Taalbewust en taalontwikkelend lesgeven
Leren in diversiteit B
Sofie Thierens
Semester 2
2025-2026
2
Leren in diversiteit B
1. Situering LiD B in de opleiding vanuit LiV AB (ppt.1)
2. Infofiche, opzet, opdrachten, praktijk, evaluatie… (ppt.2)
3. Leermateriaal, syllabus, H1. Co-teaching (ppt.3)
4. Leermateriaal, syllabus, H2 en H3 (ppt.4)
sofie.thierens@odisee.be
Semester 2
Mentimeter
Titel van de presentatie
4
5
Nederlands vaak een struikelblok voor leerlingen
Bij verwerking van leerstof en aanleren van competenties
Basiswoordenschat verschilt afhankelijk thuistaal, talige context, schoolloopbaan,..
onderwijstaal omgangstaal (informeel)
schooltaal – vaktaal eigen maken
6
Schooltaalwoorden
Voorbeelden
Oorzaken en gevolgen
Verklaren
Overeenkomen / verschillen
Samenvatten
Ondersteunen met voorbeelden
Relaties leggen
Vergelijken
Tegenstelling
Conclusie
Beoordelen
Vaktaalwoorden
Voorbeelden
Wiskunde: breuk, wortel, vergelijking, oppervlakte, tangens
Natuurwetenschappen: fotosynthese, atoom, energie, zuurstof
Taalvakken: werkwoordstijden, onderwerp, lijdend voorwerp
Geschiedenis: monarchie, revolutie, middeleeuwen, kolonisatie
Aardrijkskunde: klimaat, continent, platentektoniek, riviermonding
Economie: inflatie, kapitaal, marktwerking, consumptie
Praktijkvakken: FiFO, blenden, afharden, ombre
Inhoudelijke criteria
Voor eigen les- en leermateriaal
Overzicht inhoudelijke criteria eigen les- en leermateriaal
9
Taalcriteria
Voor eigen les- en leermateriaal
Even testen..
Kleurencodes
A = groen
B = blauw
11
Vraag 1
A) De schaal van de grafiek kan aangepast worden afhankelijk van de gegevens.
B) De schaal van de grafiek kan aangepast worden i.f.v. de gegevens.
12
Vraag 1
Schrijf afkortingen voluit
13
Vraag 2
A) Let bij het klaarmaken van eten altijd op hygiëne.
B) De materiële hygiëne dient in acht genomen te worden bij de voedingstransformatie.
14
Vraag 2
Vermijd te formeel taalgebruik en kies voor heldere, eenvoudige zinnen, tenzij de leerdoelen expliciet complexere taal vragen
Voorbeelden? Mentimeter
15
Vraag 3
A) Eerst snijd je de groenten fijn. Vervolgens bak je ze kort in de pan. Daarna voeg je de saus toe.
B) Snijd de groenten fijn en bak ze kort in de pan. Neem de saus en voeg toe.
16
Vraag 3
Zet signaalwoorden en verwijswoorden consequent en zorgvuldig in, zodat verbanden voor je leerlingen duidelijk blijven.
17
Vraag 4
A) De longen nemen zuurstof op. De hartslag gaat sneller bij inspanning .
B) De longen nemen zuurstof op. De hartslag gaat sneller bij inspanning.
18
Vraag 4
Nooit spatie voor leesteken, altijd eentje erna, geen twee
Gebruik komma’s om overzicht in je tekst te houden
19
Vraag 5
A) Let op!!! Zet de stroom uit voor je de schakelaar plaatst!
B) Belangrijk is dat je de stroom uitzet voor je de schakelaar plaatst.
20
Vraag 5
Gebruik leestekens spaarzaam. Vermijd overdreven accenten zoals meerdere uitroeptekens, omdat dit onprofessioneel oogt.
21
Hulpmiddelen taal eigen les- en leermateriaal
22
Controleer spelling en grammatica zorgvuldig
www.woordenlijst.org | https://www.vlaanderen.be/team-taaladvies | https://schrijfassistent.be/index.php | https://synoniemen.net/ |
Spellingscontrole Word herkent soms niet:
samenstellingen
nieuwe woorden (uit vreemde talen)
23
Vermeld gebruikte bronnen correct volgens geldende referentiestandaarden (APA of MLA)
Noteer AI-gebruik expliciet, inclusief de ingegeven prompt (MLA-stijl). Gebruik hiervoor de volgende generator: https://www.scribbr.nl/bronvermelding/generator/mappen/2eJSfBehvMshMibIqa9fGQ/lijsten/1NaYlrGsC2shjqFb79qaRl/
Bijv. “Vertel me over confirmation bias” prompt. ChatGPT, 13 Feb. versie, OpenAI, 16 Feb. 2023, chat.openai.com/chat.
Noteer weblinks met geraadpleegde datum
https://www.scribbr.nl/apa-voorbeelden/website/
24
Vormcriteria
Voor eigen les- en leermateriaal
Maak de opmaak, lay-out en vormgeving aantrekkelijk en samenhangend. Ondersteun de leerinhoud ook met afbeeldingen, illustraties, grafieken, tabellen of schema’s.
Bijv. Een schema van de bloedsomloop naast de uitleg. Grafiek met zuurstofgehalte in bloed.
Bijv. Een stappenplan voor houtverbindingen mét foto’s van de zaagsnede en een illustratie van de juiste hoek.
Nummer de onderdelen van het materiaal logisch om verwarring en tijdverlies te voorkomen. “Op welke pagina is dat?”, “De hoeveelste vraag was dat?” …
27
Voeg waar nodig voorbeeldantwoorden, invulkaders of schrijfkaders toe, zodat je leerlingen goed op weg zijn en misverstanden uitblijven.
Bijv. “De belangrijkste oorzaak van … was … Dit leidde tot … Een belangrijk gevolg hiervan was …”
Bijv. “Het proces dat hier plaatsvindt heet … Het gebeurt in de … (orgaan/onderdeel). Het heeft als functie om …”
28
Deel de tekst op in korte alinea’s. Beperk tekstblokken en vermijd dat één bladzijde overvol raakt.
29
Lijn de tekst links uit en gebruik geen volledige uitvulling, zodat de leerlingen makkelijker kunnen volgen. Uitgevulde teksten zorgen voor ongelijke spatiëring tussen woorden, wat het lezen voor veel mensen met dyslexie extra lastig maakt. Links uitlijnen (ragged right) is beter.
30
Voorzie voldoende witruimte (minimaal regelafstand 1.15) en ruimte voor notities of antwoorden. Houd rekening met verschillende groottes van handschriften als het om leermateriaal op papier gaat.
31
Kies een leesbaar lettertype (minimaal grootte 11 of 12) en vermijd stijlen die de leesbaarheid hinderen, zoals cursief. Tekst in cursief is voor veel dyslectici bijvoorbeeld moeilijker te lezen, omdat de letters minder duidelijk en vloeiender aan elkaar lijken. Vet of kleuraccenten werken meestal beter als je nadruk wilt leggen.
Bijv. niet: De stelling van Pythagoras zegt dat de som van de kwadraten van de rechthoekszijden gelijk is aan het kwadraat van de schuine zijde.
| https://www.researchgate.net/publication/262320823_Good_fonts_for_dyslexia | | https://repositori-api.upf.edu/api/core/bitstreams/275f50cd-7524-479a-a09f-1edc22830b30/content | | https://www.ala.org/accessibility/build-better-content-readability |
32
Houd rekening met diversiteit en mogelijke leerhindernissen. Gebruik duidelijke taal, ondersteunende beelden en alternatieve werkvormen om iedereen te bereiken.
Bijv. Woordenlijst Frans–Nederlands + pictogrammen voor moeilijke woorden.
Bijv. Video van een zaagtechniek als alternatief voor geschreven instructie.
33
Zorg dat het materiaal vlot afdrukbaar is en geschikt blijft om zowel op scherm als op papier te gebruiken.
Bijv. Kaart met duidelijke kleuren die ook in zwart-wit leesbaar blijft.
Bijv. Recept in A4-formaat, zonder zware achtergronden, zodat het zowel digitaal als op papier bruikbaar is.
34
Ontwerp het materiaal zo dat het bruikbaar is in verschillende contexten: op papier en digitaal, in de klas en thuis.
Bijv. Oefenbundel met weblinks QR-codes naar uitlegfilmpjes, zodat het bruikbaar thuis is en in de klas.
35
Wat kan beter?
Zie Word-document
36
Taalbewust en taalontwikkelend lesgeven
38
TAALBEWUST lesgeven
KENMERKEN taalbewust lesgeven
40
De leerkracht herkent dat taal een struikelblok kan zijn
Instructies worden zo duidelijk mogelijk geformuleerd
Er wordt aandacht besteed aan vaktaalwoorden (bijv. door ze te benoemen of kort uit te leggen)
Afkortingen, te complexe zinnen of dubbelzinnige formuleringen worden vermeden
De taalsteun blijft vaak impliciet: leerlingen krijgen vooral begripsondersteuning
Zie theorie- en praktijkvoorbeelden syllabus p.21
Een leerkracht koken/horeca/integrale opdrachten zegt niet enkel “maak een roux”, maar toont stap voor stap wat een roux is. Afkortingen in recepten (dl, cl, gr) worden uitgelegd en uitgeschreven.
Een leerkracht bouw/hout/mechanica zegt: “Een latei is een draagbalk boven een raam of deur. Zie hier op de tekening.” Afkortingen in plannen worden vooraf overlopen (bijv. m², m³).
41
Een leerkracht STEM/techniek legt bij een opdracht “Zaag de lat op 45°.” kort uit wat 45° betekent en toont dit op een geodriehoek. Afkortingen op het werkblad (Ø voor diameter, cm³) worden eerst expliciet uitgelegd.
Bij een oefening zegt een leerkracht lo (lichamelijke opvoeding): “We doen straks een estafette. Dat betekent dat je de stok doorgeeft aan de volgende.” De leerkracht vermijdt sportjargon dat leerlingen niet begrijpen (split squat, plank walk) en gebruikt duidelijke Nederlandstalige alternatieven of geeft meteen een demonstratie.
https://woordenlijst.org/zoeken/?q=lo
42
43
TAALONTWIKKELEND lesgeven
KENMERKEN taalontwikkelend lesgeven
45
De leerkracht integreert taaldoelen in de vakles
Leerlingen krijgen kansen om taal te gebruiken: mondeling en schriftelijk redeneren, vaktaal toepassen in eigen woorden, verbanden leggen met signaalwoorden
Er wordt gewerkt met scaffolding: schrijf- en denkkaders, voorbeeldzinnen, modelteksten, stappenplannen
Feedback richt zich niet enkel op de inhoud, maar ook op de gebruikte taal
Taalsteun is expliciet en planmatig: taalontwikkeling is een doel op zich, naast vakinhoud
46
Leerlingen maken in groep voor de lessen bouw/hout/mechanica een woordenlijst met pictogrammen (latei, cement, voegen). Ze moeten een korte werkvoorbereiding formuleren waarin ze de vaktaal correct gebruiken. Bij de eindbespreking presenteren ze hun werk met expliciete termen: “We hebben gekozen voor dit type voegmortel omdat …”
In de lessen zorg leren leerlingen een procedure uitleggen aan een medeleerling met verplichte termen (hygiëne, ontsmetten, hulpmiddel).
47
In de les koken/horeca/hotel/integrale opdrachten schrijven leerlingen schrijven zelf een recept uit met de juiste termen (roeren, zeven, sudderen). Tijdens de praktijkles zelf noteren ze tussentijds observaties met vaktaal (het deeg rijst, de saus bindt).
Een leerkracht biologie laat leerlingen een mindmap maken over de cel. Leerlingen krijgen een invulschema met sleutelwoorden (celkern, erfelijk materiaal, energieproductie). Daarna moeten ze de mindmap aan elkaar uitleggen. Leerlingen verwerken en produceren hiermee vaktaal in meerdere stappen.
Toets- en examenvragen opstellen
48
3 functies
Diagnostisch: beeld voorkennis en beginsituatie. Wat kan de leerling al?
Formatief: feedback tijdens leerproces. Waar staat de leerling nu? Wat kan beter?
Summatief: beslissingen doorstroom, slaagcijfers. Heeft de leerling het doel bereikt?
49
Criteria
1. Validiteit. Meet de vraag wat ze moet meten? Bijv. Toets je ook toepassen en niet enkel onthouden
2. Betrouwbaarheid. Zou dezelfde leerling bij herhaling in principe hetzelfde resultaat krijgen? Zorg voor eenduidige correctie en duidelijke antwoorden
3. Transparantie. Begrijpt de leerling wat er verwacht wordt? Moet de leerling in volzinnen in een verzorgd Standaardnederlands antwoorden of mag het in bulletpoints bijv.?
4. Eerlijkheid. Krijgen alle leerlingen een gelijke kans? Vermijd taal- of cultuurgebonden contexten die sommigen benadelen
Tips
51
1. Werk met een toetsrooster
2. Laat collega’s je toetsvragen nalezen
3. Probeer (enkele) vragen vooraf uit
4. Bespreek toetsvragen achteraf
5. Zorg voor evenwicht tussen vraagvormen (open, gesloten en praktijk)
6. Laat de vragen aansluiten bij de lesdoelen
7. Vermijd complexe taal en gebruik korte zinnen
8. Voorzie voldoende tijd
9. Varieer in vraagvorm
10. Geef beoordelingscriteria of rubrics mee
11. Geef duidelijke instructies over vorm antwoord (volledige zin, max.10 regels, schema, noteer berekening stap per stap)
52
53
Reflectiemodel van Kelchtermans
Enkel voor studenten VEB
54
3.
“Wie de leraar wil begrijpen luistert naar zijn verhaal”
Kelchtermans
55
Inleiding
•Reflectie = essentieel in professioneel leraarschap
•Beslissingen niet enkel gebaseerd op kennis, maar ook waarden,
overtuigingen & ervaringen
•Reflectiemodel van Kelchtermans: gestructureerd en diepgaand kader
•Leraar-zijn = meer dan didactiek = ook persoon + professional
•Professionele biografie bepaalt denken en handelen
56
Persoonlijk interpretatiekader
Geheel van overtuigingen, waarden, verwachtingen en ervaringen. Bepaalt
de manier waarop leraar handelt en hoe hij ervaringen verwerkt en beoordeelt.
Twee componenten:
Professioneel zelfverstaan
Subjectieve onderwijstheorie
57
Professioneel zelfverstaan
• Zelfbeeld (expert, begeleider, motivator …)
• Zelfwaardegevoel (ben ik een goede leraar?)
• Taakopvatting (kennisoverdracht, begeleiding, opvoeding)
• Beroepsmotivatie (waarom dit beroep?)
• Toekomstperspectief (groei of stagnatie?)
58
Subjectieve onderwijstheorie
Persoonlijke overtuigingen over wat werkt gebaseerd op eigen ervaringen
Gebaseerd op biografie, opleiding, klaservaring
Uniek voor elke leraar
Waardegebonden en emotioneel betrokken
59
Welke tip zou jij aan een beginnende leerkracht meegeven?
60
61
Reflectie Wie we zijn is hoe we lesgeven
Reflectie = meer dan terugkijken = betekenis geven aan handelen
Reflectie op twee niveaus:
• Inhoudelijk: waarom werkte mijn aanpak wel/niet?
• Identiteitsniveau: wie ben ik als leraar?
62
Vier dimensies van reflectie:
• Technisch – methodes, werkvormen, efficiëntie
• Moreel – waarden, recht doen aan leerlingen
• Politiek – macht, belangen, keuzes in beleid
• Emotioneel – emoties als fundamenteel onderdeel van leraarschap
63
Voorbeelden
64
Een leerkracht wiskunde merkt dat tijdens groepswerk enkele leerlingen afhaken en niet actief deelnemen.
Professioneel zelfverstaan
•Zelfbeeld: “Ik zie mezelf als iemand die leerlingen actief wil betrekken en laten samenwerken.”
•Zelfwaardegevoel: “Ik twijfel of ik het groepswerk goed begeleid heb, want sommige leerlingen deden niet mee.”
•Taakopvatting: “Mijn taak is niet alleen kennisoverdracht, maar ook het stimuleren van samenwerking.”
•Beroepsmotivatie: “Ik wil leerlingen leren dat wiskunde ook samen leren en denken is.”
•Toekomstperspectief: “Volgende keer wil ik meer structuur en duidelijke rollen inbouwen.”
65
Subjectieve onderwijstheorie
•“Groepswerk helpt leerlingen beter inzicht te krijgen, maar het lukt enkel als
iedereen een duidelijke taak heeft.”
•“Ik geloof dat motivatie stijgt als leerlingen zich verantwoordelijk voelen.”
Vier dimensies van reflectie
•Technisch: “Ik moet de opdrachten beter structureren en rollen verdelen.”
•Moreel: “Doe ik recht aan stille leerlingen die nu niet aan bod komen?”
•Politiek: “Wie bepaalt de regels rond groepswerk? Ik, de school, het team? Kan ik daar invloed op
uitoefenen?”
•Emotioneel: “Ik voel frustratie dat sommige leerlingen afhaken, maar ook hoop dat ik dit kan verbeteren.”
66
Technisch:
“Ik moet de discussie beter structureren en leerlingen concrete stellingen geven.”
“Misschien een korte video of actualiteitsvoorbeeld inzetten als trigger.”
Moreel:
“Doe ik recht aan de stille leerlingen die weinig zeggen?”
“Hoe zorg ik dat alle meningen gerespecteerd worden, ook al verschillen ze sterk?”
Politiek:
“De keuze voor thema’s wordt deels gestuurd door eindtermen en deels door mijn eigen accenten.”
“In hoeverre mag ik mijn persoonlijke overtuigingen over duurzaamheid meegeven?”
Emotioneel:
“Ik voelde frustratie bij de onverschilligheid van enkele leerlingen.”
“Tegelijk was ik trots dat anderen zo kritisch en betrokken reageerden.”
67