Grassen

Grassen

Hoofdstuk 2

1 / 29
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNltMiddelbare schoolvwoLeerjaar 6

In deze les zitten 29 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 40 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Grassen

Hoofdstuk 2

Leerdoelen

Aan het einde van de les kunnen leerlingen:

  • Uitleggen hoe verschillende soorten fossielen samen informatie geven over oude graslanden.

  • Bewijzen van veranderingen in planten (C3 → C4).

  • Verklaren hoe evolutie van graslanden, planten en dieren plaatsvond.

  • Uitleggen hoe planten en grassen de verwering van gesteenten en bodems beïnvloeden.

  • Beschrijven hoe de interactie tussen grassen en grazers leidde tot co-evolutie

  • Analyseren hoe de silicakringloop samenhangt met de evolutie van graslanden en grazers

Wat weet je nog van de vorige les?

Evolutie van graslanden

  • Miljoenen jaren geschiedenis onder je voeten!


Een aantal vragen...

  • Hoe weten we dat de grasladen geëvolueerd zijn?

  • Welke veranderingen?

  • Waarom?

  • CSI in de natuur!

Wat zijn fossielen?

Fossielen: verschillende invalshoeken

  • Fossiel: Bewaard overblijfsel/afdruk van organisme.

  • Macrofossielen/Microfossielen


  • Paleofauna = fossielen van dieren

  • Tanden → dieet (bladeter / grazer)

  • Hoeven → landschap

  • Belangrijke voorbeelden: paarden, mammoeten

  • Fun fact: fossielen = tijdmachines

Fossielen: verschillende invalshoeken

  • Paleobotanie = plantenresten

  • Fytolieten = silica in bladeren

  • Blijven miljoenen jaren bewaard

  • Verschillen per soort → bewijs voor gras

  • Soms gevonden in tandglazuur grazers

  • Fun fact: elk grassoort heeft eigen “silica-handtekening”

  • Dubbel bewijs!

Fossielen: verschillende invalshoeken

  • Palynologie = stuifmeelonderzoek

  • Pollen blijven goed bewaard in sediment

  • Kunnen soort + hoeveelheid planten aangeven

  • Planten-census van miljoenen jaar geleden

Fossielen: verschillende invalshoeken

  • Paleosols = oude bodems

  • Archief van eeuwen tot miljoenen jaren

  • Samen met fossielen & pollen = compleet beeld

  • Typische kenmerken:

    • Kalkklontjes

    • Donkere lagen

    • Dikke bovenlaag (mollisch epipedon)

  • Kunnen aanwezigheid gras aangeven

Opdracht 2-5: Fossiel of niet?

a. Bedenk voor de volgende situaties of er een fossiel zal ontstaan en waarom wel of niet;

- een restant van een broodje in het park; - een verdwaalde onderzoeker op de Zuidpool; - een leeg colaflesje in de tropen; - uitgespuugd kauwgompje op het strand

b. Wat voor fossielen zouden kunnen ontstaan uit grassen?

Isotopenonderzoek

  • Isotopen = chemische vingerafdruk.

  • Koolstof: C-12 (licht) en C-13 (zwaarder).

    • C3-planten (bomen, struiken) → vooral C-12

    • C4-planten (veel grassen) → meer C-13

  • Verschil zichtbaar in tanden & botten dieren

  • Fossiele bodem → percentage gras/bomen berekenen

  • Toepassing: reconstructie voedselketen & landschap

Opdracht 2-6: Isotopenbalans


Lees appendix A3 over stabiele isotopen. Stel een fossiele bodem heeft een isotoop waarde (δ13C) van -18‰, gras heeft een isotoopwaarde van -14‰ en een boom van -26‰.

a. Hoeveel procent gras was er toen de bodem werd afgezet?


In het tijdperk waarin de fossiele bodem werd afgezet leefden er mammoeten. De isotopenwaarde van fossiele mammoet poep is bepaald op -18‰.

b. Hoeveel gras zal deze mammoet hebben gegeten?


Opdracht 2-7: Evolutie

a. Wat is evolutie?

b. Waarom evolueren planten- en diersoorten?

c. Waarom kunnen soorten wel evolueren, maar individuen niet?

Evolutie van graslanden

  • Fase 1 – Openbreken bossen (40–23 miljoen jaar geleden)

    • Koeler & droger klimaat

    • CO₂ daalt → bossen zwakker

    • Bosbranden + grote grazers maken ruimte

    • Eerste weidegronden

    Fase 2 – Korte graslanden (23–11 miljoen jaar geleden)

    • Klimaat nóg droger

    • Kort gras → steppe-achtig landschap

    • Diversere grazers

    • Bodem toont minder regen

    Fase 3 – Hoge graslanden (7–6 miljoen jaar geleden)

    • Moderne graslanden

    • Grassen harder (meer silica)

    • Grazers sterker/slijtvastere tanden

    • Roofdieren evolueren mee → ecosysteem verandert

Van C3 naar C4

  • Oorspronkelijk = C3-planten

  • C4: 9–5 miljoen jaar geleden

  • Waarom C4?

    • Warmer en droger klimaat

    • Lagere CO₂-concentraties

    • C4 = efficiënter bij droogte → minder waterverlies

  • Nadelen C4: kost meer energie, alleen voordelig in warmte/droogte

  • Gevolgen:

    • Snelle verspreiding van C4-grassen

    • Meer silica → grazers harder kauwen






Planten en verwering

Planten beïnvloeden de verwering van gesteente op 3 manieren:

  • hydrologie van bodem beïnvloeden

  • chemische milieu van de bodem beïnvloeden
    → hoe zuurder de bodem, des te sneller de verwering

  • door fysische effecten

Grassen als pioniers

  • Grassen kunnen sneller land begroeien dan andere planten

  • Vruchtbare jonge bodems

  • Grassen zijn eerste soort → voedingsstoffen snel opnemen

  • Alleen tijdens kolonisatie fase

Opdracht 2-9: Silica en gras

Door het inbouwen van silica, zorgt gras voor verwering.


a. Waar blijft silica als de plant sterft?


b. Welk effect heeft de evolutie en uitbreiding van graslanden gehad op de silicakringloop?


Grassen zorgen niet alleen voor verwering van gesteente. Ze kunnen ook bodems beschermen tegen erosie door ze te stabiliseren.


c. Noem een aantal plekken waar het groeien van gras cruciaal is voor het behouden van het ecosysteem.

Fytolieten en reconstructie van diëten

fytolieten in tandglazuur van grazers
dieet gereconstrueerd worden:

  • coprolieten (fossiele uitwerpselen)

  • regurgitalieten (fossiel braaksel)

Opdracht 2-10: Fossiele coprolieten

a. Hoe zou je kunnen weten van welk soort dier de coproliet afkomstig is?

b. Wat zou je nog meer te weten kunnen komen na het analyseren van een coproliet?

Verschenen er eerst grazers of graslanden?

1

Grazers

2

Graslanden

Graslanden, grazers en co-evolutie

  • graslanden en grazers → invloed op elkaar

  • grassen kregen last van de grazers

  • silica → verdedigingsmechanisme → fytolieten

  • tanden slijten

  • samen evolueren → Systeemevolutie

De silicakringloop en systeemimpact

  • tegenwoordig kunnen de fytolieten wel verwerkt worden

  • silicakringloop en de evolutie van grassen
    → afhankelijk van elkaar

  • verwering van mineralen versneld

Eindopdracht H2

Geef antwoord op de vragen die aan het begin van het hoofdstuk gesteld zijn:

a. Wat zijn grassen?

b. Hoe verliep de evolutie van de grassen?

c. Wat is de rol van grassen in de silicakringloop?

Schrijf 3 dingen op die je deze les hebt geleerd.

Schrijf 2 dingen op waarover je meer wilt weten.

Stel 1 vraag over iets dat je nog niet zo goed hebt begrepen. (indien je deze hebt)

Definitielijst

  • Fossiel: Bewaard overblijfsel of afdruk van een organisme.

  • Paleofauna: Dierenfossielen die informatie geven over oud dieet en landschap (bijv. tanden van paarden).

  • Paleobotanie: Plantenfossielen die inzicht geven in oude vegetatie (bijv. fytolieten).

  • Fytoliet: Microscopisch silica-deeltje in gras; miljoenen jaren bewaard; toont welke grassoorten groeiden.

  • Palynologie: Stuifmeelonderzoek; toont welke planten groeiden en in welke hoeveelheden.

  • Paleosol: Oude bodemlaag; archief van vegetatie en klimaat; kenmerk: mollisch epipedon, kalkklontjes, donkere lagen.

  • Isotopen (C-12 / C-13): Chemische vingerafdruk; verschil C3- en C4-planten te vinden in tanden en bodems.

  • C3- en C4-planten:

    • C3: bomen/struiken, efficiënt bij hoge CO₂

    • C4: veel grassen, efficiënt bij droogte/warme omstandigheden, ontstaan 9–5 miljoen jaar geleden

  • Systeemevolutie: Veranderingen in planten, dieren, klimaat en bodem beïnvloeden elkaar;

  • Co-evolutie – Het proces waarbij twee groepen organismen (zoals grassen en grazers) elkaar beïnvloeden in hun evolutie.

  • Coprolieten – Versteende uitwerpselen van dieren die informatie geven over hun dieet en omgeving.

  • Verwering – Het afbreken van gesteente door chemische, fysische of biologische processen