Regio Jagers en Verzamelaars Het landschap van Hardenberg

Het landschap van Hardenberg

1 / 60
volgende
Slide 1: Slide
newEditorMens & MaatschappijMiddelbare schoolvmbo kLeerjaar 1

In deze les zitten 60 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 50 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Het landschap van Hardenberg

Deze les volgt drie lijnen: oertijdzand, ijstijden en reliëf, en sporen van vroege bewoning. De centrale vraag is hoe natuurlijke processen en menselijk gebruik samen het landschap van Hardenberg hebben gevormd.

Lesdoel

Ik kan uitleggen hoe zand, ijs, water en mensen samen het landschap en de bewoningsgeschiedenis van de streek rond Hardenberg hebben gevormd.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden passen volgens jou bij het landschap van Hardenberg?

Gebruik de woordwolk als voorkennisactivatie. Let op woorden als zand, ijs, rivier, veen, fossielen, boeren of heuvels en koppel die straks terug aan de les.

Deze slide heeft geen instructies

Het goud van Kloosterhaar

  • De streek rond Hardenberg zag er miljoenen jaren geleden heel anders uit

  • Het gebied lag eerst aan zee

  • Later werd het opgevuld met enorme hoeveelheden zand

  • Dat zand werd later een waardevolle grondstof

Open bij het idee dat een gewoon landschap een lange voorgeschiedenis heeft. Leg de link tussen geologie en het huidige gebruik van de bodem.

De rivier Eridanos

De oerrivier Eridanos stroomde vanuit het oosten naar dit gebied. Onderweg nam de rivier grote hoeveelheden zand, keien en fossielen mee. Zo werd de bodem van deze streek in de loop van zeer lange tijd opgebouwd.

Benadruk dat het om een verdwenen oerrivier gaat. Niet uitweiden naar moderne rivierkunde; de kern is dat transport van materiaal het landschap opbouwde.

Zandwinning vanaf de jaren 30

  • Bij Kloosterhaar, Sibculo en Balderhaar werd zand afgegraven

  • Dat zorgde voor werk in de streek

  • Het zand was bruikbaar als vulzand, betonzand en voegzand

  • De bodem werd dus economisch belangrijk

Leg kort uit dat verschillende soorten zand verschillende toepassingen hebben. Houd het maatschappelijk: werkgelegenheid en grondstoffen.

Waarom heet het 'goud'?

De directeur van een lokale steenfabriek noemde het zand gekscherend 'het goud van Kloosterhaar'. Daarmee bedoelde hij niet echt goud, maar dat het zand veel waarde had voor de economie van de streek.

Dit is een mooi moment om het verschil te benadrukken tussen letterlijke en figuurlijke waarde.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Fossielen in de grindhopen

  • Bij het afgraven ontstonden grindhopen

  • Daarin zijn oude fossielen gevonden

  • Voorbeelden: versteende schelpen, koraal en sponsjes

  • Zulke vondsten laten zien hoe oud de bodem is

Maak duidelijk dat zandwinning niet alleen economisch, maar ook historisch en geologisch interessant is.

Sporen uit de oertijd

Een fossiel, zoals een ammoniet, is een bewaard gebleven restant of afdruk van vroeger leven. Zulke vondsten maken zichtbaar dat in deze bodem materiaal uit een ver verleden is opgeslagen.

Noem de ammoniet als voorbeeld van een sprekend fossiel, zonder extra details toe te voegen die niet in de input staan.

Deze slide heeft geen instructies

Waarom noemde men het zand 'het goud van Kloosterhaar'?

A

Door de gele kleur

B

Door de economische waarde

C

Door gouden vondsten

D

Door vulkanische oorsprong

De kern is figuurlijke waarde: het zand leverde werk en bruikbare grondstoffen op. 'Gouden vondsten' is een plausibele afleider door de fossielen en de naam goud.

Maak de tekst compleet

De oerrivier Eridanos nam veel zand, keien en fossielen mee. Vanaf de jaren 30 werd bij Kloosterhaar zand gewonnen, dat bruikbaar was als betonzand en andere soorten zand.

Eridanos
fossielen
betonzand
Vecht
stuwwallen
hoogveen
vuistbijl

Alle drie de antwoorden komen letterlijk uit het eerste deel: Eridanos als oerrivier, fossielen in de bodem en betonzand als toepassing.

Wat laten fossielen in de grindhopen zien over deze bodem?

Bespreek dat fossielen laten zien dat de bodem heel oud is en dat hier vroeger zee of oud leven was. Ook goed: zandwinning maakt zulke sporen zichtbaar.

Deze slide heeft geen instructies

Het landschap in de ijstijd

  • In het Saalien lag hier honderden meters dik landijs

  • Dat was de voorlaatste ijstijd

  • Het ijs duwde de bodem vooruit en omhoog

  • Zo veranderde de vorm van het landschap sterk

Koppel terug aan deel 1: eerst werd de bodem opgebouwd met zand, later werd die bodem vervormd door ijs.

Stuwwallen en dalen

Door de druk van het landijs ontstonden stuwwallen: hoge opgestuwde heuvels. Tussen die hogere delen lagen lagere stukken land, de dalen. Het reliëf van de streek is dus voor een belangrijk deel door ijs gevormd.

Leg 'stuwwal' helder uit als opgestuwde heuvel, passend bij mens & maatschappij: landschap als leefomgeving.

Na het smelten van het ijs

Landijs smolt → veel smeltwater stroomde weg → dalen werden uitgesleten en water kreeg vaste routes. In die fase ontstonden rivieren zoals de Vecht en de Reest.

Gebruik hier bewust de pijlvorm, omdat de causale keten zelf de kern van de slide is.

Deze slide heeft geen instructies

Haren en essen

  • Hoge, droge zandruggen heten haren

  • Voorbeelden in plaatsnamen: Kloosterhaar, Westerhaar, Slagharen

  • Andere hoge landbouwgronden heten essen

  • Deze plekken staken uit boven natter land

Laat zien hoe landschap terugkomt in plaatsnamen. Dat maakt de relatie tussen natuur en samenleving concreet.

Waarom mensen hier gingen wonen

De eerste bewoners kozen vaak de rand van hoge essen en zandruggen. Daar hielden zij beter droge voeten bij nat weer en overstromingen, terwijl het lagere land in de buurt ook bruikbaar bleef.

Verbind dit met menselijke keuzes: bewoning volgt niet toevallig, maar sluit aan bij kansen en risico's in het landschap.

Hoogveen in de lage gebieden

  • In de natte, lage delen ontstond ongeveer 7.000 jaar geleden hoogveen

  • Een bekend voorbeeld is de Engbertsdijkvenen

  • Zo ontstond een scherp verschil tussen hoge droge en lage natte zones

Benadruk het contrast hoog/droog tegenover laag/nat; dat contrast helpt de rest van de les begrijpen.

Natuurherstel en gevolgen

Om de natuur in het hoogveen te herstellen, werd het gebied weer natter gemaakt. Dat hielp het veengebied, maar had ook gevolgen voor de mensen die in de buurt woonden.

Dit is een duidelijke mens-en-maatschappij-slide: natuurbelang en leefbaarheid kunnen botsen.

Deze slide heeft geen instructies

De mug moet plat

  • In de jaren 80 ontstond in Kloosterhaar een enorme muggeninvasie

  • Bewoners kwamen in opstand

  • Hun actiegroep heette 'De mug moet plat'

  • Het dorp kreeg gekscherend de bijnaam 'Muggendorp'

Maak duidelijk dat landschapsingrepen maatschappelijke reacties kunnen oproepen. Dit is een lokaal voorbeeld van belangenconflict.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Landschap raakt mensen direct

Dit voorbeeld laat zien dat veranderingen in het landschap niet alleen de natuur raken. Ze beïnvloeden ook wonen, gezondheid, overlast en hoe bewoners naar hun omgeving kijken.

Gebruik deze slide om deel 2 af te ronden: natuur, beleid en dagelijks leven hangen samen.

Waardoor ontstonden stuwwallen in deze streek?

A

Door smeltwater

B

Door landijs

C

Door zeewind

D

Door veengroei

Test het onderscheid tussen processen: landijs stuwde de bodem op, terwijl smeltwater later rivieren en dalen hielp vormen.

Vul de kernwoorden in

In het Saalien lag hier dik landijs. Daardoor ontstonden stuwwallen en dalen. In de lage natte gebieden vormde zich later hoogveen, zoals in de Engbertsdijkvenen.

Saalien
stuwwallen
hoogveen
Eridanos
essen
klokbekers
voegzand

De drie begrippen vormen samen de keten uit deel 2: ijstijd, reliëf en natte laagten.

Waarom woonden mensen graag op haren en essen?

1

Droog en hoog

2

Dicht bij zee

3

Veel muggen

4

Diep in het veen

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Een streek met oude sporen

In de streek rond Hardenberg zijn veel archeologische vondsten gedaan. Die vondsten laten zien dat mensen hier al heel lang leefden, trokken, jaagden, begroeven en later ook op vaste plekken woonden.

Start deel 3 breed: van landschap naar bewoningsgeschiedenis.

Neanderthalers

Het oudste voorwerp uit de gemeente Hardenberg is een hartvormige vuurstenen vuistbijl van ongeveer 50.000 tot 100.000 jaar oud. Deze werd gevonden bij Balkbrug en wijst op zeer vroege menselijke aanwezigheid in de streek.

Noem dat het om een tastbaar bewijs gaat: niet alleen verhalen, maar echte voorwerpen.

Jagers en verzamelaars

  • Tussen ongeveer 8800 en 4900 v.Chr. trokken jagers en verzamelaars door de streek

  • Bij Gramsbergen en Mariënberg zijn sporen van kampementen gevonden

  • Ook vuurstenen gereedschappen, brandkuilen en grafkuilen zijn teruggevonden

Benadruk de leefwijze: nog niet permanent wonen, maar trekken en tijdelijke verblijfplaatsen.

Deze slide heeft geen instructies

De eerste boeren

Rond 3400 v.Chr. gingen mensen steeds vaker op vaste plekken wonen. Bij Baalder en Oud Avereest zijn potten, bekers zoals klokbekers en trechterbekers, en stenen bijlen gevonden.

Leg het kernverschil met jagers en verzamelaars uit: meer vaste bewoning en andere gebruiksvoorwerpen.

Van trekken naar wonen

Neanderthalers → jagers en verzamelaars → eerste boeren. De vondsten uit de streek laten een lange ontwikkeling zien: van vroege aanwezigheid, via rondtrekkende groepen, naar mensen die zich blijvend gingen vestigen.

Deze causale/tijdlijnachtige samenvatting helpt leerlingen de vondsten in volgorde te plaatsen.

Deze slide heeft geen instructies

De legende van de Gouden Wieg

In het Engelandsche Bosch ligt de heuvel de Korrelbelt. Volgens de legende ligt daar een gouden wieg begraven die je zou horen rinkelen als je hard op de grond stampt.

Maak onderscheid tussen legende en archeologisch bewijs, zonder de legende weg te zetten als onbelangrijk.

Geen goud, wel echte schatten

Er is geen echte gouden wieg gevonden. Wel zijn in deze streek veel echte historische schatten opgegraven uit onder andere de steentijd en de Romeinse tijd. Juist die vondsten maken de geschiedenis van het gebied zichtbaar.

Rond hiermee de lesinhoud inhoudelijk af: de 'schatten' van de streek zijn vooral zand, landschap en archeologische sporen.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Welke volgorde van bewoning klopt?

A

Boeren → jagers → Neanderthalers

B

Jagers → boeren → Neanderthalers

C

Neanderthalers → boeren → jagers

D

Neanderthalers → jagers → boeren

Deze vraag controleert of leerlingen de tijdlijn uit slide 21 begrijpen en niet alleen losse vondsten onthouden.

Zet de vondsten op de juiste plek

Bij Balkbrug is een vuurstenen vuistbijl gevonden. Later trokken jagers en verzamelaars door de streek. Rond 3400 v.Chr. gingen de eerste boeren vaker op vaste plekken wonen.

vuistbijl
jagers en verzamelaars
boeren
stuwwallen
fossielen
hoogveen
ammoniet

De antwoorden markeren drie fasen uit deel 3: vroegste aanwezigheid, rondtrekkende groepen en vaste bewoning.

Waarom zijn echte vondsten belangrijker dan de legende?

Bespreek het verschil tussen legende en bewijs. Goede antwoorden noemen dat de gouden wieg een verhaal is, terwijl archeologische vondsten echte bewijzen uit het verleden zijn.

Wat is één ding dat jij uit deze les wilt onthouden?

Reflectievraag zonder goed of fout. Laat leerlingen één inzicht uit de les benoemen.

Welk deel hielp jou het meest om het landschap te begrijpen?

Reflectievraag over leren. Mogelijke antwoorden: tijdlijn, voorbeelden, afbeeldingen, plaatsnamen of oorzaak-gevolgketens.

Welk onderdeel vond jij het lastigst in deze les?

Reflectievraag over moeilijkheden. Gebruik antwoorden om kort na te bespreken voor de begrippenlijst start.

Begrippenlijst

Eridanos - Een verdwenen oerrivier die zand, keien en fossielen naar deze streek meenam.

vulzand - Zand dat wordt gebruikt om grond op te vullen.

betonzand - Zand dat geschikt is voor het maken van beton.

voegzand - Zand dat wordt gebruikt tussen stenen of tegels.

fossiel - Een bewaard gebleven restant of afdruk van oud leven.

Saalien - De voorlaatste ijstijd waarin landijs het landschap van deze streek vormde.

stuwwal - Een heuvel die ontstond doordat landijs de bodem opstuwde.

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

Vecht - Een rivier die ontstond in de periode na het smelten van het landijs.

Reest - Een rivier in de streek die samenhangt met het afwateren na de ijstijd.

haren - Hoge, droge zandruggen in het landschap.

essen - Hogere landbouwgronden waarop mensen graag woonden of boerden.

hoogveen - Veengebied dat in natte, lage delen van het landschap ontstaat.

vuistbijl - Een stenen werktuig uit de prehistorie.

klokbeker - Een prehistorische beker die hoort bij de vondsten van de eerste boeren.

Deze slide heeft geen instructies