1.3 Een welvarende republiek (1602-1700) (2025-2026)

Examenvraag (2013, TV1, vraag 11)

Gebruik bron 4.

De omstandigheden die in de bron beschreven worden, kunnen worden gebruikt om een verklaring te geven voor het ontstaan van de Opstand.


2p Leg uit welke verklaring dat is.

1 / 86
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolvwoLeerjaar 6

In deze les zitten 86 slides, met tekstslides.

time-iconLesduur is: 100 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Examenvraag (2013, TV1, vraag 11)

Gebruik bron 4.

De omstandigheden die in de bron beschreven worden, kunnen worden gebruikt om een verklaring te geven voor het ontstaan van de Opstand.


2p Leg uit welke verklaring dat is.

Deze slide heeft geen instructies

Antwoord 

maximumscore 2

Kern van een juist antwoord is:

Uit de beschrijving van Titelmans blijkt dat er in de Nederlanden een afkeer ontstaat van de inquisitie/de kettervervolging, waardoor de calvinisten niet worden tegengehouden bij het vernielen van de kerken / waardoor de bevolking passief toekijkt bij de Beeldenstorm, die het begin vormt van de Opstand

Deze slide heeft geen instructies

1.3 Een welvarende republiek (1602-1700) - de Gouden Eeuw (?)


Examenkatern bladzijdes 21 t/m 27 

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Leerdoelen 

  • Je kunt uitleggen door welke omstandigheden in de Republiek de welvaart groeide en welke maatregelen stadsbesturen namen om deze welvaart te behouden

  • Je kunt aan de hand van voorbeelden uitleggen dat de stijgende welvaart in de Republiek leidde tot het ontstaan van een burgerlijke cultuur

  • Je kunt uitleggen waarom er vanaf 1648 een einde kwam aan het economische succes van de Republiek

  • Je kunt uitleggen dat de economische neergang in de Republiek leidde tot politieke spanningen en oligarchisering

Deze slide heeft geen instructies

Jaartallen 

1566

1568

1576

1579

1581

1584

1588

1648

1566 Beeldenstorm
1568 Uitbreken 80-jarige oorlog 
1576 Pacificatie van Gent 
1579 Unie van Utrecht en Unie van Atrecht 
1581 Plakkaat van Verlatinghe (Acte van Verlatinghe)
1585 Moord op Willem van Oranje 
1588 Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 
1648 Vrede van Münster 

Godsdienstconflicten 

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Henry VIII Tudor (1491-1547)

1534 hoofd Anglicaanse kerk - Act of Supremacy

Deze slide heeft geen instructies

Divorced, beheaded, died

Divorced, beheaded, survived

Deze slide heeft geen instructies

Catharina van Aragon (1548-1536)

Deze slide heeft geen instructies

Anne Boleyn (1501/1507-1536)

Deze slide heeft geen instructies

Jane Seymour (1508-1537)

Deze slide heeft geen instructies

Anna van Kleef (1515-1557)

Deze slide heeft geen instructies

Catharina Howard (1523-1542)

Deze slide heeft geen instructies

Catharina Parr (1512-1548)

Deze slide heeft geen instructies

Opvolging

Mary Tudor (1516-1558)
Bloody Mary 

Was getrouwd met Filips II (geen kinderen)

Deze slide heeft geen instructies

Opvolging 

Elisabeth I (1533-1603)
Virgin Queen 

Deze slide heeft geen instructies

Examenvraag (2017, TV1, vraag 6) 

Gebruik bron 3.

Een interpretatie:

Het beleid van Hendrik VIII zoals dit uit de bron naar voren komt, sluit aan bij het beleid dat koningen al in de middeleeuwen voeren. 


4p Leg met twee kenmerkende aspecten van de late middeleeuwen uit, dat er continuïteit bestaat tussen dit middeleeuwse beleid en het beleid van Hendrik VIII 

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

De Republiek

Deze slide heeft geen instructies

Politiek

Statenbond/Confederatie

  • Samenwerking onafhankelijke staten die samen een staat vormen

  • Eigen belastingen met verdeelsleutel

Holland

Zeeland

Friesland

Overijssel

Groningen

Gelderland

Utrecht

De Republiek bestond uit de onafhankelijke gewesten Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Groningen, Overijssel en Gelderland, plus het landschap Drenthe en de verschillende Generaliteitslanden (Brabant en Limburg)

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

De regenten van het weeshuis in Haarlem 
Jan de Bray (1663)

Deze slide heeft geen instructies

Vrijheid

  • In de Republiek was meer vrijheid en tolerantie dan in andere landen


  • Gewetensvrijheid --> waarom handig voor de welvaart? 


  • Veel geleerden konden in de Republiek (meestal) schrijven wat ze wilden, zonder gevaar te lopen

Deze slide heeft geen instructies

Oorlogseconomie 

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Oorlog

  • Vanaf 1588 ontstaat een oorlogseconomie in de Republiek - Handelskapitalisme 

  • Handel en welvaart waren noodzakelijk om oorlog te kunnen voeren met Habsburgers

  • Door (hoge) belastingen betalen alle gewesten mee aan de oorlog

  • Oorlog biedt óók kansen: inname Spaanse/Portugese kolonies

  • 1602: VOC

Deze slide heeft geen instructies

Concurrentie leidt tot VOC 

  • Door handelscompagnieën stijgen vraag en aanbod

  • Specerijen duur --> alleen in Azië 

  • 1602: alle handelscompagnieën samen in Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) 

  • Bekostigd met aandelen

Deze slide heeft geen instructies

1619

Deze slide heeft geen instructies

VOC krijgt handelsmonopolie 'in het Oosten' 

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

1621: Succes VOC leidt tot WIC

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Driehoekshandel

Deze slide heeft geen instructies

  • Slavenmarkten Caribische gebied

  • Totaal 12,5 miljoen tot slaafgemaakten vervoerd

  • Nederlanders verantwoordelijk voor 5% van de slavenhandel, voornamelijk via de WIC


Deze slide heeft geen instructies

West-Indische Compagnie

  • Belangrijkste doelen:
    1. Spanje dwarsbomen in Amerika
    2. Koloniën stichten 


  • Belangrijkste inkomsten:

    Spaanse schepen kapen (Zilvervloot)
    Trans-Atlantische (Slaven)handel

Deze slide heeft geen instructies


Deze slide heeft geen instructies

Examenvraag (2017, TV1, vraag 11)

Twee gegevens:

1 In 1630 veroverde de Nederlandse West-Indische Compagnie (WIC)

de stad Recife in Brazilië op de Portugezen. Rondom de stad lagen veel suikerplantages.

2 In 1637 veroverde de WIC het fort Elmina aan de kust van het huidige Ghana op de Portugezen.


Beide veroveringen waren onderdeel van het 'Grand Desseyn', een

samenhangend project van de Republiek om de economie van Portugal (toen onderdeel van het Spaanse rijk) te ondermijnen.


3p Noem het politieke doel van het 'Grand Desseyn' en leg uit dat de verovering van Recife de inname van Elmina nodig maakte om het 'Grand Desseyn' te doen slagen. 

Deze slide heeft geen instructies

Antwoord 

maximumscore 3

Kern van een juist antwoord is:

• Het verslaan / verzwakken van het Spaanse rijk (in de Tachtigjarige Oorlog) 1

• Om de suikerplantages rondom Recife te exploiteren om het Spaanse rijk economisch te verzwakken, waren arbeidskrachten nodig die via de trans-Atlantische slavenhandel werden aangevoerd uit Ghana (waarvoor de verovering van Elmina nodig was) 2 

Deze slide heeft geen instructies

Examenvraag (2022, TV2, vraag 9) 


Gebruik bron 4.

In de zeventiende eeuw mogen kooplieden uit de Republiek zich van het bestuur in Japan alleen vestigen op het afgeschermde eiland Deshima.

De Hollanders leggen zich neer bij deze bepaling.


4p Leg dit uit door:

- met bron te verklaren dat het Japanse bestuur bepaalt dat Hollanders

zich alleen op Deshima mogen vestigen, en

- zonder bron te verklaren waardoor de Hollanders zich neerleggen bij

deze bepaling, waarbij je het antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw


Deze slide heeft geen instructies

Antwoord 

maximumscore 4

Voorbeeld van een juist antwoord is:

• De Japanners zijn bezorgd dat de Nederlanders christenen zijn / het (Japanse) volk willen bekeren / dat bekering de nationale identiteit zou schaden, zodat het Japanse bestuur wil bewerkstelligen dat er geen/weinig contact is tussen Nederlanders en Japanners 2

• De Nederlanders leggen zich neer bij de afscherming omdat zij willen voorkomen dat ze geen handel met Japan mogen drijven / dat zij geen Japanse goederen zouden mogen kopen, wat zij nastreven vanwege 'de toenemende handelscontacten, handelskapitalisme en

wereldhandel' 2


Opmerking

Als bij de tweede deelvraag alleen een juist kenmerkend aspect wordt

genoemd zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend. 

Deze slide heeft geen instructies

Welvaart in de Republiek

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Welvaart 


  • 1. 1585: Val van Antwerpen -> Amsterdamse stapelmarkt wordt centrum handel

  • 2. Investeringen in VOC via aandelen -> oprichting Beurs (1611)

  • 3. WIC -> monopolie op plantageproducten

  • Handel in slavernij en kaapvaart (1628: Zilvervloot)
    (ook profiteren van slavernij)

Deze slide heeft geen instructies

Welvaart

  • 4. Buitenlandse conflicten:

  • a. Dertigjarige Oorlog (1618-1648)

Deze slide heeft geen instructies



Dertigjarige Oorlog (1618-1648)

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

2 conflicten
1. godsdienstkwestie en het streven naar 2. alleenheerschappij door de Habsburgse dynastie en machtsstrijd Europese grootmachten die niet op die alleen heerschappij zaten te wachten

 6 miljoen van de 20 miljoen inwoners  van het Heilig Roomse Rijk om het leven 

Deze slide heeft geen instructies

Duitse keizer verliest macht 

  • Katholieke Habsburgse keizer Ferdinand II wil zijn macht vergroten en protestantisme onderdrukken

  • Andere Duitse vorsten verzetten zich hiertegen 

  • Zweden, Spanje en Frankrijk bemoeiden zich ook met deze oorlog 

Deze slide heeft geen instructies

Gevolgen 

  • Verdere versnippering Duitse Rijk

  •  Duitse keizer verloor macht 

  • Duitse keizer richtte zich op Oostenrijkse gebieden 

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Welvaart

  • 4. Buitenlandse conflicten:

  • a. Dertigjarige Oorlog (1618-1648): 6 miljoen (van de 20 miljoen) sterft

  • b. Godsdienstconflicten Frankrijk & Engeland

  • Gevolg: geen concurrenten voor Republiek

  • Economische activiteit Amsterdam zorgt voor bevolkingsgroei --> migranten

  • 1612: aanleg grachtengordel

Deze slide heeft geen instructies

Welvaart

  • Welvaart concentreerde zich bij rijke bovenlaag

  • Grote welvaartsverschillen

  • Antwerpse handelaren namen rijkdom en netwerk mee

  • Rijkdom kon worden geïnvesteerd in kunst

  • Burgers zijn opdrachtgevers: kenmerkend voor kunst uit Gouden Eeuw --> niet alleen de Adel, iedereen bezit kunst - dus ook de ''gewone'' burgers 

Deze slide heeft geen instructies






Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer, Jan Steen en Frans Hals

zijn de belangrijkste Nederlandse schilders uit die tijd


Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Wetenschap

  • Voor rijke inwoners van de Republiek was het mogelijk om te gaan studeren aan universiteiten.


  • Wetenschappers delen kennis en de resultaten van hun onderzoeken.


  • Bekende Nederlandse wetenschappers waren Christiaan Huygens en Antoni van Leeuwenhoek

Deze slide heeft geen instructies

Examenvraag (2022, TV1, vraag 8)

Gebruik bron 3.

De stad Antwerpen neemt vanaf 1585 een belangrijke plaats in als

onderwerp van propaganda tijdens de periode van de Opstand.


2p Geef aan welke propagandaboodschap over Antwerpen hier wordt

afgebeeld, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron. 

Deze slide heeft geen instructies

Antwoord 

maximumscore 2

Voorbeeld van een juist antwoord is:

• De boodschap is dat het overgaan van de stad in Spaanse handen de eendracht herstelt in / voordelig is voor (de economie van) Antwerpen 1

• wat wordt afgebeeld door (een van de volgende): 1

- Philips II en de Spaanse landvoogd die met lauwerkransen gehuldigd worden als helden

- het gezamenlijk wegvluchten van de slechte eigenschappen voor het Spaanse bestuur / het afschrikken van de slechte

eigenschappen door het Spaanse bestuur 

- de handelsschepen die richting Antwerpen varen (zodat de handel na de verovering bloeit)


Opmerking

Alleen als de propagandaboodschap juist wordt weergegeven, wordt 1 scorepunt toegekend aan een passende verwijzing naar de bron.

Deze slide heeft geen instructies

Vanaf 1648... 

Deze slide heeft geen instructies

1648

Verdrag van Münster

Einde 80 jarige oorlog

Oorlog ten einde, invloed stadhouder (Willem II van Oranje) neemt af

Vrede van Westfalen

Einde 80- en 30- jarige oorlog

onderdeel van dit verdrag: 

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Waarom gaat het vanaf 1648 minder goed met de Republiek?


Protectionistisch 
Import verkleinen, export vergroten 

Probleem Frankrijk: niks extra's voor de landbouw gedaan 

Deze slide heeft geen instructies

Waarom is dit economisch gezien een groot probleem voor de Republiek? 

Deze slide heeft geen instructies

Adel buitenspel - mercantilisme 

  • Krachtig persoonlijk bewind

  • Ministers volkomen onderworpen


  • Adel verloor invloed 

  • Parlementen en gewestelijke statenvergaderingen werden minder geraadpleegd

Deze slide heeft geen instructies

Lodewijk XIV

  • De Zonnekoning 

  • Absoluut vorst 

  • Katholiek 

  • 1643: Koning Frankrijk

  • Frankrijk -> machtig land

  • Voert oorlog met andere landen

Deze slide heeft geen instructies

Waarom gaat het vanaf 1648 minder goed met de Republiek?

Voor 1648: Republiek vocht mét Frankrijk en Engeland tegen Spanje.

Na 1648: 

oude bondgenoot- schappen verdwenen. Republiek staat alleen.

Deze slide heeft geen instructies

Waarom gaat het vanaf 1648 minder goed met de Republiek?

Regenten:

- trekken zich terug uit de handel

- lenen geld uit aan buitenlandse ondernemers en machthebbers 

Stellen hun economische én politieke macht veilig.

Deze slide heeft geen instructies

Waarom gaat het vanaf 1648 minder goed met de Republiek?

Regenten:

- stellen hun economische én politieke macht veilig.

- Macht bij gewesten en steden! (gewestelijk particularisme)

- De stadhouder! (wilde eenheid, macht gewesten beperken)

- Het gemeen (profiteerde niet van de Gouden Eeuw) 

STAATSGEZINDEN

ORANJEGEZINDEN

Willem II van Oranje

(1626–1650)

Deze slide heeft geen instructies

Problemen door bestuursvorm:

  • Tussen raadspensionaris en stadhouder vaak machtsstrijd:

  • Raadspensionaris behartigde de belangen van de rijke  burgers/handelaren/kooplieden 

  • Internationaal goede contacten

  • Stadhouder ontleende gezag aan militaire status 

  • Zocht oplossing voor conflicten met buitenland vaak in militair ingrijpen

Deze slide heeft geen instructies

Waarom gaat het vanaf 1648 minder goed met de Republiek?

Willem II van Oranje

(1626–1650)


1650

Gewesten: 

- geen nieuwe stadhouder

- macht bij de individuele gewesten

- Eerste Stadhouderloze tijdperk 1650-1672

(Tweede Stadhouderloze Tijdperk van 1702-1747)

Deze slide heeft geen instructies

Onrust


  • Protectionisme nadelig voor Republiek: mercantilisme, Navigation Act (1651), Scandinavische landen verbieden de export van onbewerkt hout

  • Spanningen met Republiek en Engeland lopen op

  • Door economische krimp afname investeringen

  • Gevolg: spanningen tussen staatsgezinden en prinsgezinden

Deze slide heeft geen instructies

Het rampjaar 1672 

Deze slide heeft geen instructies

Gebroeders De Witt 

Johan en Cornelis 



Deze slide heeft geen instructies

Johan de Witt


  • Raadspensionaris 

  • Machtige man

  • Zorgt dat de marine wordt versterkt

  • Broer Cornelis de Witt belangrijke raadgever 

Deze slide heeft geen instructies

Regenten en stadhouder

  • Johan de Witt bezuinigde op het landleger, maar niet op de vloot --> marine 

  • De vloot de handelsschepen beschermen


Deze slide heeft geen instructies

Engeland - Nederland

  • Concurrenten in handel

  • Jaloerse landen -> republiek

  • Handel over zee

  • Republiek = rijk

  • Engeland wil de macht

  • Oorlog --> kost geld

Charles II 
Protestant --> voor zijn dood katholiek

Deze slide heeft geen instructies

Admiraal Michiel de Ruyter (1607-1676)

Deze slide heeft geen instructies

Rampjaar 1672

Radeloos : de regenten wisten niet goed wat te doen

Reddeloos : de Republiek leek verloren

Redeloos : het volk was (onterecht) woedend op Johan de Witt

De Oranjegezinden wilden een Van Oranje terug als stadhouder



Deze slide heeft geen instructies

Rampjaar 1672

  • 1672 aanval op De Republiek

  • Ook Frankrijk en Duitse legers (Münster/Keulen) vallen aan -> land

  • Landleger van de Republiek is zwak

  • Michiel de Ruyter wint op zee tegen Engeland 

  • Op land wint Frankrijk

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Huiswerk

Lezen gehele HC Steden en burgers in de Lage Landen 1050-1700
Paragraaf 1.1 t/m 1.3 
Examenkatern bladzijde 6 t/m 33 

Deze slide heeft geen instructies