Herhaling DNA

• newEditor
• Biologie
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 5

Herhaling SE 5VWO

Les 1: DNA

Les 2: Regeling

Startopdracht

Schrijf (in steekwoorden) op wat je nog weet van het hoofdstuk DNA.

Als je zit meteen beginnen startopdracht staat op eht bord

haloo, vorige week heb ik aan jullie gevraag dom op te schrijven wat jullie graag tijdens dit blokuur willen doen om voor nte bereiden op het se van alle 5vWO stof.

Er kwam hier naar voren dat jullie voornamelijk het hoofdstuk DNA en rfegeling willen ehrhjalen dit gaan we fus ook dus. De eerste les DNa tweede REgeling. Omdat we 40 minuten hebben is dit wat kan berhandelen.

Oke jullie hebben startopdracht jhebben gemaakt dus wat kwam naar boven??

Wat ook naar boven kwam is dat jullie graag uitleg willen en ook examenopdrachten dit gaanw e dus ook doen. Ik zal deel uitleggen over DNA aan de hand van een activiteit en daarna mag je kiezen zelfstandig bezig of damen examenopdracht maken waarbij ook uitleg terug komt

Planning Les 1 DNA

• Belangrijke punten hoofdstuk DNA

• Opdracht en uitleg DNA replicatie

• Examenopdracht Transcriptie en Translatie

Oke maar wat gaan we dit lesuur doen

Zoals zei DNA behandele. eerste belanrgijkste punten van het hioofdstyjk, en heb ervoor gekozen 3 belanrgijkste te herhalen.

Wat ook naar boven kwam is dat jullie graag uitleg willen en ook examenopdrachten dit gaanw e dus ook doen.

Ik zal deel uitleggen over DNA replicatie aan de hand van een activiteit en daarna mag je kiezen zelfstandig bezig of damen examenopdracht maken waarbij ook uitleg terug komt

Kan zijn niet alle examenopdracht DNa deze les Als niet alle af tweede lesuur evrder

Kan zijn niet alke examenopdrachten behandelen dan Bij andere klas meenemen thiis maken

De belangrijkste punten Hoofdstuk DNA

• Basisstof 1: Bouw/structuur DNA (Binas 71ABC)

• Basisstof 2: DNA replicatie (Binas 71D)

• Basisstof 3: Transcriptie en splicing (Binas 71 EH)

• Basisstof 4: Translatie en Ribosomen (Binas 71 EGJ)

• Basisstof 5: Genregulatie(prokaryoten en eukaryoten) (Binas 71F)

• Basisstof 6: Verschillende soorten mutaties (Binas 71I)

• Basisstof 7: Werking van Recombinant-DNA-techniek en Knock-out-genen (Binas 71M)

Oke hier op slide staan wat per basisstof belangrijkste is dit hoofdstuk

In je binas altijd duidelijk dus moet evht begrijpen hoe t werkt staat niet binas!!)

Zal ook sturen teams

DNA replicatie

1. Zet deze stappen van DNA-replicatie in de juiste volgorde:

1. DNA-ligase verbindt DNA-stukken

2. Primase zorgt dat Primer bindt

3. DNA-polymerase maakt nieuw DNA (5'-> 3')

4. Helicase opent het DNA

5. Okazaki-fragmenten ontstaan

6. Er ontstaan twee identieke DNA-moleculen

2. Leg uit:

• wat het verschil is tussen de leading en lagging strand

• waarom de ene streng continu wordt gemaakt en de andere in stukjes

5

minute

00

second

add30s

Cellen doorlopen een cyclus waarbij ze zich delen, groeien, hun DNA kopiëren en zich opnieuw delen. Voordat ze delen meot DNA gekopieert worden dat doen zze door DNA replicatie enb dat

Opdracht maken 3 min de tijd

Voordat we beginnen: LET OP!!

Elke streng DNA heeft 3 uiteinde em 5 uiteinde en omdat DNA strengen tegenovergesteld van elkaar is ook de kantpunten zie afb

📘 Hoe werkt DNA-replicatie?

🔓 Stap 1: DNA wordt open gemaakt

Helicase opent het DNA

👉 Uitleg:
Het DNA zit normaal strak opgerold als een dubbele helix.
Helicase “ritst” het DNA open door de bindingen tussen de basen te verbreken.

✅ Waarom?
De informatie zit in de basen → die moeten eerst vrij komen.

🧩 Stap 2: Er komt een startpunt

Primase maakt een primer aan beude kanten van DNA strengReplicatiestartpunt benoemen

👉 Uitleg:
Er wordt een klein stukje RNA (primer) op het DNA gezet.

✅ Waarom?
DNA-polymerase kan niet zelf beginnen
→ het heeft een startpunt nodig

Doordat je primer erop zet 3 kant wordt de tweede streng dus 5 kant zelfde gelt voor andere kant primers erop wiordt 5 kant

🏗️ Stap 3: Nieuw DNA wordt gemaakt

DNA-polymerase maakt een nieuwe streng (5’ → 3’)

👉 Uitleg:
DNA-polymerase bouwt een nieuwe DNA-streng door de juiste basen te koppelen:

A ↔ T

C ↔ G

✅ Waarom?
Zo ontstaat een exacte kopie van het DNA

💡 Belangrijk:
DNA-polymerase kan maar één kant op werken (5’ → 3’)

⚠️ Stap 4: Verschil tussen de strengen ontstaat

👉 Wat gebeurt er?

Eén streng wordt netjes in één keer gemaakt → leading strand

De andere streng lukt niet in één keer → lagging strand

Vragen anar hoe heet degene in 1 keer hoe degene in meerdere keren

✅ Waarom? is dat zo dat meerdere keren?
DNA loopt in tegengestelde richtingen (antiparallel)
en DNA-polymerase kan maar één kant op werkenvan 5 naar 3 maar dus leadin primar wnar door priemr 5 kant kan zo aanmaken maar andere kant 3 nu dus kan neit bgeinnen dus oplossing isn

🧩 Stap 5: Okazaki-fragmenten ontstaan

👉 Uitleg:
De lagging strand wordt in kleine stukjes gemaakt er worden emerdere primers opgezet zodat ze elke keer van 5 kant terug andere kant op kunnen werken
→ dit zijn Okazaki-fragmenten

✅ Waarom?
DNA-polymerase kan niet “achteruit werken”
→ moet steeds opnieuw beginnen

Stap 6: Alles wordt aan elkaar geplakt

DNA-ligase verbindt DNA-stukken

👉 Uitleg:
De losse stukjes worden tot één lange streng gemaakt

✅ Waarom?
Zonder ligase blijft DNA in losse stukjes → dat werkt niet

✅ Stap 7: Resultaat

Er ontstaan twee identieke DNA-moleculen

👉 Uitleg:
Elk DNA bestaat uit:

één oude streng

één nieuwe streng

✅ Waarom belangrijk?
Zo krijgt elke cel dezelfde genetische informatie

Examenopdrachten Transcriptie en Translatie

Examenopdracht 1: Algemene genexpressie

4

minute

00

second

add30s

Oke nu bezig met examenopdrachteb

Jullie krijgen van mij papeir met 3 vragen over trandv5ipie en tranlsatie we doen een maken dan bespreken en de uitleg erbij etc etc voor elke mag je je boek en binas gebruiken als je niet eruit komt Als niet alles af volgende les verder.

Als je op dit moment liever zelf mag leren mahg ook wel echt zelfstandig en stil lukt niet doe je gewoon weer mee. Wie kiest zelfstandig? Wie graag samen?

Oke dan deel ik examenodpracvhten uit. en timer aan. EN DOE JE SZELFSTANDIF

Oke beginnen vraag 1 gaat over algemeen hoe genexpressie tot uiting komt

GOeie volgorde

1= P

2=R

3= T

4= S

5=Q

koppeling van plaatje erbij eerst binden dan kern en dan begint vormen RNA daarbij pint RNA polymerase aan DNA en maak RNA dan moet nog geknipt worden RNA leg zo uit en dit nieuwe geknipte RNA maken heet MRNA dan we door translartie eiwit van door de volgrode nucelotien in van mRNa te volgen kunnen aminozuren erin gezet worden door ribosoom en deze aminozuur vouwen en wordt eriwit

maar nu even inzoomen hoe transcritpei dus dat vormen van RNA precies ook alweer ging

Stap 1: Start transcriptie

Stap 2: RNA polymerase

Stap 3: Einde transcriptie (pre-mRNA)

Stap 4: van pre-mRNA naar mRNA (eukaryoten)

template streng

coderende streng

Transcriptie verloopt in de volgende drie stappen (zie afbeelding 29):
1   Transcriptie begint wanneer het enzym RNA-polymerase bindt aan een specifieke volgorde van nucleotiden. De plaats in het DNA waaraan RNA-polymerase kan binden, noem je de promotor.

2   Als RNA-polymerase zich aan een promotor heeft gebonden, verbreekt ze vanaf die plaats de waterstofbruggen tussen de twee DNA-ketens. De ketens scheiden hierdoor en de helixstructuur verdwijnt (zie afbeelding 29.2).

De keten met de promotor noem je de template-streng of matrijsstreng.

De andere keten heet de coderende streng. Transcriptie vindt plaats langs de template-streng.

RNA-polymerase bindt vrije RNA-nucleotiden uit het kernplasma door complementaire basenparing aan de DNA-nucleotiden van de template-streng in de richting van het 3’-uiteinde naar het 5’-uiteinde. De nieuwe RNA-streng wordt hierdoor in de 5’→3’-richting gesynthetiseerd. Als de RNA-streng ongeveer tien nucleotiden lang is, laten de eerste RNA-nucleotiden los van de template-streng.

  Ondertussen schuift RNA-polymerase steeds verder langs het DNA totdat het einde van het gen is bereikt (zie afbeelding 29.3). Doordat de RNA-polymerase hier opnieuw een specifieke volgorde van stikstofbasen in het DNA tegenkomt (het eindsignaal), stopt de transcriptie. RNA-polymerase laat dan los van het DNA en het RNA-molecuul laat los van de RNA-polymerase. Het DNA neemt weer zijn oorspronkelijke vorm aan.

en dan denk je dan ben ik klaar maar eigenlijk niet want bij eukaryoten hgaat het nog verder dit geldt niet voor rpokaryoten

Het RNA-molecuul dat daarbij wordt gesynthetiseerd, noem je pre-mRNA, omdat het nog wordt bewerkt voordat het de celkern kan verlaten. Het bewerken van het pre-mRNA heet ook wel RNA-processing. Door RNA-processing ontstaat een mRNA-molecuul dat via een kernporie de celkern verlaat, zodat zijn nucleotidevolgorde door een ribosoom kan worden afgelezen (zie afbeelding 30).

Pre-mRNA is langer dan mRNA (zie afbeelding 31). Bij veel eukaryoten bestaan de meeste genen namelijk uit lange, niet-coderende stukken DNA,

Weet iemand is dat introns of exons?

die worden afgewisseld door korte, coderende stukken DNA. Niet-coderende stukken DNA in een gen noem je introns. De coderende stukken DNA in een gen heten exons. Alleen exons bezitten informatie voor de synthese van eiwitten.

Bij prokaryoten ontbreekt de celkern, waardoor het DNA los in het cytoplasma ligt. Hier vindt de transcriptie plaats. De genen van prokaryoten hebben geen introns.

Oke nu weten we weer hoe transcriptie werkt

Nu weer examenodpracht

Examenopdrachten Transcriptie en Translatie

Examenopdracht 2: Transcriptie,Modificatie en splicing

5

minute

00

second

add30s

Wat gebeurt er als transcriptie te vroeg stopt?

Oke nu vraag 2 5 min voor

Wat gebeurt er normaal met een gen denk vorige vraag

Stap 1 – Begrip check

“Wat gebeurt er normaal met een gen?”

👉 Verwachte leerlingreactie:
→ Het wordt afgelezen (transcriptie) → mRNA → eiwit

Stap 2 – Wat is hier veranderd?

“Wat hebben de onderzoekers gedaan met het DDX4-gen?”

👉 Ze hebben er een stuk extra DNA in gezet (GFP, Pu, PA)

👩‍🏫 Stap 3 – Goed naar afbeelding kijken

(Laat afbeelding 4 zien)

“Waar zit dit ingevoegde stuk in het gen?”

👉 Tussen exon 2 en exon 4
👉 Dus: exon 3 wordt ‘overgeslagen’ / onderbroken

👩‍🏫 Stap 4 – Belangrijk detail

“Wat doet die PA-sequentie (poly-A signaal)?”

👉 Antwoord:
→ Daar stopt de transcriptie

💡 Dus: RNA wordt niet verder afgemaakt!

🧠 Nu de uitspraken

❓ Uitspraak 1:

“De transcriptie stopt na E4”

Stapvraag:

“Als er een stop-signaal (PA) eerder zit, gaat de polymerase dan door tot E4?”

👉 Nee!

✅ Antwoord: ONJUIST het sopt al; eerder he

❓ Uitspraak 2:

“

Exon 3 ontbreekt in het mRNA”

Stapvragen:

“Wordt exon 3 nog afgelezen?” waar zit het construct?
→ Nee, het zit na een onderbreking / wordt niet meegenomen

👉 Dus komt het niet in mRNA

✅ Antwoord: JUIST

❓ Uitspraak 3:

“Er treedt geen splicing op van het pre-mRNA”

Stapvragen:

“Is er nog steeds intron–exon structuur? Ja doinkere exons he en introns rest
“Moet dat nog steeds geknipt worden?”

👉 Ja, dat blijft nodig

👉 Splicing gebeurt dus nog steeds

✅ Antwoord: ONJUIST

✅ Eindsamenvatting (kort voor leerlingen)

Transcriptie stopt te vroeg → niet tot E4

Exon 3 komt niet in mRNA

Splicing gebeurt nog steeds

👉 Dus: 1 = onjuist
2 = juist
3 = onjuist

💡 Tip om mee af te sluiten in de klas

Laat ze deze checkvraag beantwoorden:

“Wat gebeurt er als transcriptie te vroeg stopt met het eiwit?”

👉 Antwoord:
→ Je krijgt een onvolledig mRNA → fout of geen eiwit

Translatie: van RNA naar eiwit

Oke al even gehad over translatie amar wat is eht en hoe werkt het nu uitleg hoe translatie werkt bij translatie maken we van rna een witit

Eerst even de bsics van transaltie

Stel je voor:

In een cel is er een soort fabriek die eiwitten maakt.

Die fabriek heet het ribosoom. Maar het ribosoom weet niet zelf wat het moet maken.

Daarom krijgt het een soort recept: het mRNA. dat we hebben gemaakt met rranscriptie (zie afb)

Op dat mRNA staan allemaal codes, (zie afb)m een beetje zoals woorden in een zin. Alleen hier bestaan de woorden uit drie letters, zoals AUG of UUU. Zo’n woord van drie letters noem je een codon.

Elk codon betekent één bepaald aminozuur, een bouwsteen van een eiwit. (andere afb ) als je dus codon weet kun je zelf bepalen welk aminozuur erop moet (nbinas laten zien hoe werkt)

Oke nu hoe gaat het beginnen translatie

Het verhaal begint altijd bij hetzelfde startwoord: AUG. Dat is het teken voor “begin!”, en het hoort bij het aminozuur methionine. Dus elk eiwit begint met methionine. oke nu weten we hoe we het moeten aflezen en nu kan tarnscriptie begiinen

Dan komt er hulp: kleine moleculen, tRNA, die rondzwemmen in de cel. Elk tRNA draagt één aminozuur met zich mee. Het tRNA kijkt naar het mRNA en zoekt een code die bij hem past. Dat doet het met zijn anticodon (een soort sleutel die op het codon past).

Bijvoorbeeld: als op het mRNA UUU staat, komt er een tRNA met het anticodon AAA. Dat tRNA brengt dan het aminozuur fenylalanine mee.

Het ribosoom pakt dat aminozuur en plakt het vast aan de vorige. Dan schuift het ribosoom een stukje door naar het volgende codon. Zo gaat het steeds door:

nieuw codon

nieuw tRNA

nieuw aminozuur

vastplakken

Langzaam ontstaat er een lange ketting van aminozuren. Dit noem je een polypeptide, en dat wordt uiteindelijk een eiwit.

Soms zijn er zelfs meerdere ribosomen tegelijk bezig op hetzelfde mRNA. Dan lijkt het net een lopende band in een fabriek waar meerdere machines tegelijk werken — zo kan de cel heel snel veel eiwitten maken.

Maar elk verhaal heeft een einde. Op het mRNA staan ook speciale codes die geen aminozuur betekenen: de stopcodons. Als het ribosoom zo’n stopcodon tegenkomt, kan er geen tRNA meer binden. In plaats daarvan komt er een speciaal eiwit (een release factor) dat zegt: “klaar!”

De ketting van aminozuren laat los, het ribosoom valt uit elkaar, en het eiwit is af.

Examenopdrachten Transcriptie en Translatie

Examenopdracht 3: Translatie

Oke nu laatste over ytranslatie weer 5 min hiervoor gebruik het schema in je binas

“Oké klas, kijk even mee 👀

👉 We zien dat bij twee kikker soorten één aminozuur anders is op positie 108.
Bij de ene is dat cysteïne, en bij de andere serine.

Vraag 1:
Waardoor ontstaat zo’n verschil in aminozuur?
→ (Leerlingen: door een mutatie in het codon ✅)

👉 Nu gaan we naar de genetische code kijken.

Vraag 2:
Welke codons horen bij cysteïne?
→ UGU en UGC

Vraag 3:
En welke codons horen bij serine?
→ UCU, UCC, UCA, UCG, AGU, AGC

👉 Nu komt de belangrijkste denkstap:

Vraag 4:
Hoe kun je van een codon voor cysteïne naar een codon voor serine gaan met maar één letter verschil?

Bijvoorbeeld:
UGU → UCU

Vraag 5:
Welke letter verandert hier?
→ G verandert in C ✅

👉 Eindvraag (examentype):
Welke mutatie heeft plaatsgevonden?

Antwoord:
👉 een G vervangen door een C (antwoord C)

💡 Afsluiten voor de klas:
“Dus één kleine verandering in het RNA (één letter!) kan al zorgen voor een ander aminozuur en dus een ander eiwit.”

Als nog tijd voer laten leren tot de bel!!

Zeggen dat laatste les is dat ik jullie zie en ik veel succes wensen toetsweek amar ook vokgendjaar laatse exmanejaar veel plezier gehad jullie les te geven!1

DNA

Learning objective