ishlab chiqilgan, mantiq va tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan (krossvordlar, boshqotirmalar, mantiqiy fikrlashga undovchi topshiriqlar va hokazo) topshiriqlardan iborat bo’lgan didaktik vosita.

• Ta’lim mazmuni deb nimaga aytiladi?

  • Ta’lim mazmunini belgilashga doir qanday yondashuvlar mavjud?

  • Kompetentsiyaviy yondashuv deganda nima tushiniladi?

  • Ta’lim mazmunini loyihalash tamoyillariga izoh bering.

  • Ta’lim mazmunini loyihalashda qanday mezonlarga asoslanish lozim?

  • Davlat ta’lim standarti nima va u qanday komponentlardan iborat?

  • Tayanch o’quv rejasiga izoh bering.

  • O’quv dasturida qanday masalalar o’z aksini topadi?

  • O’quv-metodik majmua nima va u o’z ichiga nimalarni qamrab oladi?

NAZORAT UCHUN SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

32