Swipe Verslaafd: Wat is het geheim achter TikTok?

• newEditor
• Programmeren
• Informatica
• +2
• Middelbare school
• mavo, havo, vwo
• Leerjaar 1-3

Introductie

Een les over het algoritme achter TikTok. Hoe werkt het? Hoe raak je er aan verslaafd? Wat is een filterbubbel? Welke data slaat TikTok allemaal op? En wat doet het met die data? Met de leerlingen ga je opzoek naar antwoorden op deze vragen. Je sluit de les af met verschillende stellingen over deze onderwerpen. Want wat vinden de leerlingen eigen van de app nu ze dit weten?

Instructies

Voorkennis van leerlingen

De les vraagt geen specifieke voorkennis van leerlingen.

Voorbereiding van de docent

• Neem de les een keer door.

Leerdoelen/vaardigheden

Na deze les...

• ...kun je uitleggen wat een algoritme is.
• ...kun je uitleggen waarom je blijft scrollen op TikTok.
• ...weet je wat een filterbubbel is.
• ...ben je bewust van de dataverzameling van TikTok.

Aansluiting curriculum

De les kan gebruikt worden om leerlingen bewust te laten worden van de invloed die een app zoals TikTok kan hebben. De leerlingen leren over dataverzameling, algoritmes en digitale veiligheid wat past bij vakken zoals informatica en maatschappijleer. Maar ook is de les goed in te zetten als mentorles rondom het thema mediawijsheid. 

Feedback

De makers van deze les willen graag weten wat je van de les vond. Ga daarvoor naar de (korte) vragenlijst. Heel veel dank!

ut.onl/docent4tu

Swipe Verslaafd: Wat is het geheim achter TikTok?

Een les over het algoritme, filterbubbels en verslaving aan TikTok

Leerdoelen

Na deze les...

• ...kun je uitleggen wat een algoritme is.

• ...weet je wat een filterbubbel is.

• ...ben je bewust van de dataverzameling van TikTok.

TikTok verslavend?!

Oneindig door blijven scrollen en niet meer kunnen stoppen. Wie herkent het niet? Waarom blijf je scrollen op TikTok en wat zijn daar de gevaren van? 

Dat gaan jullie vandaag onderzoeken! 

Leerlingen duiken vandaag in de gevaren van TikTok. Het doel is dat ze zich bewust worden van hoe de app zo is geprogrammeerd dat je blijft kijken, hoe het je kan beïnvloeden en hoe verslavend het kan zijn. 

1

Ik heb TikTok

2

Ik heb geen TikTok

Vraag

Wie heeft er allemaal TikTok?

Vraag

Hoe ziet jullie 'For You Page' eruit? 

Of hoe zou deze eruit zien voor jou?

De “For You Page” is de startpagina van TikTok waarop je een eindeloze stroom video’s ziet die speciaal voor jou zijn geselecteerd.

'For You Page'

TikTok maakt voor iedereen een unieke 'For You Page'. Het algoritme bepaalt wat jij te zien krijgt, op basis van wat jij eerder hebt

• bekeken;

• geliket;

• opgeslagen. 

Hoe werkt zo’n algoritme? Zie jij nog wel nieuwe dingen? 

Gebruik dit verhaal om uit te leggen waarom algoritmes bestaan: 

Stel je voor: Jip en Janneke openen tegelijkertijd TikTok. Jip ziet grappige kattenfilmpjes, Janneke ziet voetbalvideo's. Hoe kan dat? --> Dat komt doordat TikTok voor iedereen een andere 'For You Page' maakt. Het algoritme bepaalt wat jij te zien krijgt, op basis van wat jij eerder hebt bekeken, geliket of opgeslagen.

Maar dat roept ook vragen op: hoe werkt zo’n algoritme dan? En zie jij nog wel nieuwe dingen? 

Leg uit dat het algoritme “kiest” op basis van wat jij eerder deed, niet willekeurig.

Deze video is bedoeld als een inleiding naar de uitleg over het algoritme.

Wat is een algoritme?

Een algoritme is een reeks instructies zoals een recept.

Een recept gebruikt ingrediënten in bepaalde stappen.

Een algoritme gebruikt gebruikersinformatie. 

Dus onbewust beïnvloed jij zelf de uitkomst. 

Een algoritme is eigenlijk niets meer dan een reeks instructies die wordt gevolgd om een taak uit te voeren, vergelijkbaar met een recept.

Als je ingrediënten koopt en stap voor stap een recept volgt dan krijg je uiteindelijk bijvoorbeeld een pannenkoek.

Een algoritme doet hetzelfde — maar dan met informatie in plaats van ingrediënten.

Op een app zoals TikTok ben jij als gebruiker de persoon die het algoritme voedt met informatie en beïnvloed jij de uitkomst.

Het algoritme als een digitale kok

Dus in plaats van:

Bloem + melk + eieren             recept           pannenkoek

Krijg je bij TikTok:

Likes + kijktijd + reacties        algoritme        jouw unieke 'For You Page'

Opdracht

Sleep de informatie naar het resultaat.

Sleepvraag

TikTok laat minder video's over koken zien

TikTok laat meer video's over koken zien

Je liket en deelt een video over koken

Je kijkt een kookvideo helemaal af

Je swipet snel weg bij een kookvideo

Je geeft aan niet geïnteresseerd te zijn in een video

Voorbeelden

Nog wat extra voorbeelden om eventueel aan de klas te laten zien 

Klinkt ideaal… of toch niet?

Hoe langer je blijft scrollen, hoe beter het TikTok algoritme je leert kennen. 

Je ziet dan alleen nog maar 

• je eigen interesses;

• je eigen meningen;

• je eigen voorkeuren.

Klinkt leuk, maar heeft ook z’n gevaren.

  

Hoe langer je blijft scrollen, hoe beter het TikTok algoritme je leert kennen. Zo zal de app langzamerhand alleen nog jouw eigen interesses, meningen en voorkeuren laten zien.

Alleen maar video’s die jij leuk vindt en waarmee jij het eens bent, dat is toch super?!

Inderdaad heel leuk, alleen heeft het ook z’n gevaren. Maak zo gezamenlijk een woordweb van de gevaren

  

Wat zijn de gevaren van een algoritme?

Welke gevaren denken leerlingen dat er zitten aan een algoritme? 

Filterbubbel

Door een algoritme kom je in een filterbubbel en zie je dus alleen nog je eigen interesses, meningen en voorkeuren. 

Risico's van een filterbubbel:

• Je ziet maar één kant van het verhaal.

• Moeilijk om kritisch te denken.

• Je eigen waarheid lijkt de enige waarheid.

Hier wordt uitgelegd wat een filterbubbel is en hoe dit invloed kan hebben op een eigen mening vormen. 

Door het algoritme kom je terecht in een filterbubbel: je ziet alleen nog maar wat je al leuk vindt of wat overeenkomt met jouw mening. Daardoor kun je denken dat iedereen er hetzelfde over denkt, terwijl dat niet zo is.

Zo wordt het moeilijker om een eigen mening te vormen of om kritisch te denken.

Zie je steeds video’s over één kant van bijvoorbeeld een oorlog of politiek,

dan lijkt dat al snel de enige waarheid.

Door langer scrollen leert het algoritme je beter kennen. 

Dit zorgt voor meer inhoud die jij leuk vindt.

Dat zorgt voor oneindig scrollen zonder verveling. 

Oneindig blijven scrollen

Hoe langer je dus blijft scrollen, hoe beter het TikTok algoritme je leert kennen. Zo zul je nooit verveeld raken, omdat de app precies laat zien wat jij leuk vindt. Je wilt natuurlijk niks missen van de laatste trend.

Doordat er miljarden video’s op TikTok staan komt er geen einde aan je 'For You Page'. De filmpjes zijn kort en je hoeft niet eens op ‘volgende’ te tikken of iets ervoor op te zoeken, je veegt gewoon door.

1

Je krijgt steeds hetzelfde cadeautje.

2

Je weet niet wat het cadeautje is. Het kan iets kleins zijn of iets heel groots.

Vraag

Stel: bij elke video die je kijkt krijg je een cadeautje.

Wat zou ervoor zorgen dat je steeds weer wilt doorscrollen? Wat zou jou nieuwsgieriger maken?

Introductie naar dat mensen extra nieuwsgierig worden als ze niet weten wat ze krijgen.

‘Soms leuk’ verslavender dan ‘altijd leuk’

Niet elke video is even leuk en je weet nooit van tevoren wat er komt, maar dat houdt je nieuwsgierig en daardoor blijf je scrollen. 

“Misschien is de volgende video wel nog beter…”

Dit werkt net als een gokautomaat in een casino

Niet elke video op je 'For You Page' zal even leuk zijn, maar dat is precies waarom jij blijft scrollen. Je weet nooit van tevoren wat er komt en dat houdt je nieuwsgierig: “Misschien is de volgende video wel nog beter…”

Dit werkt net als een gokautomaat in een casino:

• Je trekt aan de hendel (je swipet)

• Meestal win je niets bijzonders (geen bijzondere video)

• Soms een jackpot (super leuke video)

• Daardoor trek (swipe) je nog een keer. En nog een keer. En nog een keer.

Variabel beloningssysteem

Scrollverslaving werkt op het variabele beloningssysteem:

• Onvoorspelbare beloningen 

• Onzekerheid 

• Niet kunnen stoppen 

• Sterker dan vaste beloning 

Scrollverslaving werkt, net als alle andere verslavingen, op het variabele beloningssysteem. Een variabel beloningssysteem geeft af en toe een beloning wanneer je iets doet.

De beloning komt niet elke keer, en ook niet op een vast moment. Je weet dus nooit precies wanneer je iets leuks krijgt. Juist die onzekerheid zorgt ervoor dat je blijft proberen. Dit soort onvoorspelbare beloningen werkt vaak sterker dan een vaste beloning.

Als leerlingen het variabele beloningssysteem nog lastig vinden, kun je een herkenbaar voorbeeld geven:

“Je doet een krasactie op een verpakking. Soms win je wat, meestal niet, maar je probeert het toch weer.”

Of: “Je koopt een grabbelzak of mystery box. Soms zit er iets tofs in, soms niet, maar je blijft benieuwd.” 

Wat doet dit met je hersenen?

1. Je brein maakt dopamine (geluksstofje) aan als je iets leuks ziet.

2. Je brein onthoudt dat fijne gevoel en wil het opnieuw.

3. Je blijft  doorscrollen om dat gevoel weer te krijgen.

Zie slide

Vraag

Waarom zou TikTok willen dat jij zo lang mogelijk blijft kijken?

A

Omdat ze willen dat je gelukkig bent

B

Omdat dat hun verdienmodel is

C

Omdat ze je wat willen leren met hun video's

D

Omdat ze jouw interesses willen verbreden

TikTok is geen liefdadigheidsinstelling

TikTok verdient aan jouw aandacht door het plaatsen van advertenties. 

Hoe langer jij blijft kijken; hoe meer advertenties jij ziet.

TikTok gebruikt jouw persoonlijke data om:

• Jou langer te laten scrollen

• Passende advertenties te laten zien

• Te bepalen wat werkt voor vergelijkbare gebruikers

Maar wat houdt al die data dan in die ze over jou verzamelen?

Bespreek de meerkeuzevraag en leg uit dat TikTok geen liefdadigheid is. Vraag eventueel: “Wat zou er gebeuren als niemand meer op advertenties klikt?”

TikTok is een bedrijf dat geld verdient aan jouw aandacht. Tiktok verdient namelijk geld met advertenties.

Hoe langer jij blijft kijken; hoe meer advertenties jij ziet.

Niet alleen gebruikt TikTok jouw persoonlijke data om je langer te laten scrollen, maar ook om bij jou passende advertenties te laten zien. Hierdoor zal je sneller op de advertenties klikken.

Hiernaast gebruikt TikTok jouw data om te bepalen wat ‘werkt’ voor vergelijkbare gebruikers, die dezelfde interesses hebben.

Maar wat houdt al die data dan in die ze over jou verzamelen?

TikTok verzamelt dus erg veel data en dit is niet allemaal nodig zou je kunnen stellen.

Hoe geef je minder data weg?

Tips om minder data weg te geven zijn:

• Permissies uitzetten, zoals camera en microfoon.

• Een verzonnen naam en spam mailadres gebruiken.

• TikTok vanuit de browser in plaats van de app gebruiken.

Misschien weten leerlingen zelf ook nog tips die ze kunnen delen.

Wat vind jij er nou eigenlijk van?

!

De leerlingen hebben nu geleerd over algoritme, hoe dit hen beïnvloeden kan en hoeveel data ze weggeven. Hoe kijken ze nu tegen het gebruik van TikTok aan? Hierna volgen een aantal stellingen die je met de leerlingen kan bespreken. 

Kies zelf met welke stellingen je aan de slag wilt gaan.

1

Helemaal oneens

2

Oneens

3

Neutraal

4

Eens

5

Helemaal eens

Stelling

TikTok zou minder verslavend zijn als het geen algoritme zou gebruiken

1

Helemaal oneens

2

Oneens

3

Neutraal

4

Eens

5

Helemaal eens

Stelling

Er moet een tijdslimiet per dag komen op het gebruik van TikTok

1

Helemaal oneens

2

Oneens

3

Neutraal

4

Eens

5

Helemaal eens

Stelling

TikTok heeft invloed op hoe ik over bepaalde onderwerpen denk

1

Helemaal oneens

2

Oneens

3

Neutraal

4

Eens

5

Helemaal eens

Stelling

TikTok moet je vaker video's buiten je interesses laten zien

1

Helemaal oneens

2

Oneens

3

Neutraal

4

Eens

5

Helemaal eens

Stelling

Het maakt mij niet uit dat TikTok data over mij verzamelt, zolang ik leuke filmpjes krijg

Gefeliciteerd!

In deze les hebben je onderzocht 

hoe TikTok werkt en jou beïnvloedt 

om oneindig te blijven scrollen.

Nu kun je...

• ...uitleggen wat een algoritme is.

• ...uitleggen wat een filterbubbel is.

• ...uitleggen welke dataverzameling TikTok doet.