Woordenschat_les1.pptx

• newEditor
• Nederlands
• Hoger onderwijs
• Studiejaar 1

Nederlands-Spreken en Luisteren
Les 10+11

Woordenschat p. 266 - 303

1. Wat is woordenschatverwerving?

2. Waarom inzetten op woordenschatverwerving?

Vragen?

Zelfstudie

• Woordverwerving is een natuurlijk proces waarbij je woorden of nieuwe betekenisaspecten van gekende woorden leert

• Vanaf geboorte – een leven lang

• 3 principes:

  • LABELEN --> Fouten die kunnen ontstaan wanneer kinderen grenzen van een concept niet goed in beeld hebben:

    • onderextensie: het kind neemt de grenzen van een bepaald concept te eng vb.: alleen de eigen hond is een hond

    • Overextensie: het kind neemt de grenzen van een bepaald concept te ruim vb.: elke oude man is ‘opa’ voor het kind

  • CATEGORISEREN

  • NETWERKOPBOUW --> MENTALE LEXICON

Bron: Volop taal, p. 268 - 273

1. Wat is woordverwerving?

3

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

Dit is ook leerstof!

"Een peuter wijst naar een leeuw in een prentenboek en zegt: 'Kijk, een poes!'. Ook zegt de peuter 'poes' tegen elk dier op 4 poten met een staart en driehoekige oren."

A

Categoriseren

B

Onderextensie

C

Overextensie

D

Netwerkopbouw

"Je vraagt aan een kleuter. Wat weet jij over een spin? De kleuter antwoordt met: spin, web, insect, poten, eng."

A

Categoriseren

B

Onderextensie

C

Overextensie

D

Netwerkopbouw

"Een kleuter zegt: 'Een dolfijn is een dier, net zoals een hond, een kat en een olifant.' Wat laat het kind zien?"

A

Categoriseren

B

Onderextensie

C

Overextensie

D

Netwerkopbouw

"Je speelt met je kind in de tuin en zegt: 'Kijk, dat kleine dier op de bloem is een bij!' Welk proces gebruik je hier?"

A

Categoriseren

B

Labelen

C

Netwerkopbouw

"Een peuter gebruikt het woord 'bal' alleen voor zijn eigen rode bal en niet voor andere ballen. Welk proces zien we hier?"

A

Categoriseren

B

Onderextensie

C

Overextensie

D

Netwerkopbouw

Wetenschappelijke inzichten

• Geen opslag van afzonderlijke woorden, maar WEL meerwoordverbindingen

Allereerste fase NT2-verwerving

• Taalleerder steunt op meerwoordverbindingen --> frequente meerwoordverbindingen uit klas- en schoolcontext snel opgepikt

Woorden + meerwoordverbindingen

• Verbonden met kennis van de wereld

• Steeds beter begrip (= passieve woordkennis)

• Zelf gebruiken/ uitdrukken (= actieve woordkennis)

Bron: Volop taal, p. 268 - 273

1. Wat is woordverwerving?

4

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

Dit is ook leerstof!

Bron: Volop taal, p. 270

1. Wat is woordverwerving?

5

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

Dit is ook leerstof!

DAT EN CAT

Jim Cummins --> 2 woordenschatregisters --> CAT & DAT

Dagelijks Algemeen Taalgebruik – DAT

• algemene, informele omgangstaal

• gebruik: thuis + op school (informele situaties)

Cognitief Academisch Taalgebruik – CAT

• typische schooltaal

• gebruik: voor verwerving van nieuwe leerinhouden

Bron: Volop taal, p. 270

6

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

NICE TO KNOW

Dit is ook leerstof!

Welke woorden zijn schooltaalwoorden? Kies uit: Bal – pen – agenda – stoel – smartboard – rapport – liter – geodriehoek – ringmap – Bingel – computer  - verbetersleutel

Belangrijk voor anderstalige nieuwkomers (AN):

• Besteed expliciet aandacht aan de verwerving van alledaagse taal

• AN hebben nood aan een basiswoordenschat

Bron: Volop taal, p. 271

7

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

1. Wat is woordverwerving?

Dit is ook leerstof!

Alledaagse taal = de basis voor de verwerving van 2 categorieën van schooltaal:

1. Algemene school- en instructietaal (moeilijk)

• Wordt gebruikt op school voor de duiding van mondelinge en schriftelijke opdrachten en voor het dagelijks verloop in klas

• Leerlingen komen hier veelvuldig mee in contact

2. Algemene en specifieke vaktaal

• Is de taal die verbonden is aan een leergebied/leerinhoud

• Er is een onderscheid tussen algemene en specifieke vaktaal

Bron: Volop taal, p. 271 -273

8

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

1. Wat is woordverwerving?

Dit is ook leerstof!

AANDACHT VOOR SCHOOLTAAL

Onderzoek bij leraren:

• meer aandacht + tijd voor specifieke schooltaalwoorden

• minder aandacht naar school- en instructietaal + algemene vaktaalwoorden

• Algemene vaktaalwoorden moet je ook EXPLICIET toelichten!

Bron: Volop taal, p. 273

9

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

NEED TO KNOW

Dit is ook leerstof!

a) Geef zelf voorbeelden van 'algemene school- en instructietaal'.
b) Welke 'algemene en specifieke vaktaal' leerde je al op de hogeschool?

Bron: Volop taal, p. 274

2. Waarom inzetten op woordenschatverwerving?

10

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

Woorden

= bouwstenen taal, dragers van betekenissen

• kennisverwerving en woordenschat zijn nauw verbonden

  • nieuwe woorden leren = kennis van de wereld uitbreiden

• omvang (breedte) + kwaliteit (diepte) woordenschat

 bepalend voor schoolsucces

 bepalend voor functioneren in maatschappij

• school = voortdurend contexten met nieuwe woorden

 in ALLE lessen/ leergebieden

 in ≠ contexten (= betere verwerving)

 woordenschat in ALLE leergebieden belangrijk voor verwerking leerinhouden

Dit is ook leerstof!

Bron: Volop taal, p. 274 -275

2. Waarom inzetten op woordenschatverwerving?

11

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

Duidelijke samenhang tussen woordenschat en andere talige vaardigheden

1. Rijke woordenschat = sterke voorspeller leesbegrip (lkr: woordleerstrategieën + gepaste ondersteuning, goed begrip tekst --> woordenschatuitbreiding)

1. Wie veel leest, schrijft beter

1. Wie veel leest hanteert een rijkere woordenschat

Duidelijk verband tussen rijke woordenschat + vermogen vlotte verwerving niet-talige leerinhouden en taalvaardigheden!

Dit is ook leerstof!

Bron: Volop taal, p. 276

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.1 Houd rekening met de beginsituatie

12

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

De start van de lagere school

• grote verschillen in ‘woordenschatbagage’ bij start kleuterschool 

• verklaring -> thuiscontext

- scholingsgraad ouders (zie toelichting p. 276)

• ook taalaanbod thuis van belang voor opbouw woordkennis   

• kleuteronderwijs -> veel inspanningen om woordenschat te vergroten -> nieuwe woorden in ALLE activiteiten aangereikt/ ingeoefend (speelse aanpak)

- luisteren naar verhalen

- prentenboeken (rijke context + visuele ondersteuning)

- IVL (inhoud verhaal verwoorden + veel spreekkansen --> nieuwe woorden leren + gebruiken)

DE WOORDENSCHAT VAN MEERTALIGE KINDEREN

• Verschillen in woordkennis tussen Nederlandstalige kinderen, maar ook tussen eentalige en meertalige kinderen.

• Woordenschatkloof: kloof van 2000 woorden aan einde van 2de kleuterklas, maar in totaal niet noodzakelijk een kleinere woordenschat, wel gespreid over meerdere talen.

Bron: Volop taal, p. 277

13

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

NICE TO KNOW

de leerlingen

• start lagere school -> veel verschillen in vaardigheden en woordenschatkennis

• einde 6e lj minstens 15.000 tot 17.000 woorden nodig

- taak lkr lager onderwijs = kloof dichten!

- verschillen tot een maximaal beperken!

• oplossing?

- differentiëren

- ondersteuning

Bron: Volop taal, p. 277

14

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.1 Houd rekening met de beginsituatie

Bron: Volop taal, p. 278

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.1 Houd rekening met de beginsituatie

15

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

de leerinhouden

• woordenschatonderwijs integreren in andere lessen

• taalgericht vakonderwijs

- combinatie woordenschat + taaldoelen + lesdoelen andere leergebieden

- zie kader p. 279

- oog voor (niet-talige) leerinhouden + talige drempels -> leerinhouden vlotter verworven

- rijke context + taalontwikkelende interactie + taalsteun

Bron: Volop taal, p. 279

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.1 Houd rekening met de beginsituatie

16

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

de context

• Rijke, betekenisvolle (ervarings)context -> noodzakelijk voor woordenschatverwerving

- verschillende ervaringen bij lln

- taak lkr -> context op basis van gemeenschappelijke ervaringen

- handeling, beweging, actie

- instantervaringen

Bron: Volop taal, p. 279

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.1 Houd rekening met de beginsituatie

17

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

TAALGERICHT VAKONDERWIJS

• Gelijktijdig werken aan taaldoelen én andere doelen

• Drie pijlers:

  • Rijke context en leerinhoud

  • Taalontwikkelende interactie stimuleren

  • Taalsteun bieden

NICE TO KNOW

Bron: Lesvoorbereidingsformulier Nederlands

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.2 Vertrek vanuit doelen

18

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

Begrippen in de lesvoorbereiding

19

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

Een bijvoeglijk naamwoord is een woord dat meer zegt over een eigenschap, kenmerk of toestand van een zelfstandig naamwoord.

Begrippen

1. Kernbegrippen

2. Overige begrippen

ZN (enk.) + bepaald lidwoord

BN in onverbogen vorm

WW in infinitiefvorm

uitdrukkingen

Bij de analyse van de leerinhoud i.f.v. de doelstellingen noteer je onder begrippen:

• Kernbegrippen: som de begrippen op die de leerlingen in de les leren kennen. Denk goed na over je keuze en hou rekening met de selectieregels (zie Volop Taal p. 284). Deze begrippen zijn beperkt.

• Overige begrippen: Dit zijn de begrippen die aan bod komen in je les, maar die niet aan de selectieregels voldoen. Ook hier noteer je de woordverklaring, zodat je deze begrippen kan toelichten. 

Bron: Didactiekwijzer Nederlands

Begrippen in de lesvoorbereiding

20

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

• Noteer begrippen zoals in het woordenboek:

  • zelfstandige naamwoorden in enkelvoud met bepaald lidwoord,

  • werkwoorden in de infinitief

  • adjectieven onverbogen;

  • je kan ook uitdrukkingen opnemen. 

• Kernbegrippen opnemen in lesscenario!

• Woordverklaring aanbieden op kindniveau! (zoek ze op in een Junior woordenboek of herformuleer de omschrijving zo nodig)

Brond: Didactiekwijzer Nederlands, P.8

Begrippen in de lesvoorbereiding

22

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

• Controleer of de leerlingen de woorden kennen (via een gerichte vraagstelling), als dat niet voldoende het geval is leg je ze uit

+ gebruik hiervoor een omschrijving die je voorzien hebt,

+ geef liefst ook een beeld

+ gebruik het nieuwe woord in een korte zin

• Let op: de leerlingen moeten de begrippen niet noodzakelijk kunnen verklaren of omschrijven, wel moeten ze in staat zijn ze te begrijpen en te gebruiken tijdens een gesprek over het thema van de les (doelstelling woordenschat). 

Brond: Didactiekwijzer Nederlands, P.8

Begrippen in de lesvoorbereiding

23

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

Bron: Volop taal, p. 280

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.2 Vertrek vanuit doelen

24

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

• ET: weinig info over woordenschatonderwijs

- logisch, WOORDENSCHAT in ALLE leergebieden

- wel lijst van taalbeschouwende termen (= specifieke vaktaalwoorden)

 einde 6e lj

 nadenken over taal

• Belangrijke aandachtspunten woordenschatonderwijs

- woordenschatuitbreiding

- woordenschatverdieping

- woordleerstrategieën

- woordbewustzijn en -eigenaarschap

Opdracht: ga na of lln in de lagere school de volgende begrippen moeten kennen/kunnen begrijpen.

• Achtervoegsel

• Voorzetsel

• Uitroepteken

• Synoniem

• Woordsoort

• Medeklinker

• Telwoord

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.2 Vertrek vanuit doelen

25

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

Typ de begrippen die GEKEND moeten zijn.

Opdracht: ga na of lln in de lagere school de volgende begrippen moeten kennen/kunnen begrijpen.

• Achtervoegsel

• Voorzetsel

• Uitroepteken

• Synoniem

• Woordsoort

• Medeklinker

• Telwoord

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.2 Vertrek vanuit doelen

25

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

Te vinden bij: ET – Nederlands – begrippen en termen (6.7)

Bron: Volop taal, p. 281 - 284

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.3 Kies een doordachte didactiek

27

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

De algemene aanpak voor woordverwerving

Nieuw woord leren

• ofwel impliciet leren (afbeelding)

• ofwel expliciet (vragen naar woordbetekenis)

Woordverwerving (zie ook schema p. 282): doel ≠ nooit losse woorden aanbrengen!

• vaak incidenteel

• maar ook intentioneel

Meester Raf hanteert in de les over BN een stapsgewijze aanpak. Op het einde van de les gaat hij na of de lln het begrip BN begrijpen.

A

A

B

B

C

C

D

D

Juf Yasmine speelt in het project over bijen in op de interesse van de lln. In de loop van het project komen er nieuwe concepten en woorden aan bod, die lln al doende verwerven. Ze ontdekken relaties tussen woorden als ‘insect – biotoop – planten’.

A

A

B

B

C

C

D

D

Amir weet niet wat een ‘omheining’ is. Meester Niels vraagt een andere lln om het woord te vertalen in hun thuistaal. Hij checkt nadien of Amir de betekenis goed begrepen heeft.

A

A

B

B

C

C

D

D

Juf Kelly wil dat alle lln het woord ‘schoollogo’ passief én actief kennen. Ze geeft geen uitleg/woordverklaring, de lln moeten zelf de betekenis afleiden vanuit de context. Via interactieve werkvormen daagt ze de lln uit om het woord zelf te gebruiken.

A

A

B

B

C

C

D

D

HET PROCES VAN WOORDENSCHATVERWERVING

Viertaktmodel

Voorbewerken

• Betrokkenheid

  • Voorkennis activeren

Semantiseren -> instructie via ‘3 uitjes’

• Betekenis geven aan nieuwe woorden

  • 3 semantiseersituaties

1. concept gekend, label niet

   1. concept + label gekend, maar lkr wil betekenisaspecten toevoegen

      1. noch label noch concept gekend

Consolideren

• Nieuwe woorden inoefenen op verschillende momenten in verschillende contexten

  • Minstens 7x in verschillende contexten tegenkomen + gebruiken

Controleren

• Controle of nieuwe woorden passief en/ of actief verworven zijn op korte EN lange termijn

Bron: Volop taal, p. 283

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.3 Kies een doordachte didactiek

29

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

voor een INTENTIONELE, EXPLICIETE aanpak

Bron: Volop taal, p. 284

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.3 Kies een doordachte didactiek

30

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

STRATEGISCH WOORDEN SELECTEREN

• meest essentiële + relevante woorden vooraf selecteren

• minimale doelstelling: passieve verwerving (= begrijpen)

NICE TO KNOW

Bron: Volop taal, p. 284

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.3 Kies een doordachte didactiek

31

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

selectieregels woorden:

1. vertrek vanuit een betekenisvolle context: thema, activiteiten, (prenten)boek…

2. kies woorden die functioneel + nuttig zijn: woorden uit de algemene school- en instructietaal + algemene vaktaal

3. kies woorden binnen een betekenisveld: beperk je tot één betekenisveld

4. kies woorden die nog niet iedereen kent: niveau en interesses verschillen

5. kies hoogfrequente woorden: woorden die veel voorkomen, ook buiten de les

6. kies niet te veel woorden: 8 à 10 (nieuwe) woorden per week

Bron: Volop taal, p. 285 -286

3. Hoe verwerven leerlingen woorden?
3.3 Kies een doordachte didactiek

32

1. Wat?

2. Waarom?

3. Hoe leren?
   - Beginsituatie
   - Doelen
   - Didactiek
   - Activiteiten

4. Hoe evalueren?

5. Beleid

6. Mythes

Strategieën voor woordverwerving bevorderen

Leerlingen zelfredzaam maken zodat ze hun woordenschat zelf actief uitbreiden d.m.v. woordleerstrategieën (worden ingezet door LEERLING)

1. het belang van een woord nagaan in de tekst

2. vergelijken met een bekend woord

3. de context inzetten

4. de woordopbouw analyseren

5. vreemdetalenkennis inzetten

6. hulpbron raadplegen

• Met woorden in de weer

zie BB

Oefening 1

33

34

34

A – 3 Labelen hoort bij plaatjes aanwijzen

B – 1 Netwerkopbouw hoort bij het maken van een woordweb

C – 2 Categoriseren hoort bij verschillende soorten herkennen.

35

35

35

35

35

35

36

36

37

37

Hiërarchische betekenisrelaties zijn aan de orde als je bezig bent met classificaties, bijvoorbeeld:

• in de onderbouw met soorten ‘dieren’ (huisdieren/roofdieren);

• in de middenbouw met allerlei typen ‘vervoersmiddelen’

• Dynamiek

• Obligatie

• Vinger

• Pijn

Oef 5: woorden schrappen

38

• Dynamiek

• Obligatie

• Vinger

• Pijn

Oef 5: woorden schrappen

38

Box C

Box C

Box A

Box A

39

Pregnant = betekenisvol

39

Pregnant = betekenisvol

Het woord gewei is zo prachtig en duidelijk zichtbaar in een context dat je zo’n kans niet mag laten liggen. Het woord gewei staat hier in een pregnante context.

40

En zet de woorden in een logische volgorde!

40

En zet de woorden in een logische volgorde!

Agenda – afspraak - noteren

Geluid – klank – toon

Zweet – vocht – speeksel

41

41

Les 2 woordenschat

42