Filosofie

Filosofie


Grieken en Romeinen

1 / 19
volgende
Slide 1: Slide
newEditorLevensbeschouwingBasisschoolGroep 6-8

In deze les zitten 19 slides, met tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min
Dit is niet oké

Introductie

Deze les is onderdeel van een serie korte filosofielessen. Zij zijn een laagdrempelige manier om de leerlingen kennis te laten maken met de grote filosofen. In de les is dat Socrates. Wat was zijn filosofie, welke vragen stelde hij en om welke uitspraken werd hij bekend? De leerlingen maken kennis met filosofische vragen, gaan zelf filosoferen en trekken de uitspraken van oude filosoferen naar het nu. Hoe denken zij erover? Is het nu nog relevant? Laat ze vooral nadenken, twijfelen en ontdekken! In de notities staan bij sommige dia's verdiepende vragen of tips om er een volwaardige les van te maken.

Instructies

Probeer tijdens deze les je leerlingen op weg te helpen met sterke doorvragen.

1. Wat is een filosofische doorvraag
Het is een verdiepende vraag over wat de leerling net zei.
Het doel is niet: de leerling naar het “goede” antwoord leiden, maar om samen te onderzoeken wat de leerling bedoelt, waarom hij dat denkt en hoe hij dat kan onderbouwen. Oftewel:
- Denk niet: “Hoe krijg ik een beter antwoord?”
- Denk wel: “Hoe kan ik het kind helpen in zijn denkproces?"

2. De basis van een goede doorvraag
Goede doorvragen zijn:
  • Open (nodigen uit tot denken, geen ja/nee)
  • Nieuwsgierig (je wilt echt begrijpen wat het kind bedoelt)
  • Vertragend (je blijft even bij één gedachte, niet te snel naar de volgende)
  • Onderzoekend, niet beoordelend
3. Soorten doorvragen + voorbeeldzinnen
Hieronder vind je categorieën van doorvragen die goed werken bij kinderen (groep 6–8), met concrete voorbeelden die je direct kunt gebruiken in de klas.
  • Verhelderende doorvragen: Helpen om beter te begrijpen wat iemand bedoelt.
    “Wat bedoel je precies met …?”
    “Kun je dat uitleggen in andere woorden?”
    “Kun je een voorbeeld geven?”
    “Hoe weet je dat?”
    “Wat zou je bedoelen met ‘eerlijk’ (of ‘geluk’, ‘vrijheid’, …)?”
    Gebruik bij vage of grote woorden.
  • Onderzoekende doorvragen: Helpen om dieper te denken of een reden te vinden.
    “Waarom denk je dat?"
    "Wat maakt dat belangrijk voor jou?”
    “Zou iemand daar ook anders over kunnen denken?”
    “Wat zou er gebeuren als iedereen dat vond?”
    “Is dat altijd zo, of soms?”
    Gebruik bij overtuigingen of algemene uitspraken.
  • Doorvragen op tegenstellingen of uitzonderingen: Helpen om kritisch te denken en grenzen te verkennen.
    “Kan het ook anders zijn?”
    “Wat zou het tegenovergestelde zijn?”
    “Kun je een situatie bedenken waarin dat niet klopt?”
    “Wanneer zou het moeilijk zijn om dat te doen?”
    Gebruik als iemand iets heel stellig zegt.
  • Doorvragen op betekenis of waarde: Helpen om te onderzoeken waarom iets belangrijk is.
    “Waarom vind je dat belangrijk?”
    “Wat zegt dat over wat jij goed of slecht vindt?”
    “Is dat eerlijk voor iedereen, denk je?”
    “Wanneer is iets écht goed?”
    Gebruik bij morele of existentiële thema’s.
4. Praktische tips voor de docent
  • Luister traag – wacht 3 tellen voordat je reageert. Kinderen hebben tijd nodig om te denken.
  • Herhaal en spiegel – zeg bijvoorbeeld: “Dus jij zegt eigenlijk dat vrijheid betekent dat je zelf mag kiezen?” Dat laat zien dat je luistert en helpt anderen mee te denken.
  • Gebruik “waarom” spaarzaam – te vaak “waarom?” kan als ondervraging voelen. Wissel af met: “Hoe weet je dat?”, “Wat maakt dat zo?” of “Kun je dat uitleggen?”.
  • Blijf neutraal: reageer niet met “goed zo” of “dat klopt niet”, maar met: “Interessant dat je dat zegt, kun je dat toelichten?”
  • Laat leerlingen elkaar doorvragen: geef beurten en modelleer de houding. “Wie kan hierop doorvragen?”
Zo wordt het een écht filosofisch gesprek, geen Q&A met de docent.

5. Samenvattend ezelsbruggetje: “D-E-N-K”
Gebruik dit geheugensteuntje om tijdens een gesprek te onthouden hoe je doorvraagt:
D – Doorvragen: Blijf even bij één gedachte.
E – Exploreren: Onderzoek wat iemand bedoelt.
N – Nieuwsgierig: Stel vragen zonder oordeel.
K – Koppelen: Verbind ideeën van leerlingen met elkaar.

Onderdelen in deze les

Filosofie


Grieken en Romeinen

Deze slide heeft geen instructies

Wat is filosofie?

Oudgrieks: φιλοσοφία.

Filo (φιλο) betekent ‘houden van’. Sofia (σοφία) betekent ‘wijsheid’.

Filosofen zijn altijd op zoek naar wijsheid.  

Weetvraag versus denkvraag.


Door te filosoferen leer je:

• kritisch denken (niet alles meteen geloven).

• creatief denken (nieuwe ideeën bedenken).

• uitleggen waarom je iets vindt.

Deze slide heeft geen instructies

Filosofische vraag

Niet filosofische vraag

Is dit een filosofische vraag?

Wat is de hoofdstad van België?

Is vriendschap belangrijker dan geluk?

b
a

Vind jij ijs met ananassmaak lekker?

c

Wat is beter: slim zijn of aardig?

d

Laat de leerlingen de letters van de vraag in het juiste vak plaatsen.

Filosoferen leert je luisteren


Als iedereen zegt wat hij of zij denkt, dan moet je goed luisteren om echt te begrijpen wat de ander bedoelt, want:

  • Soms denkt iemand heel anders dan jij.

  • Soms zegt iemand iets waar je het niet mee eens bent, maar dat je toch aan het denken zet.

  • En soms snap je het pas als je doorvraagt of de ander uitlegt wat hij bedoelt.

Bij filosoferen leer je dus luisteren omdat:

Deze slide heeft geen instructies

Wat is een goede filosofische vraag?

2
1
5
4
3

Deze slide heeft geen instructies

Filosofische onderwerpen

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

De tijdreis van de filosofie

Socrates

ca. 470 -399 v. Chr, Griekenland

Deze slide heeft geen instructies

De tijdreis van de filosofie

We reizen langs de bekendste filosofen om te ontdekken welke vragen hen bezighielden. We beginnen bij de oude Grieken met de vragen van Socrates.

Door Socrates gaat de filosofie nu over vragen en problemen van mensen. Voor hem was het belangrijk dat mensen zelf gingen nadenken.

Dat deed hij door in zijn gesprekken vragen te blijven stellen. Zo dwong hij mensen na te denken over hun leven, gewoontes en wat goed of slecht is. En hij sprak met iedereen.


De machthebbers vonden Socrates maar een lastige man.



Door al die vragen ontdekten mensen dat ze eigenlijk niet zoveel écht zeker wisten.

Socrates kreeg de keus: stoppen met zijn vragen of de gifbeker drinken. Socrates zou nooit stoppen met het stellen van vragen, dus koos hij ervoor de gifbeker te drinken.


Zodat ze niet alles geloofden wat anderen (de machthebbers) hen leerden of vertelden.

Ze wilden een volk dat naar hen luisterde, niet een volk dat zelf na ging denken.


Deze slide heeft geen instructies

1

Wie met weinig kan leven is heel rijk

2

De slimste mens is degene die weet dat hij niet alles weet

3

Onwetendheid is de bron van alle kwaad

Welke uitspraak van Socrates vind jij

het mooist?

Bespreek met de leerlingen waarom een bepaalde uitspraak hen aanspreekt.
- Wat vinden ze er mooi aan?

- Wat betekent de uitspraak volgens hen?

- Het zijn al hele oude uitspraken. Maar vind je dat ze nog steeds van belang zijn?
- Wat is de betekenis van deze uitspraak in hun eigen leven?

- Pittige vraag: Snap waarom juist deze filosoof deze vraag heeft gesteld?

Socrates - hier en nu

Zou Socrates nu leven, dan zou hij waarschijnlijk zeggen dat deze wereld niet zoveel verschilt van het oude Athene.

In Athene zeiden mensen alles te weten. Maar eigenlijk praatten ze alleen maar anderen na. Ze luisterden op het marktplein naar politici, sofisten* en de dichters en toneelschrijvers.

In onze tijd zou Socrates niet naar het marktplein gaan om de mensen zijn vragen te stellen of zijn leerlingen te vinden.

Socrates wilde dat je zelf nadenkt, vragen stelt en niet klakkeloos alles gelooft was je ziet en hoort.

*
?
?

Deze slide heeft geen instructies

De tijdreis van de filosofie

Plato

ca. 470 -399 v. Chr, Griekenland

Deze slide heeft geen instructies

Plato was een nieuwsgierige jongen die graag de wereld wilde begrijpen.

Hij bewonderde Socrates enorm omdat hij hem niet leerde wát, maar hóe te denken. Al die vragen van Socrates vond Plato geweldig. Het hielp mensen beter na te denken.

De tijdreis van de filosofie

Socrates had leerlingen die van hem wilden leren denken. Een van deze leerlingen was Plato.

Socrates was voor Plato een groot voorbeeld en een echte filosoof. Na zijn dood vond Plato dat de ideeën van zijn leraar niet vergeten mochten worden.


Plato keek op een heel eigen manier naar de wereld. Hij dacht dat van alles wat we zien een 'perfecte oervorm' heeft.



Je hebt bijvoorbeeld heel veel soorten stoelen. Grote, kleine, mooie en lelijke. Volgens Plato zijn al die stoelen gemaakt naar het idee van de 'perfecte stoel', de oer stoel.


Plato schreef gesprekken op waarin Socrates de hoofdrol speelde.

Deze slide heeft geen instructies

1

Je kunt de wereld niet beter maken, als mensen zichzelf niet eerst verbeteren

2

Je kunt niet verlangen naar iets dat je niet kent

3

Grote mensen praten over ideeën. Kleine mensen praten over anderen.

Welke uitspraak van Plato vind jij

het mooist?

Bespreek met de leerlingen waarom een bepaalde uitspraak hen aanspreekt.
- Wat vinden ze er mooi aan?

- Wat betekent de uitspraak volgens hen?

- Het zijn al hele oude uitspraken. Maar vind je dat ze nog steeds van belang zijn?
- Wat is de betekenis van deze uitspraak in hun eigen leven?

- Pittige vraag: Snap waarom juist deze filosoof deze vraag heeft gesteld?

Plato - hier en nu

Plato had een idee over een grot waarin mensen hun hele leven vastzitten. Zij zien alleen schaduwen op de muur. De mensen denken dat die schaduwen de echte wereld zijn. Pas als iemand weet te ontsnappen, ziet hij pas de echte zon, planten, dieren, etc.
Voor Plato was de vraag 'Wat is écht?' heel belangrijk.

Wij zien in onze wereld op best veel plekken perfecte plaatjes;

van de perfecte vakantie, het perfecte uiterlijk of de perfecte sporttraining. Maar volgens Plato bestaan die perfecte plaatjes niet in het echt.

?
?

Zou hij nu leven, dan zou hij tegen ons zeggen dat alles wat juist niet perfect is, bewijst dat het echt is!

?

Je kan de laatste vraag met de voorgaande vraag over de 'perfecte leerling' koppelen.
Een perfecte leerling bestaat niet, leg dat maar eens uit aan de hand van een appel: Laat een afbeelding zien van een echte appel en en appel-emoji.
Vraag: "Welke is perfect?"

De verdieping: "In welke van de twee kun je een hap nemen? Welke geeft je vitamines?"

De filosofie: Leg uit dat Plato vond dat we vaak proberen om de "emoji-appel" te krijgen (perfect en glimmend), terwijl we eigenlijk de echte appel zijn (met soms een klein deukje, maar wel met smaak).

Filosoferen maar!

Drie keer doorvragen

In een filosofisch gesprek ga je niet op zoek naar

een goed of fout antwoord, maar je probeert de gedachten van de ander uit te dagen. Dat doe je

door goed naar het antwoord te luisteren en

drie keer door te vragen.

Vertel de groep dat ze in duo's gaan filosoferen en oefenen met luisteren. Een korte inleiding zou kunnen zijn: “Soms willen we snel antwoord geven, maar luisteren we niet goed naar wat de ander echt zegt. Als filosoof luister je goed, stel je vragen en probeer je te ontdekken wat iemand écht bedoelt.
Vandaag gaan we dat oefenen — we gaan 'Drie keer doorvragen'!”

Vraag aan de klas: Wat betekent het om ‘door te vragen’?

Leg vervolgens de spelregels uit

- Je werkt in tweetallen.

- De één stelt de vraag, de ander antwoordt.

- Daarna moet de vraagsteller drie keer doorvragen.

- Beslis of je voor de volgende verteller door wilt filosoferen of met een nieuwe vraag start.
Tip: Denk je dat het doorvragen voor je leerlingen moeilijk is? Bespreek dat klassikaal wat goede, filosofische doorvragen zijn. Schrijf deze op het bord, zodat ze deze kunnen zien tijdens het gesprek en er door geïnspireerd kunnen raken. Of doe het voor door je leerlingen een vraag voor te leggen en aan 3 of leerlingen een vervolgvraag te stellen.

Filosofisch tekenen

  1. Iedereen krijgt een blaadje om op te tekenen.

  2. Teken voor jezelf hoe geluk eruitziet.
    Neem hier ongeveer 3 minuten de tijd voor.
    Tip: Er is geen goed of fout en het hoeft geen kunstwerk te worden. Het gaat erom dat je jouw ideeën weergeeft. 

  3. Denk vervolgens alvast na over hoe jij straks aan je groepsgenoten kunt uitleggen wat je getekend hebt en waarom je dit getekend hebt.

Deze slide heeft geen instructies

Filosofisch gesprek

  1. Vertel in je groepje, om de beurt, wat je getekend hebt en waarom.

  2. Pak vervolgens het werkblad met vragen erbij. Ga met behulp van deze vragen met elkaar in gesprek.

  3. Je hoeft niet alle vragen te bespreken, kijk maar hoe ver je komt. 


Belangrijk tijdens het gesprek:

• Luister goed naar elkaar.
• Laat elkaar uitpraten.
• Probeer alles wat er gezegd wordt te gebruiken.
• Vorm hiermee je eigen mening.
• Stel vragen aan elkaar.
• Het is geen discussie, maar een gesprek. Wees nieuwsgierig.

Deze slide heeft geen instructies