De buurt is heet 1

• Kunst
• Mediawijsheid
• Middelbare school
• vmbo, mavo, havo, vwo
• Leerjaar 1

Introductie

Een les over de gevolgen van de klimaatcrisis op wijkniveau en hoe daarbij bestaande ongelijkheid vergroot wordt.

Instructies

Les 1 van 2

Wat gaan we doen?
De les wordt gegeven binnen de bredere context van het begrip klimaatrechtvaardigheid of klimaatonrecht. Dit fenomeen beschrijft de structurele ongelijkheid die vergroot wordt door de klimaatcrisis. In deze les wordt ingezoomd op de situatie binnen Nederland. De leerlingen leren wat de risico’s zijn voor Nederland en de gevolgen daarvan. Ook wordt de ongelijkheid binnen de grenzen van Nederland aangekaart, specifiek op gebied van verduurzaming.

Lesdoel
- Leerlingen kennen de begrippen ‘klimaatrechtvaardigheid’ en ‘klimaatonrecht’.    
- Leerlingen kennen de gevolgen van klimaatverandering in Nederland.
- Leerlingen kunnen in Canva een activistische klimaatposter maken.

Onderdelen van de les
- Uitleg klimaatgevolgen Nederland.
- Opdracht in kaart brengen klimaatbestendigheid in de wijk.
- Uitleg klimaatonrecht.
- Uitleg pamflet maken.
- Opdracht pamflet maken.
- Presenteren (optioneel).

Benodigdheden
- Tablets.
- Canva.

Begrippenlijst
- Klimaatonrecht: de structurele ongelijkheid die vergroot wordt door de klimaatcrisis.
- Pamflet: een activistische poster.

Tips
De leerlingen mogen groepjes vormen van minstens 2 en maximaal 3 leerlingen. Het is handig en extra leuk als de leerlingen die bij elkaar in de wijk wonen een groepje vormen.

Bekijk dit fragment (0:16-1:03). Er wordt kort en bondig uitgelegd dat er sprake is van een klimaatcrisis en wat de gevolgen hiervan (kunnen) zijn. 

Een opsomming van de actuele gevolgen van klimaatverandering en het ontwrichtende effect op samenlevingen. In de video worden deze ook genoemd. 

Benadruk dat vooral kwetsbare landen de dupe zijn van de klimaatcrisis. Landen die het al moeilijk hebben, zullen nog meer problemen ondervinden. De kans is groter op oorlog of hongersnood in Somalië en Bangladesh dan in Nederland, maar dat betekent zeker niet dat wij hier in Nederland niets (gaan) merken van de klimaatcrisis.

In dit fragment (0:30-0:45) gaat het over de meest voor de hand liggende gevolgen binnen Nederland. Naast extreme weersomstandigheden, is de stijging van de zeespiegel ook een direct gevolg van klimaatverandering. Dit kan leiden tot overstromingen en bodemdaling. 

Naast dat de zeespiegel wereldwijd stijgt door het smelten van landijs (door de opwarming van de aarde), is er in Nederland ook sprake van bodemdaling. Dit heeft meerdere oorzaken, maar droogte door klimaatverandering kan het proces van bodemdaling versnellen. Nederland ligt al grotendeels onder de zeespiegel. Door versnelde bodemdaling komen we steeds lager te liggen. Dit in combinatie met extreme weersomstandigheden en het smelten van landijs maakt dat Nederland steeds vatbaarder wordt voor overstromingen.

In 2021 waren er flinke overstromingen in Limburg. Een stijgende zeespiegel, een toename van droge lentes en zomers en meer extreme zomerse buien vormen volgens het KNMI de voornaamste klimaatrisico’s voor Nederland. In andere Europese landen zien we ook een toename van overstromingen. De vraag is dus niet of het weer gebeurt, maar wanneer.

Nu de leerlingen weten wat er in Nederland kan gebeuren als gevolg van de klimaatcrisis, mogen ze zelf verder inzoomen op hun eigen buurt.

We gaan met een opdracht in kaart brengen hoe goed (of slecht) de eigen woonwijk is voorbereid op de klimaatcrisis. De leerlingen mogen groepjes vormen van minstens 2 en maximaal 3 leerlingen. 

Het is handig en extra leuk als de leerlingen die bij elkaar in de wijk wonen een groepje vormen. Natuurlijk kan dit niet altijd en dat is niet erg. In elk groepje wordt er voor 1 wijk gekozen, dit mag ook de wijk zijn waarin de school gevestigd.

De groepjes gaan in kaart brengen hoe het gesteld is in hun wijk. Op overstroomik.nl kunnen ze zien hoe hoog het water komt op een adres als er een overstroming is. 

Op energielabel.nl zien ze hoe goed of slecht een huis geïsoleerd is en dus hoe warm of koud het is en hoeveel energiekosten er zijn. Vanaf energielabel A zit je goed, alles daaronder (B, C, D, enzovoorts) is niet voldoende met de veranderende weersomstandigheden.

Laat de groepjes aan de hand van de informatie die ze hebben opgezocht de volgende zinnen afmaken:

Is het in de zomer veel te heet of blijft het lekker koel binnen?

Is het in de winter ijskoud en lopen daarom de energiekosten hoog op?

En hoe is de buurt gelegen: krijg je natte voeten of houd je het droog?

Als leerlingen snel klaar zijn of het gewoon heel erg leuk vinden, mogen ze ook (bijvoorbeeld met Google Maps) opzoeken hoeveel groen er in de buurt is. Zijn er veel plantsoenen en parken of juist heel weinig? Hoe minder groen, hoe heter het wordt in de zomer. 

In de opdracht hebben we gezien dat er verschil kan zijn in hoe buurten getroffen worden door klimaatverandering. Het ene adres overstroomt volledig, het andere nauwelijks. Discrimineert de natuur?

We bespreken deze prikkelende stelling. Dit kan op meerdere manieren, maar hier is een voorbeeld en stappenplan:

1. Stelling een paar keer voorlezen en even laten bezinken.

2. Stelling verder uitleggen; discrimineren is mensen anders behandelen. Hoe doet de natuur dat dan? Stel dat er een overstroming is, wordt dan iedereen even hard geraakt? Of zijn sommige mensen grotere slachtoffers dan anderen. En waar ligt dit dan aan?

3. Door middel van handen in de lucht of staan/zitten peilen wie het er mee eens/oneens is.

4. Uitvragen of leerlingen hun mening kunnen toelichten. Dit hoeft niet per se, dus er hoeven geen leerlingen te worden aangewezen. Het doel is nu voornamelijk om leerlingen aan het denken te zetten. Er hoeft geen eenduidig antwoord te komen. 

In dit fragment (0:31-0:54) wordt uitgelegd dat - en hoe - structurele ongelijkheid alleen maar verergert door de klimaatcrisis. De natuur discrimineert natuurlijk niet. Maar doordat wij dat al heel lang wél doen, is er toch veel onderscheid tussen slachtoffers van natuurrampen. 

Het voorbeeld van de zonnepanelen zal misschien niet inslaan als een bom; leg dus vooral de nadruk op de openingszin: ''De mensen die slecht gaan, die gaan nog slechter''. Vraag leerlingen ook of zij daar zelf voorbeelden bij kunnen verzinnen. Stel bijvoorbeeld dat Amsterdam overstroomt; wie zijn er dan minder goed beschermt en hoe uit zich dat?

Een voorbeeld van hoe dezelfde weersomstandigheden een ander effect kunnen hebben op verschillende mensen. 

Mensen met een laag inkomen wonen vaker in slecht geïsoleerde huizen. Dit betekent dat ze veel hogere energiekosten hebben in de koude maanden, terwijl ze dus toch al minder te besteden hebben. 

In warme maanden wordt het super heet in slecht geïsoleerde huizen. Bovendien hebben mensen met een lager inkomen vaak geen of weinig buitenruimte (tuin, etcetera). Dus naast dat je in de winter grof geld betaalt om een beetje warm te zitten, is je huis in de zomer onleefbaar.  

Hier komt het dus steeds weer op neer.

Als je een huis hebt gekocht (wat een enorm privilege is en zeker niet vanzelfsprekend), bepaal je zelf of, hoe en wanneer je je huis verduurzaamt. Vaak zijn hier ook subsidies voor die je kunt gebruiken om dit te bekostigen.

Als je huurt heb je niets te bepalen en ben je afhankelijk van wat de verhuurder doet. Je kunt dus niet zelf maatregelen nemen om beter bestand te zijn tegen de klimaatcrisis.  

Uitvragen of leerlingen ideeën hebben. Dit hoeft niet per se, dus er hoeven geen leerlingen worden aangewezen. Het doel is nu voornamelijk om leerlingen aan het denken te zetten. 

Bekijk dit fragment (1:23-1:57) en herhaal en benadruk de volgende belangrijke punten:

- Met alleen papieren rietjes lossen we de klimaatcrisis niet op.

- De overheid moet regels maken die goed zijn voor het klimaat, zoals gratis ov.

- De vervuilers moeten de prijs betalen en niet de slachtoffers.

We staan nog eens stil bij de eerder getrokken conclusies. Sommige buurten en mensen worden harder getroffen door de klimaatcrisis dan anderen. 

We hebben vandaag de problemen in de wijk in kaart gebracht. Volgende week gaan we oplossingen eisen.