Les 2 - Spanning, sfeer en Wagner (havo/vwo)
Lesduur is: 100 minIntroductie
Onderdelen in deze les
Spanning, sfeer en interpretatie
In deze les leren leerlingen wat een leidmotief is en hoe dit terugkomt in klassieke muziek en in films. Daarnaast maken ze kennis met hoe muziek de sfeer van een filmscène kan beïnvloeden. Tot slot onderzoeken ze hoe een verhaal kunstenaars op verschillende manieren kan inspireren. En geven ze hun eigen interpretatie weer in een korte trailer.
Benodigdheden
Pen & Papier I Muziekfragmenten Les 2
Optioneel: Laptops /Smartphones om mee te filmen I de gratis app Cap Cut I Storyboard
Klik hier om naar de Beeldbieb te gaan.
Download hier de muziekfragmenten, docentenhandleiding en het werkblad van les 2.
(25 min Onderdeel A) Leidmotief en Spanningsopbouw
Muziek wordt in films vaak gebruikt om een sfeer te versterken of om spanning op te bouwen. De film Jaws, 1975 gaat over een reusachtige haai die een badplaats in de Verenigde Staten terroriseert en staat bekend om zijn spanningsopbouw.
Bekijk met leerlingen het filmfragment op de volgende slide uit Jaws en bespreek daarna de vragen op slide 4-6
Hoe weten we dat de haai gaat aanvallen?
Zien we de haai ook echt in beeld?
Wat maakt deze scène zo spannend?
Deze slide heeft geen instructies
Wat maakt deze
scène uit Jaws zo spannend?
Zien we de haai bijvoorbeeld ook echt in beeld?
Wat maakt deze scene zo spannend?
De spanning wordt opgebouwd door de muziek, de close up’s en het licht. Het is erg donker en door de close up’s zien we niet goed wat de mannen precies doen. Maar in deze scène is het geluid en de muziek wat voor de echte spanningsopbouw zorgt. Eerst hoor je geen muziek, behalve het zacht fluiten en praten van de spelers. Je hoort zacht op de achtergrond muziek wat bestaat uit lange tonen die samen een dissonant akkoord vormen (je hoort de tonen als het ware tegen elkaar aan schuren, het wringt) Wanneer de pier vanaf het water (perspectief van de haai) wordt gefilmd, horen we heel zacht muziek. De muziek wordt langzaam voller wanneer de sheriff informatie over haaien bekijkt. Op 1:51 hoor je plots het motief van de haai. Je hoort het motief in de lage strijkinstrumenten en deze wordt in een sneller tempo gespeeld. Dit motief blijf je horen terwijl de hoge strijkers en blazers eroverheen spelen. Plots wordt de muziek weer zachter, het gevaar lijkt even geweken. Op 2:32 zwelt de muziek opeens weer aan en hoor je in de laagte weer het snelle motief. De akkoorden zijn dissonant, de muziek gaat sneller en je hoort het volledige symfonieorkest spelen waardoor de spanning hoorbaar is.
Wat hoor je in de muziek dat je tóch weet dat de haai gaat aanvallen?
Beschrijf dit met woorden als Toonhoogte (hoog/laag), Tempo (snel/langzaam) en Dynamiek (sterk/zacht).
Hoe weten we dat de haai gaat aanvallen?
De muziek wordt steeds sterker en we horen een bepaald aantal tonen die telkens terugkomen. In de muziek wordt het motief van de haai steeds herhaald, dit zorgt ervoor dat de spanning opbouwt. Het motief van de haai bestaat uit slechts 2 noten (paaa-da). Je hoort dat het motief door steeds meer instrumenten gespeeld wordt en dus ook automatisch sterker wordt.
Bekijk de scène nu een keertje zonder geluid, stel de leerlingen de volgende vragen (slide 9 en 10):
Heeft dit hetzelfde effect? Waarom wel/niet?
Welk fragment heeft hun voorkeur?
Is de scène zonder geluid nog steeds spannend?
Waarom wel/niet?
Heeft dit hetzelfde effect?
Waarom wel/niet?
Kijk je het fragment liever met geluid of juist zonder?
Waarom wel/niet?
Heeft dit hetzelfde effect?
Waarom wel/niet?
De haai zelf is in Jaws eigenlijk bijna niet te zien. Maar zijn aanwezigheid is de hele film duidelijk voelbaar. Deze wordt aangekondigd door een speciaal muziekstuk. Luister ongeveer 1 minuut en stel leerlingen
Een leidmotief is een specifiek stukje muziek dat wordt gekoppeld aan een personage (zoals de haai uit Jaws), voorwerp of gevoel. Zo krijgt de kijker extra informatie en wordt het makkelijker om het verhaal te volgen. Maar door het leidmotief op een bepaalde manier te spelen kan je als kijker ook informatie krijgen over hoe het personage zich voelt of over het karakter van het personage.
Een klassiek voorbeeld van een leidmotief in films zie je terug in de Star Wars films en series. John Williams componeert een zeer duidelijk terugkerende melodie voor Darth Vader, de slechterik, die de “The Imperial March” wordt genoemd.
Bekijk met leerlingen het filmfragment op slide 15 en bespreek de vragen op slide 16 - 18.
Deze slide heeft geen instructies
Wat voor gevoel roept de muziek uit het Star Wars fragment bij je op?
Wat voor gevoel roept de muziek bij je op?
Welke instrumenten hoor je in het Star Wars fragment?
Welke instrumenten hoor je?
Je hoort een symfonieorkest spelen. Het typische leidmotief wordt gespeeld door de koperblazers (o.a. trompet en trombone). Op de achtergrond hoor je een snel motief gespeeld door de strijkers en het slagwerk. Accenten zitten vooral in het hoge hout (fluit, klarinet, hobo).
Wat vertelt de muziek over het karakter van Darth Vader?
Deze slide heeft geen instructies
10
minute
00
second
(15 min Onderdeel B) Leidmotief puzzel
Leidmotieven komen oorspronkelijk uit de klassieke muziek en werden vooral veel gebruikt in de opera. Richard Wagner (1813 -- 1883) is een wereldberoemde componist van klassieke muziek. Net als John Williams is hij bekend geworden door zijn gebruik van leidmotieven. Wagner was namelijk de eerste die leidmotieven ging gebruiken in zijn opera’s. Zijn bekendste werk is de enorme operacyclus Der Ring Des Nibelungen (vier opera’s van samen bijna 17 uur). In deze opera’s komen meer dan vierhonderd leidmotieven voor en dat was ook echte noodzaak, omdat het verhaal zo lang was dat je anders de draad kwijtraakte. De leidmotieven waren gekoppeld aan personages, voorwerpen, natuurverschijnselen of een bepaalde emotie.
Laat leerlingen het volgende voorbeeld van het begin de wereld/natuur horen uit Der Ring des Nibelungen zodat ze een beeld krijgen van een leidmotief in klassieke muziek (0.09 min.)
https://schooltv.nl/video-item/de-duitse-componist-richard-wagner-grote-naam-in-de-geschiedenis-van-de-opera
Als jij een leidmotief zou moeten maken over Wagner, hoe zou deze dan klinken? Kies uit:
Snelle harde hoge tonen
Zachte langzame lage tonen
Snelle langzame lage tonen
Zachte harde hoge tonen
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Leidmotieven Puzzel
De Liefdesdrank
Tristan als held
Marke’s verdriet
Verlangen
Luister naar de vier verschillende leidmotieven uit de opera Tristan en Isolde en lees de korte omschrijving (onder de foto's als hotspot). Welk leidmotief hoort bij welke omschrijving?
Verlangen
Tristan en Isolde verlangen er naar om bij elkaar te zijn maar hun liefde is gedoemd. Isolde is voorbestemd om te trouwen met Koning Marke, de neef van Tristan.
Marke’s verdriet
Wanneer Tristan wordt betrapt door Koning Marke en zijn mannen, zingt de koning over de pijn die hij voelt omdat zijn neef twee gezichten blijkt te hebben. De koning uit zijn verdriet en pijn.
De Liefdesdrank
Door een vergissing drinken Tristan en Isolde een liefdesdrank waardoor ze verliefd worden op elkaar. Deze liefdesdrank heeft zijn eigen leidmotief.
Tristan als Held
Tristan is in het begin van de opera de grote held. Hij heeft verschillende gevechten gewonnen en is een goede ridder. Een edelman met een hoge status.
(50 min Onderdeel C)Tristan und Isolde
Liever een les van 60 minuten? Laat leerlingen dan alleen de trailers bekijken en de vragen bespreken en geef het maken van de trailer eventueel op als huiswerk.
Soms gebruiken filmmakers en componisten een verhaal als inspiratie. Zo is Tristan en Isolde een verhaal uit de Arthur cyclus en de eerste versie is waarschijnlijk geschreven in de zevende of achtste eeuw. In 1865 gebruikt Richard Wagner deze legende als inspiratie voor zijn opera. En in 2006 heeft Kevin Reynolds hetzelfde verhaal als basis gebruikt voor de film Tristan & Isolde. Laat leerlingen nu de volgende twee trailers bekijken (slide 23 en 24):
1. Seattle Opera, 2022
2. Tristan en Isolde, 2006
Bespreek daarna samen de vragen op slide 25 - 27.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Waarom zijn de fragmenten
zo verschillend?
Beschrijf dit met woorden als Kader (Close-up/ Medium/ Totaal), Handeling (wat gebeurd er) en Geluid (hard/zacht, snel/langzaam, instrumentaal/gezongen)
Waarom zijn de fragmenten zo verschillend?
Welk fragment spreekt je het meeste aan en waarom?
Welk fragment spreekt je het meeste aan en waarom?
Discussievraag
De eerste versie van Tristan en Isolde komt al uit de Middeleeuwen.
Wat vind jij; Mag een maker de vrijheid nemen om een verhaal van iemand anders naar zijn/haar hand te zetten?
3
minute
00
second
(5 min onderdeel C) Discussievraag dimensie Feit en Fictie
Mocht je minder tijd hebben, sla dit onderdeel dan over.
Iedere les krijgen leerlingen 5 minuten de tijd om met elkaar in gesprek te gaan over een stelling die aansluit bij de les en een ckv-dimensie. Je kan dit onderdeel volledig klassikaal bespreken of leerlingen in groepjes van 2- 4 met elkaar laten discussiëren. Gebruik de timer om leerlingen 3 minuten onderling te laten praten en gebruik vervolgens de overige 2 minuten om klassikaal te bespreken hoe ze over de stelling denken.
Discussievraag Feit en Fictie
De eerste versie van Tristan en Isolde komt al uit de Middeleeuwen.
Wat vind jij; Mag een maker de vrijheid nemen om een verhaal van iemand anders naar zijn/haar hand te zetten?
Wat vertelt jouw trailer?
Laat leerlingen vervolgens in groepjes van drie met de gratis app Cap Cut een korte trailer van 30 seconden opnemen waarin ze hun eigen interpretatie van het Tristan en Isolde verhaal verwerken. Ze kunnen voor extra inspiratie de korte samenvatting van de film of opera doorlezen. Geef hen mee om rekening te houden met de muziek die ze kiezen. Deze moet passen bij de sfeer en spanningsopbouw van wat we zien.
Tip: Leerlingen kunnen de site https://www.pexels.com/nl-nl/ gebruiken om gratis rechtenvrij beeldmateriaal te zoeken wat ze voor hun trailer kunnen gebruiken. Zo hoeven ze niet zelf beeldmateriaal te filmen.
Wat heb je deze les geleerd?
Afsluiting (5 min)
Bekijk samen een aantal trailers of bespreek de volgende vragen:
Wat heb je deze les geleerd?
Denk je dat je nu een leidmotief kan herkennen?
Denk je dat je nu een leidmotief kan herkennen?
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies