Grassen
Hoofdstuk 2
Grassen
Hoofdstuk 2
Leerdoelen
Aan het einde van de les kunnen leerlingen:
Uitleggen hoe verschillende soorten fossielen samen informatie geven over oude graslanden.
Bewijzen van veranderingen in planten (C3 → C4).
Verklaren hoe evolutie van graslanden, planten en dieren plaatsvond.
Uitleggen hoe planten en grassen de verwering van gesteenten en bodems beïnvloeden.
Beschrijven hoe de interactie tussen grassen en grazers leidde tot co-evolutie
Analyseren hoe de silicakringloop samenhangt met de evolutie van graslanden en grazers
Wat weet je nog van de vorige les?
Evolutie van graslanden
Miljoenen jaren geschiedenis onder je voeten!
Een aantal vragen...
Hoe weten we dat de grasladen geëvolueerd zijn?
Welke veranderingen?
Waarom?
CSI in de natuur!
Wat zijn fossielen?
Fossielen: verschillende invalshoeken
Fossiel: Bewaard overblijfsel/afdruk van organisme.
Macrofossielen/Microfossielen
Paleofauna = fossielen van dieren
Tanden → dieet (bladeter / grazer)
Hoeven → landschap
Belangrijke voorbeelden: paarden, mammoeten
Fun fact: fossielen = tijdmachines
Fossielen: verschillende invalshoeken
Paleobotanie = plantenresten
Fytolieten = silica in bladeren
Blijven miljoenen jaren bewaard
Verschillen per soort → bewijs voor gras
Soms gevonden in tandglazuur grazers
Fun fact: elk grassoort heeft eigen “silica-handtekening”
Dubbel bewijs!
Fossielen: verschillende invalshoeken
Palynologie = stuifmeelonderzoek
Pollen blijven goed bewaard in sediment
Kunnen soort + hoeveelheid planten aangeven
Planten-census van miljoenen jaar geleden
Fossielen: verschillende invalshoeken
Paleosols = oude bodems
Archief van eeuwen tot miljoenen jaren
Samen met fossielen & pollen = compleet beeld
Typische kenmerken:
Kalkklontjes
Donkere lagen
Dikke bovenlaag (mollisch epipedon)
Kunnen aanwezigheid gras aangeven
Opdracht 2-5: Fossiel of niet?
a. Bedenk voor de volgende situaties of er een fossiel zal ontstaan en waarom wel of niet;
- een restant van een broodje in het park; - een verdwaalde onderzoeker op de Zuidpool; - een leeg colaflesje in de tropen; - uitgespuugd kauwgompje op het strand
b. Wat voor fossielen zouden kunnen ontstaan uit grassen?
Isotopenonderzoek
Isotopen = chemische vingerafdruk.
Koolstof: C-12 (licht) en C-13 (zwaarder).
C3-planten (bomen, struiken) → vooral C-12
C4-planten (veel grassen) → meer C-13
Verschil zichtbaar in tanden & botten dieren
Fossiele bodem → percentage gras/bomen berekenen
Toepassing: reconstructie voedselketen & landschap
Opdracht 2-6: Isotopenbalans
Lees appendix A3 over stabiele isotopen. Stel een fossiele bodem heeft een isotoop waarde (δ13C) van -18‰, gras heeft een isotoopwaarde van -14‰ en een boom van -26‰.
a. Hoeveel procent gras was er toen de bodem werd afgezet?
In het tijdperk waarin de fossiele bodem werd afgezet leefden er mammoeten. De isotopenwaarde van fossiele mammoet poep is bepaald op -18‰.
b. Hoeveel gras zal deze mammoet hebben gegeten?
Opdracht 2-7: Evolutie
a. Wat is evolutie?
b. Waarom evolueren planten- en diersoorten?
c. Waarom kunnen soorten wel evolueren, maar individuen niet?
Evolutie van graslanden
Fase 1 – Openbreken bossen (40–23 miljoen jaar geleden)
Koeler & droger klimaat
CO₂ daalt → bossen zwakker
Bosbranden + grote grazers maken ruimte
Eerste weidegronden
Fase 2 – Korte graslanden (23–11 miljoen jaar geleden)
Klimaat nóg droger
Kort gras → steppe-achtig landschap
Diversere grazers
Bodem toont minder regen
Fase 3 – Hoge graslanden (7–6 miljoen jaar geleden)
Moderne graslanden
Grassen harder (meer silica)
Grazers sterker/slijtvastere tanden
Roofdieren evolueren mee → ecosysteem verandert
Van C3 naar C4
Oorspronkelijk = C3-planten
C4: 9–5 miljoen jaar geleden
Waarom C4?
Warmer en droger klimaat
Lagere CO₂-concentraties
C4 = efficiënter bij droogte → minder waterverlies
Nadelen C4: kost meer energie, alleen voordelig in warmte/droogte
Gevolgen:
Snelle verspreiding van C4-grassen
Meer silica → grazers harder kauwen
Planten en verwering
Planten beïnvloeden de verwering van gesteente op 3 manieren:
hydrologie van bodem beïnvloeden
chemische milieu van de bodem beïnvloeden
→ hoe zuurder de bodem, des te sneller de verwering
door fysische effecten
Grassen als pioniers
Grassen kunnen sneller land begroeien dan andere planten
Vruchtbare jonge bodems
Grassen zijn eerste soort → voedingsstoffen snel opnemen
Alleen tijdens kolonisatie fase
Opdracht 2-9: Silica en gras
Door het inbouwen van silica, zorgt gras voor verwering.
a. Waar blijft silica als de plant sterft?
b. Welk effect heeft de evolutie en uitbreiding van graslanden gehad op de silicakringloop?
Grassen zorgen niet alleen voor verwering van gesteente. Ze kunnen ook bodems beschermen tegen erosie door ze te stabiliseren.
c. Noem een aantal plekken waar het groeien van gras cruciaal is voor het behouden van het ecosysteem.
Fytolieten en reconstructie van diëten
fytolieten in tandglazuur van grazers
dieet gereconstrueerd worden:
coprolieten (fossiele uitwerpselen)
regurgitalieten (fossiel braaksel)
Opdracht 2-10: Fossiele coprolieten
a. Hoe zou je kunnen weten van welk soort dier de coproliet afkomstig is?
b. Wat zou je nog meer te weten kunnen komen na het analyseren van een coproliet?
Verschenen er eerst grazers of graslanden?
Grazers
Graslanden
Graslanden, grazers en co-evolutie
graslanden en grazers → invloed op elkaar
grassen kregen last van de grazers
silica → verdedigingsmechanisme → fytolieten
tanden slijten
samen evolueren → Systeemevolutie
De silicakringloop en systeemimpact
tegenwoordig kunnen de fytolieten wel verwerkt worden
silicakringloop en de evolutie van grassen
→ afhankelijk van elkaar
verwering van mineralen versneld
Eindopdracht H2
Geef antwoord op de vragen die aan het begin van het hoofdstuk gesteld zijn:
a. Wat zijn grassen?
b. Hoe verliep de evolutie van de grassen?
c. Wat is de rol van grassen in de silicakringloop?
Schrijf 3 dingen op die je deze les hebt geleerd.
Schrijf 2 dingen op waarover je meer wilt weten.
Stel 1 vraag over iets dat je nog niet zo goed hebt begrepen. (indien je deze hebt)
Definitielijst
Fossiel: Bewaard overblijfsel of afdruk van een organisme.
Paleofauna: Dierenfossielen die informatie geven over oud dieet en landschap (bijv. tanden van paarden).
Paleobotanie: Plantenfossielen die inzicht geven in oude vegetatie (bijv. fytolieten).
Fytoliet: Microscopisch silica-deeltje in gras; miljoenen jaren bewaard; toont welke grassoorten groeiden.
Palynologie: Stuifmeelonderzoek; toont welke planten groeiden en in welke hoeveelheden.
Paleosol: Oude bodemlaag; archief van vegetatie en klimaat; kenmerk: mollisch epipedon, kalkklontjes, donkere lagen.
Isotopen (C-12 / C-13): Chemische vingerafdruk; verschil C3- en C4-planten te vinden in tanden en bodems.
C3- en C4-planten:
C3: bomen/struiken, efficiënt bij hoge CO₂
C4: veel grassen, efficiënt bij droogte/warme omstandigheden, ontstaan 9–5 miljoen jaar geleden
Systeemevolutie: Veranderingen in planten, dieren, klimaat en bodem beïnvloeden elkaar;
Co-evolutie – Het proces waarbij twee groepen organismen (zoals grassen en grazers) elkaar beïnvloeden in hun evolutie.
Coprolieten – Versteende uitwerpselen van dieren die informatie geven over hun dieet en omgeving.
Verwering – Het afbreken van gesteente door chemische, fysische of biologische processen