Thema 5 Ecologie
Thema 5 Ecologie 6.1
fotosynthese en verbranding
Lesduur is: 50 minOnderdelen in deze les
Thema 5 Ecologie 6.1
fotosynthese en verbranding
Les planning
Leerdoel
Gedragsverwachtingen
Voorkennis
Uitleg
Zelfstandig werken
Les afsluiten
Doel van de les
De leerlingen kunnen aan het einde van de les in eigen woorden beschrijven dat bij fotosynthese energierijke stoffen worden gevormd uit energiearme stoffen en hoe bij verbranding die energie weer vrijkomt.
En ze kunt de voedselrelaties tussen organismen beschrijven.
Gedragsverwachtingen
- Ik ben stil als er iemand anders aan het praten is in de klas.
- Ik let op mijn taalgebruik.
- We blijven van een ander af.
- We blijven van de spullen van iemand anders af.
- Ik volg de instructie op die de docent mij geeft.
-Ik steek mijn vinger op wanneer ik iets wil vragen en wacht tot de docent mij aan het woord laat.
- Ik blijf rustig op mijn kruk of stoel zitten en ga niet lopen door de klas.
- Ik laat andere leerlingen in hun waarde.
- Ik ga respectvol om met mijn omgeving en de materialen.
- Aan het einde van de les ruim ik alles netjes op.
Voorkennis
Wat weet je al van ecologie?
Ecologie
Voedselketen
In een sloot leven algen die worden opgegeten door watervlooien. De watervlooien worden opgegeten door vissen. Vissen worden opgegeten door een reiger.
Dit is een voorbeeld van een voedselketen. Een voedselketen is een reeks soorten, waarbij elke soort wordt gegeten door de volgende soort.
In afbeelding 1 zie je een voedselketen die bestaat uit vier schakels.
Algen zijn de eerste schakel in deze voedselketen. Elke voedselketen begint met een plant. De tweede en volgende schakels van een voedselketen zijn altijd dieren.
Voedselketen
Reeks soorten, waarbij elke soort wordt opgegeten door de volgende soort in de reeks.
Een voedselketen met vier schakels
Voedselweb
In een sloot komen verschillende voedselketens voor. Elke soort kan worden opgegeten door verschillende andere soorten. In een sloot lopen daardoor verschillende voedselketens door elkaar heen. Een reiger eet niet alleen vissen, maar ook kikkers. Al deze voedselrelaties samen noem je een voedselweb (zie afbeelding 2). Elk gebied heeft zijn eigen voedselweb, want in elk gebied leven andere soorten.
Voedselweb
Alle voedselrelaties in een ecosysteem.
Een voedselweb
Fotosynthese
Proces waarin bladgroenkorrels koolstofdioxide en water omzetten in glucose en zuurstof met behulp van energie uit zonlicht.
Energiearme stoffen
Stoffen die weinig energie bevatten, bijv. koolstofdioxide, mineralen, water en zuurstof.
Energierijke stoffen
Stoffen die veel energie bevatten, bijv. glucose en andere koolhydraten, eiwitten en vetten.
Mineraal (voedingszout)
Energiearme stof in de bodem die planten kunnen opnemen met hun wortels.
Fotosynthese 1
Planten nemen koolstofdioxide op uit de lucht (zie afbeelding 3). Met hun wortels halen ze water uit de bodem. Van koolstofdioxide en water maakt de plant glucose en zuurstof. Dit proces heet fotosynthese.
Fotosynthese vindt plaats in bladgroenkorrels. Voor fotosynthese is energie nodig. Die energie haalt de plant uit zonlicht. Bij fotosynthese ontstaan zuurstof en glucose. Het grootste deel van de zuurstof wordt afgegeven aan de lucht.
De fotosynthese kun je zo opschrijven:
• Bij fotosynthese verbruikt een plant de energiearme stoffen koolstofdioxide en water. Energiearme stoffen bevatten weinig energie.
• Bij fotosynthese ontstaan glucose en zuurstof. Zuurstof is energiearm, maar glucose bevat veel energie.
• Bij fotosynthese wordt lichtenergie vastgelegd in glucose. Van glucose en mineralen maakt de plant de energierijke stoffen waaruit hij bestaat (koolhydraten, eiwitten en vetten).
• Mineralen (voedingszouten) zijn energiearme stoffen in de bodem. Planten nemen deze op via hun wortels.
Planten maken energierijke stoffen uit energiearme stoffen
Stofwisseling
Alle omzettingen van de ene stof in de andere stof in een organisme.
Producenten
Organismen met bladgroen; zetten energiearme stoffen om in energierijke stoffen.
Dieren die planten eten; vormen de tweede schakel van de voedselketen.
Verbranding
In een plant vindt verbranding plaats. Bij verbranding reageert een energierijke brandstof met zuurstof. Daarbij komt energie vrij. In alle cellen van organismen vindt voortdurend verbranding plaats.
De belangrijkste brandstof voor planten, dieren en mensen is glucose. J
Je kunt de verbranding van glucose zo opschrijven:
Bij fotosynthese wordt energie vastgelegd in glucose. Als glucose wordt verbrand, komt deze energie weer vrij. Organismen gebruiken die energie bijvoorbeeld voor groei en om te bewegen.
Fotosynthese en verbranding zijn voorbeelden van stofwisseling. Stofwisseling zijn alle processen in een organisme waarbij stoffen worden omgezet in andere stoffen.
Consumenten
Alleseters, planteneters en vleeseters; leven van de energierijke stoffen die planten maken.
Planteneters
Dieren die planten eten; vormen de tweede schakel van de voedselketen.
Alleseters
Dieren die planten en dieren eten; vormen de tweede of hogere schakel van de voedselketen.
Vleeseters
Dieren die dieren eten; vormen de derde of hogere schakel van de voedselketen.
Producenten en consumenten
Alleen organismen met bladgroenkorrels kunnen energiearme stoffen omzetten in energierijke stoffen. Daarom noem je deze organismen producenten. Dieren kunnen zelf geen energierijke stoffen maken. Ze moeten deze stoffen binnenkrijgen via hun voedsel. Dieren zijn consumenten: organismen die leven van energierijke stoffen die gemaakt zijn door producenten.
Producenten en consumenten 2
Planteneters zijn dieren die alleen planten eten. In een voedselketen zijn ze altijd de tweede schakel (nooit de derde of hoger). Planteneters noem je daarom consumenten van de eerste orde.
Alleseters zijn dieren die planten én dieren eten. Alleseters kunnen consument van de eerste orde of hoger zijn.
Vleeseters zijn dieren die alleen andere dieren eten; ze zijn altijd consumenten van de tweede orde of hoger.
Er zijn ook planten en dieren die sterven zonder te worden opgegeten. Allerlei afvaleters eten van deze dode organismen (zie afbeelding 4).
Afvaleters
Reducenten
Bacteriën en schimmels; breken energierijke stoffen uit dode organismen af tot energiearme stoffen.
Kringloop
Zich herhalend proces waarin stoffen steeds opnieuw worden gebruikt.
Reducenten en kringloop
De resten die de afvaleters achterlaten, worden afgebroken door bacteriën en schimmels.
Bacteriën en schimmels zijn reducenten. Reducenten zetten de energierijke stoffen uit dode planten en dieren om in energiearme stoffen: koolstofdioxide, water en mineralen. Planten kunnen deze energiearme stoffen weer opnemen. Zo ontstaat een kringloop waarbij de stoffen steeds opnieuw worden gebruikt (zie afbeelding 5).
Producenten, consumenten en reducenten
Zelfstandig werken
Opdracht 1 t/m 7. blz. 70 t/m 78
35
m
00
s
Les afsluiten
Wat ging er goed tijdens het werken?
Wat ging er goed tijdens de les?
Wat kan er een volgende les beter?
5.2 Piramiden
Planning van de les
Leerdoel
Gedragsverwachtingen
Voorkennis
Uitleg
Zelfstandig werken
Les afsluiten
Gedragsverwachtingen
- Ik ben stil als er iemand anders aan het praten is in de klas.
- Ik let op mijn taalgebruik.
- We blijven van een ander af.
- We blijven van de spullen van iemand anders af.
- Ik volg de instructie op die de docent mij geeft.
-Ik steek mijn vinger op wanneer ik iets wil vragen en wacht tot de docent mij aan het woord laat.
- Ik blijf rustig op mijn kruk of stoel zitten en ga niet lopen door de klas.
- Ik laat andere leerlingen in hun waarde.
- Ik ga respectvol om met mijn omgeving en de materialen.
- Aan het einde van de les ruim ik alles netjes op.
Doel van de les
Je kunt omschrijven wat piramiden van aantallen en van biomassa weergeven.
Je kunt beschrijven op welke manieren energie uit de voedselketen verdwijnt.
Vorige les
Ecologie
Wat zijn reducenten?
Bacteriën en schimmels; breken energierijke stoffen uit dode organismen af tot energiearme stoffen
Dieren in het bos
Een naam van een plant.
Mensenlijkeschimmels
5.3
Biologisch evenwicht
Learning objective
5.4 Biologisch evenwicht
Les planning
Leerdoel
Gedragsverwachtingen
Voorkennis
Uitleg
Zelfstandig werken
Les afsluiten
Doel van de les
De leerlingen kunnen aan het einde van de les in eigen woorden uitleggen hoe de invloeden op organismen indelen in biotische en abiotische factoren.
Ze kunnen de niveaus van de ecologie beschrijven.
En ze kunnen aangeven hoe de grootte van een populatie wordt beïnvloed door biotische en abiotische factoren.
Gedragsverwachtingen
- Ik ben stil als er iemand anders aan het praten is in de klas.
- Ik let op mijn taalgebruik.
- We blijven van een ander af.
- We blijven van de spullen van iemand anders af.
- Ik volg de instructie op die de docent mij geeft.
-Ik steek mijn vinger op wanneer ik iets wil vragen en wacht tot de docent mij aan het woord laat.
- Ik blijf rustig op mijn kruk of stoel zitten en ga niet lopen door de klas.
- Ik laat andere leerlingen in hun waarde.
- Ik ga respectvol om met mijn omgeving en de materialen.
- Aan het einde van de les ruim ik alles netjes op.
Vorige les
wat weet je nog van de basisstof over koolstofkringloop?
Biotische factoren
Invloeden uit de levende natuur, bijv. voedsel, roofdieren.
Abiotische factoren
Invloeden uit de levenloze natuur, bijv. temperatuur, neerslag.
Invloeden uit de leefomgeving
Het leven van alle organismen wordt beïnvloed door hun milieu (leefomgeving). Het leven van een roodborstje (zie afbeelding 1) bijvoorbeeld wordt beïnvloed door de hoeveelheid insecten die hij kan vangen en door de roofvogels die op hem jagen. Het voedsel (zoals insecten) en de vijanden (de roofvogels) horen bij de levende natuur. Invloeden van andere organismen noem je biotische factoren. Biotische factoren zijn alle levende wezens die invloed hebben op een soort.
In afbeelding 2 zie je dat het roodborstje ook wordt beïnvloed door factoren als de temperatuur, wind en regenval. Deze factoren horen bij de levenloze natuur. Invloeden uit de levenloze natuur noem je abiotische factoren, de niet-levende dingen.
Een roodborstje
Invloeden uit het milieu op een roodborstje
Individu
Eén enkel organisme.
Populatie
Groep individuen van dezelfde soort in een bepaald gebied, die zich onderling voortplanten.
Ecosysteem
Gebied met alle abiotische factoren en populaties die er leven.
Niveaus van de ecologie
Eén enkel organisme is een individu. Alle roodborstjes in een bepaald gebied, zoals een bos of een park, noem je een populatie. Een populatie is een groep individuen van dezelfde soort in een bepaald gebied, die zich onderling voortplanten. In het leefgebied van de roodborstjes leven populaties van verschillende andere soorten. Denk aan eiken, beuken, spitsmuizen, regenwormen en koolmezen.
Verschillende populaties kunnen elkaar beïnvloeden. Daarnaast worden de populaties beïnvloed door abiotische factoren, zoals de temperatuur, water en de hoeveelheid zonlicht. Alle abiotische factoren en populaties in een bepaald gebied vormen samen een ecosysteem. Ecosystemen die in Nederland veel voorkomen, zijn bijvoorbeeld een duingebied, een bos, een sloot en een heideveld. In afbeelding 3 zie je de verschillende organisatieniveaus van de ecologie.
Biologisch evenwicht
Toestand waarin de grootte van elke populatie in een ecosysteem schommelt om een bepaalde waarde.
Populatiegrootte
In een ecosysteem is een populatie van een bepaalde soort niet steeds even groot. In afbeelding 4 zie je dat het aantal konijnen toeneemt als bijvoorbeeld het weer goed is, er veel voedsel is en er weinig vijanden zijn. De populatie konijnen wordt kleiner als er bijvoorbeeld weinig voedsel is, er veel vijanden zijn, er een ziekte heerst of als het lang slecht weer is. Bij de meeste populaties schommelt de populatiegrootte door de jaren heen rond een bepaald aantal individuen. Het ene jaar zijn het er meer dan het andere jaar en dan weer andersom. Er is dan een biologisch evenwicht.
De populatiegrootte is afhankelijk van biotische en abiotische factoren. Als deze factoren gunstig zijn, neemt de populatiegrootte toe. Zijn de omstandigheden ongunstig, dan neemt de populatiegrootte af.
Biologisch evenwicht tussen konijnen en vossen
Optimumkromme
Diagram dat voor een abiotische factor de minimale, de optimale en de maximale waarde van een soort laat zien.
Optimumkromme
Het milieu waarin organismen leven, kan veranderen. Als deze veranderingen niet te groot zijn, zullen de organismen overleven. Guppy’s bijvoorbeeld hebben de grootste kans om in leven te blijven en veel nakomelingen te krijgen als de watertemperatuur 22 °C is. Wordt de temperatuur van het water lager dan 5 °C of hoger dan 38 °C, dan sterven de guppy’s.
Een temperatuur van 22 °C is de optimumtemperatuur voor guppy’s. Optimum betekent ‘de beste’. De invloed van de temperatuur op guppy’s kun je weergeven in een diagram (zie afbeelding 5). Zo’n diagram heet een optimumkromme. Het tolerantiegebied is het gebied waarin de organismen kunnen overleven. Voor een guppy ligt het tolerantiegebied tussen 5 °C en 38 °C.
Het verband tussen de watertemperatuur en de overlevingskansen van guppy’s.
Zelfstandig werken
Kader 1 t/m 4
Schrift: 5 t/m 7
Basis
Les afsluiten
Wat ging er goed tijdens het werken?
Wat ging er goed tijdens de les?
Wat kan er een volgende les beter?
6.5 Aanpassing bij dieren
Les planning
Leerdoel
Gedragsverwachtingen
Voorkennis
Uitleg
Zelfstandig werken
Les afsluiten
Doel van de les
Je kan aan het einde van deze les in eigen woorden uitleggen hoe dieren zijn aangepast aan hun leefomgeving.
Gedragsverwachtingen
- Ik ben stil als er iemand anders aan het praten is in de klas.
- Ik let op mijn taalgebruik.
- We blijven van een ander af.
- We blijven van de spullen van iemand anders af.
- Ik volg de instructie op die de docent mij geeft.
-Ik steek mijn vinger op wanneer ik iets wil vragen en wacht tot de docent mij aan het woord laat.
- Ik blijf rustig op mijn kruk of stoel zitten en ga niet lopen door de klas.
- Ik laat andere leerlingen in hun waarde.
- Ik ga respectvol om met mijn omgeving en de materialen.
- Aan het einde van de les ruim ik alles netjes op.
Vorige les
Wat weet je nog van de basisstof over Biologisch evenwicht?
Wat is een ecosysteem?
Gebied met allen biotische factoren en populaties die er leven.
Gebied met alle abiotische factoren en populaties die er leven.
geen van beide antwoorden is goed.
Wat zijn Biotosche factoren?
Invloeden uit de levende natuur, bijv. voedsel, roofdieren.
Diagram dat voor een abiotische factor de minimale
Diagram dat voor een biotische factor de minimale
Invloeden uit de levenloze natuur, bijv. temperatuur, neerslag.
Wat is een populatie?
Gebied met alle abiotische factoren en populaties die er leven.
Het milieu waarin organismen leven, kan veranderen.
Toestand waarin de grootte van elke populatie in een ecosysteem schommelt om een bepaalde waarde.
Groep individuen van dezelfde soort in een bepaald gebied, die zich onderling voortplanten.
Wat bedoelen we met een Biologische evenwicht?
Verschillende populaties kunnen elkaar beïnvloeden
Als deze veranderingen niet te groot zijn, zullen de organismen overleven.
Toestand waarin de grootte van elke populatie in een ecosysteem schommelt om een bepaalde waarde.
Gebied met alle abiotische factoren en populaties die er leven.
Waterdieren 1
Een wielrenner rijdt sneller dan een gewone fietser. Dat komt onder andere doordat de wielrenner voorovergebogen op zijn fiets zit (zie afbeelding 1). Daardoor is er minder luchtweerstand. De wielrenner is meer gestroomlijnd dan de gewone fietser. Voor waterdieren is een gestroomlijnd lichaam ook belangrijk om zich goed te kunnen voortbewegen. Waterdieren hebben een lichaamsvorm die zo weinig mogelijk weerstand van het water heeft. Kop, romp en staart steken niet uit. Zo’n gestroomlijnd lichaam komt voor bij vissen, maar ook bij vogels en zoogdieren die in het water leven (zie afbeelding 2).
Waterdieren 2
De haai, pinguïn en dolfijn in afbeelding 2 hebben een donkere rug en een lichtere buik. Dit zijn goede schutkleuren voor deze roofdieren. Door de schutkleur vallen deze dieren niet op, omdat de kleur hetzelfde is als hun leefomgeving:
• Als ze onder hun prooi zwemmen, vallen ze niet op, want de zee onder hen is ook donker.
• Als ze boven hun prooi zwemmen, heeft de witte buik ongeveer dezelfde kleur als het zonlicht boven het water.
Waterdieren 3
Niet alleen de lichaamsvorm en -kleur, maar ook de huid is aangepast aan het leven in het water. Bij veel vissen is de huid bedekt met schubben, met daaroverheen een laag slijm. Door het slijm is de huid heel glad. Daardoor is bij het zwemmen de weerstand klein
Wat is gestroomlijnd?
Door een goede stroomlijn kom je gemakkelijker vooruit.
Wat is een schutkleur?
Stroomlijn en schutkleur bij waterdieren.
Zoolgangers
Dieren die op de hele voetzool lopen waardoor het steunoppervlak groot is.
Aanpassingen aan de omgeving bij zoogdieren.
Aanpassingen aan de omgeving bij zoogdieren.
Teengangers
Dieren die op hun tenen lopen.
De poten van enkele zoogdieren.
1 beer 2 kat 3 paard
Hoefgangers
Dieren die op de toppen van hun tenen lopen.
Landzoogdieren
De vorm van de poten van dieren is aangepast aan de ondergrond waarop ze leven. Beren zijn zoolgangers, katten zijn teengangers en paarden zijn hoefgangers (zie afbeelding 3). Zoolgangers lopen op de hele onderkant van hun voet, teengangers lopen op hun tenen en hoefgangers lopen op de toppen van hun tenen (zoals een balletdanseres op spitzen).
Zoolgangers leven op een zachte ondergrond. Doordat ze op de hele voetzool lopen, zakken ze niet weg. Hoefgangers en teengangers zouden in een zachte grond wel wegzakken, omdat de onderkant van hun poten klein of spits is. Hoefgangers en teengangers leven op een harde ondergrond. Daarop kunnen ze snel lopen. Zoolgangers lopen minder snel.
Landzoogdieren hebben ook aanpassingen aan hun leefomgeving
Dieren die in een koude omgeving leven, hebben bijvoorbeeld:
• een dikke vacht waardoor ze meer warmte vasthouden
• kleine oren waarmee ze minder warmte verliezen
Dieren die in een warme omgeving
Dieren die in een warme omgeving leven, geven meer lichaamswarmte af. Zij hebben grote oren en een dunnere vacht (zie afbeelding 4).
Kegelsnavel
Korte snavel om zaden te kraken.
Pincetsnavel
Rechte, spitse snavel om insecten te vangen.
Haaksnavel
Korte, kromme snavel om een prooi in stukken te scheuren
Zeefsnavel
Brede snavel om voedsel uit het water te zeven.
Priemsnavel
Lange, dunne snavel om voedsel te vangen in ondiep water of in een zanderige bodem.
Zangvolgels 1
Zangvogels, zoals de vink, leven in bomen en struiken. Ze moeten zich vastklemmen aan takken. Daarom staan er drie tenen naar voren en één naar achteren. Zangvogels leven van insecten en zaden.
Zangvogels 2
Zangvogels die vooral zaden eten, hebben een kegelsnavel. Dit is een korte snavel waarmee veel kracht kan worden gezet. Met deze snavel kan een vogel harde zaden kraken.
Zangvogels die vooral insecten eten, hebben een pincetsnavel. Zo’n snavel is recht, spits en smal. Met een pincetsnavel kunnen insecten uit hun schuilplaats worden gehaald.
Roofvogels
Roofvogels, zoals de buizerd, hebben tenen met scherpe nagels (klauwen). Hiermee vangen ze hun prooi. De haaksnavel is krom, naar beneden gebogen met een scherpe punt. Daarmee wordt de prooi in stukken gescheurd.
Watervogels
Watervogels, zoals de eend, vinden hun voedsel in of vlak bij het water en kunnen zwemmen. De veren zijn waterafstotend doordat de vogels de veren insmeren met een speciale olie die ze zelf afscheiden. Hierdoor blijft het lichaam droog. De meeste watervogels hebben zwemvliezen tussen de tenen om snel te kunnen zwemmen. Eenden leven van kleine planten en dieren. Met hun brede zeefsnavel zeven ze het voedsel uit het water.
De poten van vogels.
Vogelkoppen met snaveltypen
Zelfstandig werken
Opdrachten 1 t/m 7 (eerder klaar 8+)
Blz. 97 t/m 103
30
m
00
s
Les afsluiten
Doel van de les behaald?
Hoe ging het werken tijdens deze les?
Wat ging goed tijdens de les?
Wat kan er een volgende les beter.
6.6 Aanpassingen bij planten
Les planning
Leerdoel
Gedragsverwachtingen
Voorkennis
Uitleg
Zelfstandig werken
Les afsluiten
Gedragsverwachtingen
- Ik ben stil als er iemand anders aan het praten is in de klas.
- Ik let op mijn taalgebruik.
- We blijven van een ander af.
- We blijven van de spullen van iemand anders af.
- Ik volg de instructie op die de docent mij geeft.
-Ik steek mijn vinger op wanneer ik iets wil vragen en wacht tot de docent mij aan het woord laat.
- Ik blijf rustig op mijn kruk of stoel zitten en ga niet lopen door de klas.
- Ik laat andere leerlingen in hun waarde.
- Ik ga respectvol om met mijn omgeving en de materialen.
- Aan het einde van de les ruim ik alles netjes op.
Doel van de les
Je kunt aan het einde van de les in eigen woorden uitleggen hoe planten zijn aangepast aan hun leefomgeving.
Vorige les
Aanpassing van dieren
Wat voor soort vogel is een Buizerd?
Zangvogel
Roofvogel
Loopvogel
Watervogel
Wat zijn de kenmerken bij een roofvogel in het uiterlijk? (denk aan het verschil in snavel)
Ze hebben tenen met scherpe nagels en een haaksnavel is krom.
Ze hebben alléén scherpe teennagels
Ze hebben alléén een haaksnavel die krom is.
Ze hebben zwemvliezen in te kunnen zwemmen.
Welk snavel hoort hierbij? Korte snavel om zaden te kraken.
Pincetsnavel
Kromme snavel
Priemsnavel
Kegelsnavel
Rechte, spitse snavel om insecten te vangen.
Pincetsnavel
Priemsnavel
Haaksnavel
stomte punt snavel
Brede snavel om voedsel uit het water te zeven.
Haaksnavel
Priemsnavel
Zeefsnavel
Pincetsnavel
Lange, dunne snavel om voedsel te vangen in ondiep water of in een zanderige bodem.
Haaksnavel
Priemsnavel
Zeefsnavel
Kleine snavel
Huidmondje
Kleine opening in de opperhuid van bladeren waardoor de plant stoffen kan opnemen en afgeven aan de lucht.
Huidmondjes
Planten moeten water en koolstofdioxide opnemen en in het licht staan om te overleven. Planten nemen koolstofdioxide op via huidmondjes. Dat zijn kleine openingen in de opperhuid van de bladeren (zie afbeelding 1). Via de huidmondjes geven ze ook zuurstof en water(damp) af. De meeste huidmondjes zitten aan de onderkant van de bladeren.
Huidmondjes (microscopische foto, vergroting 600×)
Bladeren in een droge omgeving 1
In een droge omgeving, bijvoorbeeld een woestijn, kan een plant gemakkelijk uitdrogen. Planten die in een droge omgeving groeien, hebben daarom aanpassingen aan hun bladeren:
• een klein oppervlak
• een dik waslaagje (een waterdichte, vetachtige stof; zie afbeelding 2.1)
• weinig huidmondjes, die vaak dieper in het blad liggen (zie afbeelding 2.2)
• beharing (zie afbeelding 2.3 en 3)
Bladeren in een droge omgeving 2
Al deze aanpassingen gaan verdamping van water tegen. Door het kleine oppervlak en het waslaagje kan er minder water verdampen. Doordat de huidmondjes wat dieper liggen, neemt de wind de waterdamp minder snel mee. Ook door de beharing wordt de waterdamp minder snel afgevoerd.
Waslaagje
Laagje waterdichte, vetachtige stof op de bladeren van planten dat verdamping tegengaat.
Aanpassingen tegen te sterke verdamping
Lupine heeft behaarde bladeren
Water opslaan en opnemen 1
In een woestijn regent het soms maanden niet. Daarom moeten planten in de woestijn water opslaan:
• vetplanten slaan water op in kleine dikke bladeren (zie afbeelding 4)
• cactussen slaan het water op in de stengel (zie afbeelding 5)
Water opslaan en opnemen 2
De bladeren van een cactus zijn de stekels. Stekels houden een laagje vocht uit de lucht vast en geven een klein beetje schaduw. Dat zorgt voor minder verdamping. Via huidmondjes in de stengel wordt koolstofdioxide opgenomen.
Water opslaan en opnemen 3
Sommige cactussen hebben een breed uitgegroeid wortelstelsel. Daardoor kunnen ze heel snel heel veel water opnemen als het een keer regent. Andere cactussen hebben heel lange wortels die diep in de bodem gaan. Daarmee kunnen ze bij diepere waterlagen komen.
Een vetplant slaat water op in de bladeren.
Een cactus slaat water op in de stengel.
Bomen in de winter
In de winter is het water in de grond bevroren of regent het lange tijd niet. De bomen kunnen dan minder water opnemen. Daarom laten loofbomen in de herfst hun bladeren vallen. Naaldbomen hebben naaldvormige bladeren met een dikke waslaag. Daaruit verdampt weinig water. Zij verliezen hun bladeren in de winter niet.
Bladeren in een vochtige omgeving
Ook planten die in een vochtige omgeving leven, hebben aanpassingen:
• veel huidmondjes, dicht aan de oppervlakte
• grote, dunne bladeren
• een dunne waslaag
Een voorbeeld van een vochtige omgeving is het tropisch regenwoud (zie afbeelding 6).
Planten in het regenwoud met grote bladeren
Waterplant
Plant die in het water leeft.
Luchtkanaal
Kanalen in de stengels van waterplanten om zuurstof naar de wortels te brengen.
Waterplanten 1
Waterplanten leven in het water. In afbeelding 7.1 Zie je waterlelies. Waterlelies groeien in water van maximaal vier meter diep. De wortels zitten vast in de bodem en de bladeren drijven op het water. De huidmondjes zitten alleen aan de bovenkant van de bladeren.
Waterplanten 2
Alle plantencellen hebben zuurstof nodig voor verbranding. In de modder van de bodem zit weinig zuurstof. De cellen van de wortels kunnen dan onvoldoende zuurstof opnemen. Planten die met de wortels in de modder groeien, hebben daarom luchtkanalen in hun stengels. Daardoor kan zuurstof naar de wortels gaan.
Waterplanten 3
Er zijn ook planten die helemaal onder water leven, zoals waterpest (zie afbeelding 7.2). Deze planten hebben geen huidmondjes. Ze nemen mineralen, koolstofdioxide en water op met de bladeren. Wortels heeft de plant alleen om zich vast te houden in de bodem. Hij neemt er geen stoffen mee op.
Waterplanten
Aanpassingen aan het licht
Planten hebben licht nodig voor de fotosynthese. Sommige planten groeien het best bij veel licht. Dit zijn zonplanten. Zonplanten komen vooral voor op plaatsen waar weinig of geen schaduw is, bijvoorbeeld in een open veld.
Schaduwplanten groeien het best bij weinig licht. Deze planten komen voor op plaatsen met veel schaduw, bijvoorbeeld in een loofbos onder de bomen. Schaduwplanten bloeien vaak vroeg in het voorjaar. Ze krijgen dan het meeste licht, omdat de bomen nog niet veel bladeren hebben. Schaduwplanten hebben vaak grote, dunne bladeren. Daarmee kunnen ze veel licht opvangen.
Zonplant
Plant die groeit op een plek waar veel zonlicht is.
Schaduwplant
Plant die groeit op een plek waar veel schaduw is.
Aanpassingen aan het licht
Planten hebben licht nodig voor de fotosynthese. Sommige planten groeien het best bij veel licht. Dit zijn zonplanten. Zonplanten komen vooral voor op plaatsen waar weinig of geen schaduw is, bijvoorbeeld in een open veld.
Schaduwplanten groeien het best bij weinig licht. Deze planten komen voor op plaatsen met veel schaduw, bijvoorbeeld in een loofbos onder de bomen. Schaduwplanten bloeien vaak vroeg in het voorjaar. Ze krijgen dan het meeste licht, omdat de bomen nog niet veel bladeren hebben. Schaduwplanten hebben vaak grote, dunne bladeren. Daarmee kunnen ze veel licht opvangen.
Zelfstandig werken
Opdracht 1 t/m 7
Blz. 104 t/m 107
25
m
00
s
Les afsluiten
Doel van de les behaald?
Hoe ging het werken tijdens deze les?
Wat ging goed tijdens de les?
Wat kan er een volgende les beter.
6.7 Stikstofkringloop
Les planning
Leerdoel
Gedragsverwachtingen
Voorkennis
Uitleg
Zelfstandig werken
Les afsluiten
Gedragsverwachtingen
- Ik ben stil als er iemand anders aan het praten is in de klas.
- Ik let op mijn taalgebruik.
- We blijven van een ander af.
- We blijven van de spullen van iemand anders af.
- Ik volg de instructie op die de docent mij geeft.
-Ik steek mijn vinger op wanneer ik iets wil vragen en wacht tot de docent mij aan het woord laat.
- Ik blijf rustig op mijn kruk of stoel zitten en ga niet lopen door de klas.
- Ik laat andere leerlingen in hun waarde.
- Ik ga respectvol om met mijn omgeving en de materialen.
- Aan het einde van de les ruim ik alles netjes op.
Doel van de les
Je kunt aan het einde van de les in eigen woorden uitleggen hoe de stikstofkringloop verloopt.
Vorige les
Aanpassing van van planten.
Wat is een zonplant?
Een plant die op het water groeit.
een plant die aan de muur zit vast geplakt.
Een plant die alleen in de schaduw groeit.
Plant die groeit op een plek waar veel zonlicht is.
Wat is een schaduwplant?
Plant die groeit op een plek waar veel schaduw is.
Een plant die geen licht nodig heeft
Een plant die onder een steen groeit.
Een plant die in het water groeit.
Wat is een luchtkanaal?
De holle ruimten in de stengels van de plant.
Kanalen in de stengels van waterplanten om zuurstof naar de wortels te brengen.
De buitenkant van de plant.
De organen van de plant.
wat voor een soort planten zie je hier op het plaatje?
Waterplanten
Muurplanten
Zonplanten
Schaduwplanten
Op welke plek slaat een Cactus het water op?
In de bladeren
In de naalden.
In de stengel
In de wortels.
Welk begrip zoek ik: Laagje waterdichte, vetachtige stof op de bladeren van planten dat verdamping tegengaat.
Waterlaagje
Waslaagje
Vetlaagje
Opperhuid
Stikstofkringloop
De verschillende stoffen waarin stikstof kan voorkomen en van het ene organisme naar het andere gaat.
Stikstofkringloop
Alle organismen hebben stikstof nodig. Stikstof is een belangrijk onderdeel van eiwitten en DNA.
De verschillende stoffen waarin stikstof kan voorkomen en van het ene organisme naar het andere gaat, noem je de stikstofkringloop.
Eiwitten
Stikstof komt in de bodem onder andere voor in de stof nitraat (een mineraal). Planten nemen uit de bodem water op met daarin opgelost nitraat. Ze gebruiken het nitraat samen met glucose voor de vorming van eiwitten. Planteneters nemen plantaardige eiwitten op via het voedsel. Een deel van deze eiwitten wordt omgezet in dierlijke eiwitten. Ook dierlijke eiwitten bevatten stikstof. Vleeseters nemen deze eiwitten op via het voedsel (zie afbeelding 1).
De stikstofkringloop
Ammoniak
Niet alle eiwitten worden opgegeten en verteerd. Deze eiwitten zitten in uitwerpselen of in dode planten en dieren. Reducenten gebruiken die eiwitten als brandstof. Bij de verbranding van de eiwitten ontstaat ammoniak. Een deel wordt ammoniakgas. Een ander deel van de ammoniak lost op in het grondwater. De opgeloste stikstof uit de eiwitten van dode planten en dieren zit dan in ammonium. Dit is een stof die door bepaalde bacteriën kan worden omgezet in nitraat. Planten kunnen het nitraat weer opnemen uit de bodem.
Reducenten gebruiken die eiwitten voor ........
branding
vervellen
ontwikkeling
vetten
Bacteriën
Stikstof zit ook in de lucht. Maar planten en dieren kunnen geen stikstof uit de lucht opnemen. Stikstofbindende bacteriën kunnen dat wel. Deze bacteriën komen onder andere voor in wortelknolletjes van planten, zoals klaver (zie afbeelding 2) en lupine. Een deel van de stikstof die deze bacteriën uit de lucht opnemen, komt als nitraat in de bodem terecht (zie afbeelding 1). Hierdoor komt er meer stikstof in de bodem (in de vorm van nitraat).
Klaver is een plant met stikstofbindende bacteriën
Zelfstandig werken
Alleen online
Opdracht 1 t/m 6
35
m
00
s
Les afsluiten
Doel van de les behaald?
Hoe ging het werken tijdens deze les?
Wat ging goed tijdens de les?
Wat kan er een volgende les beter.
6.7 Exoten
Les planning
Leerdoel
Gedragsverwachtingen
Voorkennis
Uitleg
Zelfstandig werken
Les afsluiten
Gedragsverwachtingen
- Ik ben stil als er iemand anders aan het praten is in de klas.
- Ik let op mijn taalgebruik.
- We blijven van een ander af.
- We blijven van de spullen van iemand anders af.
- Ik volg de instructie op die de docent mij geeft.
-Ik steek mijn vinger op wanneer ik iets wil vragen en wacht tot de docent mij aan het woord laat.
- Ik blijf rustig op mijn kruk of stoel zitten en ga niet lopen door de klas.
- Ik laat andere leerlingen in hun waarde.
- Ik ga respectvol om met mijn omgeving en de materialen.
- Aan het einde van de les ruim ik alles netjes op.
Doel van de les
Je kunt aan het einde van de les in eigen woorden uitleggen wat exoten zijn en enkele voorbeelden in Nederland noemen
Vorige les
Wat weet je nog van de stikstofkringloop?
Wat voor stof is stof nitraat?
Koraal
Kraal
Mineraal
Mirakel
Wat is de stikstofkringloop?
Een looproute van verschillende stoffen.
De verschillende stoffen waarin stikstof kan voorkomen en van het ene organisme naar het andere gaat.
Een ander woord voor kringloop.
Een naam van een organisme.
Niet alle eiwitten worden opgegeten en verteerd. waar zitten die eiwitten dan in?
Die zitten alleen in dode planten.
Die zitten alleen in dode dieren.
Deze eiwitten zitten in uitwerpselen of in dode planten en dieren.
Die zitten in de voeding die de dieren eten.
Inheemse en uitheese soorten
Inheemse soorten:
Soort die oorspronkelijk in een gebied voorkomt.
Uitheemse soort:
Soort die niet van nature in een gebied voorkomt
Inheemse en uitheemse soorten 1
De soorten die langere tijd (honderden jaren) van nature in een gebied voorkomen, noem je inheemse soorten (‘heem’ is een oud woord voor huis of woonplaats). Inheemse soorten in Nederland zijn bijvoorbeeld de eekhoorn, de veldmuis, het wild zwijn, de beuk, de sleedoorn en de wintereik.
In een gebied kunnen organismen binnendringen van soorten die er nog niet voorkomen. Soorten die niet van nature in een gebied voorkomen, noem je uitheemse soorten.
Inheemse soort 2
Een uitheemse soort kan per ongeluk in een gebied terechtkomen. Bijvoorbeeld doordat een vis door een sterke stroming wordt meegevoerd. Een voorbeeld in Nederland is de zwartbekgrondel (zie afbeelding 1.1). Deze vis is vanuit Oost-Europa steeds verder richting Nederland komen zwemmen. Een oorzaak hiervan was de aanleg van een kanaal. Een andere oorzaak is dat deze soort wordt gebruikt als aas, waarbij hij soms ontsnapt.
Inheemse soorten 3
De zwartbekgrondel eet al het voedsel van de inheemse soorten. Het is een heel agressieve vis die de inheemse soorten kan wegjagen. De populatie zwartbekgrondels kan daardoor erg snel groeien. De vis heeft nog meer handige aanpassingen: hij kan snel van uiterlijk veranderen en in veel verschillende soorten milieus overleven.
Inheemse soorten 4
Ook planten kunnen inheems en uitheems zijn. Uitheemse plantensoorten zijn bijvoorbeeld palmen. Palmen kunnen dankzij de opwarming van de aarde nu ook in Nederland overleven (zie afbeelding 1.2).
Uitheemse soorten
Exoot
Uitheemse soort die door de mens in een gebied terecht is gekomen.
Exoten 1
Exoten zijn soorten die door de mens in een gebied terecht zijn gekomen waar ze oorspronkelijk niet voorkwamen. Dit gebeurt soms per ongeluk, maar het kan ook met opzet worden gedaan. Zo is op Schiermonnikoog het Spaanse runderras Sayaguesa neergezet. Deze runderen zijn daar neergezet om ervoor te zorgen dat de duinen niet dichtgroeien met grassen en struiken.
Exoten 2
De halsbandparkiet en de Amerikaanse rode rivierkreeft zijn exoten die per ongeluk in Nederland terecht zijn gekomen. De halsbandparkiet (zie afbeelding 2) komt oorspronkelijk uit India en Centraal-Afrika. Mensen houden deze vogel als huisdier, maar soms ontsnapt er een. Inmiddels zijn er zoveel populaties wilde halsbandparkieten in Nederland dat ze de inheemse vogelsoorten verdringen.
De rode rivierkreeft (zie afbeelding 3) is waarschijnlijk meegekomen met de Amerikaanse scheepvaart of ontsnapt uit gevangenschap. De kreeft kan zich heel erg snel voortplanten. Nu leeft hij in veel Nederlandse rivieren en verdringt daar inheemse soorten
Afb. 2 De groene halsbandparkiet in een kersenboom in Amsterdam
Afb. 3 De Amerikaanse rode rivierkreeft in Nederland
Zelfstandig werken
Alleen online:
Opdracht 1t/m 4
25
m
00
s
Les afsluiten
Doel van de les behaald?
Hoe ging het werken tijdens deze les?
Wat ging goed tijdens de les?
Wat kan er een volgende les beter.