1. Kenmerken van de markt

• Economie
• toets
• Secundair onderwijs

T1H3 Monopolie

1. Kenmerken van de markt

2. Redenen bestaan monopolie

3. Prijsvorming

4. Welvaartsverlies

5. Prijsdiscriminatie

LEERDOELEN

• Kenmerken marktvorm monopolie beschrijven
• Gedrag monopolist beschrijven
• Verklaren op welke wijze producent streeft naar maximale winst als sprake van monopolie
• P, Q en omzet bepalen bij monopolist die streeft naar maximale winst
• berekenen maximale winst en omzet bij monopolist
• uitleggen wanneer, waarom en hoe het voor producenten voordelig is prijsdiscriminatie toe te passen. 
• Uitleggen dat monopolist met prijsdiscriminatie deel van totale consumenten surplus kan afromen. 

Wat heb je nodig?

LessonUp

Cursusblok

Schrijfgerei

Laptop

Monopolie

HB pg. 40 - 49

WB pg. 34 - 42

Bookwidget (zie vakmap)

LessonUp

1. Kenmerken van de markt

Zie HB pg. 40

- 1 aanbieder en veel vragers : Beheerst markt en kan daardoor zelf hoogte van P en Q bepalen -> Prijszetter

- Homogene of heterogene producten (afhankelijk van markt)

- Beperkt transparante tot niet transparante markt

- Gesloten markt (quasi onmogelijk om toe te treden)

2. Redenen voor het bestaan van een  monopolie

Hoe kan een monopolie ontstaan?

1. Technische monopolie

2. Natuurlijk monopolie

3. Wettelijke monopolie

4. Strategische redenen:

2. Redenen voor het bestaan van een  monopolie

1. Technische monopolie

Als enige technische kennis (knowhow) of alleenrecht op gebruik van productiefactoren hebben. Productiefactoren en technische kennis in handen van 1 aanbieder.

2. Natuurlijk monopolie

Schaalvoordelen zorgen ervoor dat de aanbieder tegen lagere kost kan aanbieden dan concurrent. De investeringen om een bedrijf te beginnen zijn zo hoog dat geen enkel ander bedrijf de concurrentie wil aangaan. 

2. Redenen voor het bestaan van een  monopolie

3. Wettelijke monopolie

Overheid geeft of heeft alleenrecht op verkoop (bekomen concessie, octrooi, patent...).

Octrooi of patent: Beschermt uitvinder technisch product of proces

-> verbieden anderen uitvinding na te maken, te verkopen of in te voeren.

Licentie:

Afspraak tss licentiegever en –nemer. Licentie geeft toestemming aan licentienemer om uitvinding zelf te maken, te verkopen of toe te passen. Hiervoor wordt een vergoeding betaald.

2. Redenen voor het bestaan van een  monopolie

4. Strategisch

Erin slagen mogelijke concurrenten uit de markt te houden. Eén aanbieder erin slaagt de rest uit de markt te concurreren

* Het aanbieden kan enkel op basis van zulke hoge kosten dat geen concurrenten opdagen

* Een onderneming brengt een nieuw product op de markt

3.1 Verloop van de kosten

De curves verlopen hetzelfde 

als bij volkomen concurrentie.

MK snijdt GK in het minimum.

3.2 Het verloop van de opbrengsten

Curves verlopen anders omdat monopolist prijszetter is. 

Monopolist moet rekening houden met:

* Prijselasticiteit van de vraag (PEV)

* Mogelijkheid dat klant soortgelijk product koopt. (aanwezigheid van substituten)

3.2 TO-curve

* Bergparabool

* Prijselastische vraag 

als TO-curve stijgt

* Prijsinelastische vraag 

als TO-curve daalt

3.2 P-curve / GO-curve/V-curve

Verloopt dalend: hoe lager P, 

hoe meer verkochte Q

Geeft voor elke P mogelijke afzet

-> Prijsafzetcurve (=V-curve) monopolist

-> Valt samen met Prijsafzetcurve en

GO-curve  -> GO = (P*Q)/Q = P

3.2 MO-curve

* Verloopt dalend, maar valt niet 

samen met P=GO-curve

* Daalt dubbel zo snel dan P-curve

* Snijdt horizontale as bij Q

waarbij TO-curve Max bereikt.

3.2 Het verloop van de opbrengsten

TO stijgt: Prijslelastische vraag

TO daalt: Prijsinelastische vraag

GO/prijsafzetcurve verloopt dalend.
MO- curve start in hetzelfde punt als GO-curve. Raakt X-as exact in helft van raakpunt GO-curve. Ook max TO-curve.

MO via afgeleide van TO.

3.3 Optimale prijs, afzet en winst

!Monopolie!:

* Snijpunt MO en MK

* Loodrecht naar GO-curve 

* Raakpunt met GO-curve = PvC

(Punt van Cournot)

* Horizontaal naar Y-as, Pm aflezen

* Qm op X-as aflezen

Monopolie:

3.3 Optimale prijs, afzet en winst

TO = P*Q

TO: groen vlak

Pm en Qm 

gekend.

3.3 Optimale prijs, afzet en winst

Ter info: GK ontbrak: nodig om winstvlak

te kunnen bepalen. GK nu bijgevoegd.

TO (Pm*Qm) - TK (GKm*Qm)

TK: Loodrecht naar GK-curve vanuit

* Punt van Cournot
* Snijpunt MO en MK

TK: rood vlak

3.4 Monopoliewinst

TO-vlak - TK-vlak

Groen - rood

Blauwe rechthoek vormt winstvlak

3.4 Monopoliewinst

!Volkomen concurrentie!:

* Snijpunt GO (V-curve) en 

MK (A-curve)

* Horizontaal naar Y-as, Pvc (hier 

Prijs bij volkomen concurrentie)

aflezen

* Qvc (Q bij volk conc) op X-as aflezen

3.4 Monopoliewinst

!Volkomen concurrentie!:

TO-vlak - TK-vlak

Groen - rood

Blauwe rechthoek vormt winstvlak

3.4 Monopoliewinst

!Volkomen concurrentie!:

TO-vlak - TK-vlak

Groen - rood

Blauwe rechthoek vormt winstvlak

3.4 Monopoliewinst

!Volkomen concurrentie!:

TO-vlak - TK-vlak

Groen - rood

Blauwe rechthoek vormt winstvlak

3.5 Welvaartsverlies

Welvaartsverlies:

1. Snijpunt MO en MK

2. Punt van Cournot
3. Snijpunt GO en MK

3.5 Welvaartsverlies

Monopolisten gebruiken marktmacht 

-> hogere prijzen

-> minder producten verhandeld dan bij volkomen concurrentie

Consument verliest welvaart ten voordele van monopolist. 

TS bij monopolie < TS bij volkomen concurrentie. 

Het streven naar winstmaximalisatie door monopolist veroorzaakt welvaartsverlies. Hoe groter dit welvaartsverlies, hoe duidelijker dat monopolie geen ideale marktvorm is

3.6 Prijsdiscriminatie

Ondernemers rekenen soms aan verschillende consumentengroepen een verschillende prijs aan voor eenzelfde product, zonder dat productiekosten en producten verschillen. Die prijsstrategie heet prijsdiscriminatie.

* Kan obv objectieve criteria:  (marktsegmentatie)

- tijdstip (dag en nacht)

- leeftijd (50-plussers, -25...)

- geslacht

- woonplaats.

3.6 Prijsdiscriminatie

* Twee criteria moeten voldaan zijn: 

     –  ondernemer heeft marktmacht (= is prijszetter) zoals bvb. bij monopolie

     – ondernemer kan verhinderen dat goederen doorverkocht worden tussen deze 2 consumentengroepen. (id-card nakijken leeftijd, woonplaats enz)

Monopolist speelt hier in op het verschil in betalingsbereidheid van consumentengroepen. In ons vb. ouderen die meer budget hebben dan jongeren en dus bereid zijn tot betalen van een hogere prijs. Ondernemer heeft nu winst van de jongeren én de ouderen.

3.6 Prijsdiscrimantie

Monopolist vraag €4,00

(snijpunt MO en MK, loodrecht

naar G-curve)

Let op! 

Gebruik de juiste curves om je 

'extra winst' aan te duiden.

3.6 Prijsdiscrimantie

Omzet bij oudere klanten bij prijs van 

€5,00 en Q 1000 stuks.

Omzet bij jongere klanten bij prijs van 

€4,00 en Q 1000 stuks

Extra omzet: (Blokje boven)

Deze extra omzet wordt ‘gepikt’ van het 

consumentensurplus.

3.6 Prijsdiscriminatie

Maak volgende opdrachten:

WB pg. 34 - 42
Opdr. 1 - 7

Klassikale verbetering/bordboek

Monopolie - Surplus

Monopolie: duid winstvlak aan

MO

P

GO

Monopolie: duid winstvlak aan

MO

P

GO

Monopolie: duid welvaartsverlies aan

MO

P

GO

Monopolie: duid welvaartsverlies aan

Volkomen concurrentie: duid winstvlak aan

Action 4: vink het juiste antwoord aan.
Op het winstmaximaliserende outputniveau, is de prijs bij monopolie:

1. altijd hoger dan de GK.
2. gelijk aan de MK.
3. hoger dan de MK.
4. gelijk aan de MO.

Benoem twee kenmerken van de marktvorm monopolie

Waarom heeft het elektriciteitsnet een monopolie in Nederland?

Wat is het verschil tussen een natuurlijke en een wettelijke monopolie?

Welke vier soorten monopolies zijn er?

Opdracht 7: Hoe zie je aan de grafiek dat het om een monopolie gaat?

Geef aan hoe prijsvorming bij een monopolie tot stand komt.

Wat zijn mogelijke nadelen van een monopolie?