programma
Uitleg literair begrip: thema
Uitleg literair begrip: motief
Je maakt aantekeningen
programma
Uitleg literair begrip: thema
Uitleg literair begrip: motief
Je maakt aantekeningen
lesdoel
je kent de literaire begrippen, in het bijzonder thema en motief
literaire begrippen: thema
Het thema is het centrale onderwerp of de diepere betekenis van een verhaal — de kernvraag of boodschap die de schrijver wil laten doorklinken.
Het gaat dus niet om wat er gebeurt (dat is de plot of verhaallijn), maar om waar het echt over gaat.
literaire begrippen: thema
Je kunt het thema vaak samenvatten in één woord of een korte zin, bijvoorbeeld:
liefde relatie vader/dochter
vriendschap volwassen worden
verlies en rouw jezelf leren accepteren
de strijd tussen goed en kwaad schuld
literaire begrippen: thema
Het thema:
komt vaak indirect naar voren — het wordt niet letterlijk genoemd;
laat zien waarom personages doen wat ze doen;
speelt door de gevoelens, keuzes en veranderingen van de hoofdpersonen heen.
literaire begrippen: thema
voorbeeld 1 De geur van groen van Pieter Koolwijk (2018)
Korte inhoud: Emilia is blind en beleeft de wereld via geur, geluid en gevoel. Ze ontdekt dat ze meer “ziet” dan mensen met ogen, vooral als het gaat om emoties en eerlijkheid.
Mogelijk thema:
➡️ Zien is meer dan kijken of de kracht van verbeelding en innerlijke waarneming.
Uitleg:
Het boek gaat niet alleen over blind zijn, maar over hoe mensen elkaar begrijpen — hoe je iemand écht kunt ‘zien’ zonder je ogen te gebruiken. Dat is het diepere, universele thema.
literaire begrippen: thema
voorbeeld 2 Lampje van Annet Schaap (2017)
Lampje, de dochter van een vuurtorenwachter, steekt elke avond het licht aan. Op een stormachtige nacht vergeet ze lucifers te kopen en vergaat er een schip. Ze wordt weggestuurd en komt terecht in een huis waar een ‘monster’ woont dat eigenlijk een jongen is met kieuwen.
Mogelijk thema:
➡️ Anders zijn en geaccepteerd worden (of: voorbij het uiterlijk leren kijken naar wie iemand écht is).
Uitleg:
Annet Schaap vertelt een avontuurlijk sprookjesachtig verhaal, maar onder de oppervlakte gaat het over mensen die buiten de maatschappij vallen en over het verlangen om gezien en geliefd te worden zoals je bent.
literaire begrippen: thema
voorbeeld 3 Zonder titel van Erna Sassen (2020)
De hoofdpersoon Joshua worstelt met verdriet na de zelfdoding van zijn beste vriendin. Hij tekent veel en gebruikt kunst als een manier om zijn gevoelens te verwerken, terwijl hij probeert te begrijpen wat er is gebeurd.
Mogelijk thema:
➡️ Omgaan met verlies en schuldgevoel
(of: hoe kunst kan helpen bij het verwerken van emoties).
Uitleg:
Hoewel het verhaal over Joshua en zijn vriendin gaat, draait het dieper gezien om het zoeken naar betekenis en houvast na een ingrijpend verlies.
literaire begrippen: motto
Betekenis:
Een motto is een citaat, zin of kort tekstfragment dat de schrijver aan het begin van het boek (of hoofdstuk) zet.
Het motto geeft vaak een hint naar het thema of de boodschap van het verhaal.
Functie:
Het helpt de lezer om het verhaal in een bepaalde toon of gedachte te lezen.
Pas aan het einde begrijp je vaak echt wat het motto betekent.
literaire begrippen: motto
Voorbeeld:
In Zonder titel van Erna Sassen staat geen expliciet motto, maar stel dat er aan het begin had gestaan:
“Kunst is de manier waarop ik blijf ademen.”
Dan zou dat motto meteen duidelijk maken dat kunst in het verhaal een manier is om met verdriet om te gaan — en dus het thema versterken.
literaire begrippen: motief
Betekenis:
Een motief is een terugkerend element in een verhaal. Dat kan zijn:
- een voorwerp (bijv. een tekening, brief, spiegel),
- een zin of gedachte,
- of een gebeurtenis of gevoel dat steeds terugkomt.
Het motief helpt de schrijver om het thema te benadrukken.
literaire begrippen: motief
Voorbeeld:
In Lampje (Annet Schaap) komt de zee steeds terug.
De zee staat symbool voor vrijheid, maar ook voor gevaar en verandering.
➡️ Dit motief versterkt het thema van opgroeien en je eigen weg vinden.
Of in Zonder titel: het tekenen is een motief — telkens als Joshua tekent, drukt hij zijn emoties uit en verwerkt hij zijn verdriet.
literaire begrippen: show, don't tell
Betekenis:
Show, don’t tell betekent dat een schrijver gevoelens en situaties laat zien in plaats van ze alleen te benoemen. De lezer ervaart dan wat er gebeurt, in plaats van dat het hem wordt verteld.
TELL: Joshua was verdrietig.
SHOW: Joshua staarde naar zijn potlood. Zijn hand trilde terwijl hij de lijnen op het papier zag vervagen tot grijze vlekken.
In de tweede zin voel je zijn verdriet, zonder dat het woord “verdrietig” genoemd wordt. Dat maakt het verhaal levendiger en geloofwaardiger.
literaire begrippen: stijl
💡 Kenmerken van stijl, een schrijver kan bijvoorbeeld spelen met:
Woordkeuze: gebruikt hij/zij eenvoudige woorden of juist poëtische taal?
Zinslengte: korte, krachtige zinnen of lange, beschrijvende?
Beeldspraak: veel vergelijkingen, metaforen of juist heel nuchter?
Perspectief: vanuit wie er verteld wordt en hoe dichtbij de lezer komt.
Humor of emotie: droog, luchtig, gevoelig, sarcastisch, enz.
De stijl bepaalt dus de sfeer van het verhaal en beïnvloedt hoe je het ervaart.
Aan de slag
Herhaling literaire begrippen tot nu toe, zodat je weet wat ze betekenen en je ze kunt herkennen in verhalen.
Hoe zit het in jouw boek met de personages, spanning, tijd, ruimte, perspectief, thema en motief?
lesdoel
Wat neem jij mee van deze les?
(figuurlijk taalgebruik)
Wat is een thema?
Wat betekent motief?
filmpjes
uitleg literaire begrippen