Het urinewegstelsel
Het urinewegstelsel
Deze lesdeck is opgezet als reeks over anatomie en veelvoorkomende aandoeningen. De focus blijft op bouw, werking, kenmerken, oorzaken en behandeling.
Leerdoelen :
BK3_02.16.01 De leerlingen hebben inzicht in de anatomie en fysiologie van de gezonde mens om de vaak voorkomende gezondheidsproblemen en ziektes beter te begrijpen.
BK3_02.16.02_04 De leerlingen hebben inzicht in de kenmerken, oorzaken en behandeling van vaak voorkomende aandoeningen aan het uitscheidingsstelsel.( hier urinewegstelsel)
BK3_02.16.03 De leerlingen beschrijven de invloed van het gezondheidsprobleem op het functioneren van de cliënt en de aandachtspunten bij de zorg en ondersteuning.
Deze slide heeft geen instructies
Lesdoelen
ik kan uitleggen, in correcte anatomische termen, hoe urine gevormd wordt
ik kan op een afbeelding de onderdelen van het urinewegstelsel aanduiden
ik kan de woorden filtratie, resorptie en excretie in de juiste context benoemen en uitleggen.
ik kan de functies uitleggen van het urinewegstelsel
Ik kan de kenmerken, oorzaken en behandeling van vijf veelvoorkomende aandoeningen van het urinewegstelsel beschrijven.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden denk jij aan bij het urinewegstelsel? Denk vanuit de bril van een VZ/ZK
Gebruik deze woordwolk om voorkennis op te halen. Verwachte woorden: nieren, blaas, urine, plassen, afvalstoffen, water, filteren.
Deze slide heeft geen instructies
Anatomie van het urinewegstelsel
Het urinewegstelsel verwijdert afvalstoffen en overtollig water uit het bloed.
De belangrijkste organen zijn de nieren, urineleiders, blaas en urinebuis.
Samen zorgen deze organen voor de vorming, opslag en afvoer van urine.
Zo helpt het stelsel het lichaam in metabool en hormonaal evenwicht te blijven.
Leg het verschil uit tussen uitscheiding in het algemeen en het urinewegstelsel als belangrijkste onderdeel daarvan in deze lessenreeks.
Urineleiders, blaas en urinebuis
Urineleiders vervoeren urine van de nieren naar de blaas.
De blaas slaat urine tijdelijk op.
De urinebuis voert urine naar buiten.
Spieren helpen bij het ophouden en lozen van urine.
Benadruk dat urineleiders iets anders zijn dan de urinebuis; leerlingen halen die termen vaak door elkaar.
De nieren
Twee boonvormige organen
Liggen achter in de buikholte net onder de ribben aan de dorsale zijde.
Filteren continu ( 24/7) het bloedplasma uit ons lichaam
Boven de nieren liggen de bijnieren, deze zijn belangrijk bij de hormonenstelsel.
Noem dat de nieren ook een rol hebben bij bloeddrukregeling en zuur-base-evenwicht, maar houd de nadruk op anatomie en basisfunctie.
Deze slide heeft geen instructies
Van bloedplasma naar urine
In de nieren liggen meer dan één miljoen kleine filtertjes, nefronen genoemd. Daar wordt bloedplasma gefilterd. De pijlen vormen de richting van de circulatie.
Rood : nierslagader
Blauw : nierader
Geel : nefron
Gebruik hier structuur-functie: nefronen maken de filterfunctie mogelijk. Houd het eenvoudig op A2/B1-niveau.
Het kluwen aan haarvaatjes bevindt zich vooral in de nierschors, terwijl de nierkanaaltjes zich bevinden in het niermerg. Je ziet ook dat de haarvaatjes terecht komen in een halfcirkelvormige structuur, het kapsel van Bowman. Door de grote hoeveelheid aan haarvaten krijg je veel druk in het kapsel.
Deze slide heeft geen instructies
Door de druk krijg je filtratie. Dit betekent dat water en andere stoffen uit de bloedvaten en in het kapsel van Bowman worden geperst onder invloed van de bloeddruk. Eiwitten en bloedcellen zijn te groot om uit de bloedvaten geperst te worden. Het water en de andere stoffen die er wel uitgeperst worden, wordt voorurine genoemd.
Deze slide heeft geen instructies
Eenmaal in het kapsel komt de voorurine in het nierkanaaltje. De voorurine loopt enkel in een éénrichtingsverkeer. Daarom vindt er resorptie plaats in het nierkanaaltje. Resorptie is het terug opnemen van stoffen die het lichaam nog kan gebruiken zoals glucose, water en zouten.
Deze slide heeft geen instructies
Alles dat niet terug wordt opgenomen door het lichaam vormt de uiteindelijke het excretieproduct, urine . Excretie betekent dat er een product, in dit geval urine, zich uit het lichaam begeeft. De urine gaat in deze volgorde het lichaam verlaten: van de verzamelbuis via het nierbekken, naar de urineleider en zo naar de blaas. De urine verlaat het lichaam door de urinebuis.
Deze slide heeft geen instructies
Onmisbare functies van het uitscheidingstelsel
Verwijdert afvalstoffen uit ons lichaam
Houdt de hoeveelheid water in balans ( osmotische waarde)
Regelt de hoeveelheid zouten in het bloed
Ondersteunt een stabiele ph-waarde in ons lichaam
Zorgt mee voor een stabiele bloeddruk
zorgt voor aanmaak van rode bloedcellen in botten (door erythopoëtine )
regelt hormonen
( zie cursus 3.1)
Koppel hier anatomie aan functie: elk deel draagt bij aan reinigen, transporteren, opslaan of uitscheiden.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Schrijf voor jezelf uit wat homeostase is, aan de hand van de afbeelding op voorgaande slide
Deze slide heeft geen instructies
Controleer als het klopt wat je schrijft met je buur
Zie cursus 3.2 voor de oplossing.
Deze slide heeft geen instructies
Biologisch wist je datje...
Als je alcohol drinkt, remt dit het ADH aanmaak in ons lichaam. Daardoor heb je minder resorptie en dus meer vocht in dat niet terug naar je lichaam terugvloeit. Daardoor moet je dus meer urinevorming en moet je dus meer gaan plassen na een nachtje stappen. Het vocht dat verdwijnt uit je lichaam zorgt eveneens voor de kater de volgende dag.
-->
-->
Deze slide heeft geen instructies
De meest voorkomende aandoeningen van het uitscheidingstelsel
Deze slide heeft geen instructies
Urineweginfectie
Een urineweginfectie (cystitis) wordt vaak veroorzaakt door een bacterie, de E. Coli bacterie. Deze bacterie komt voor in de darmflora. Die nestelt zich via de urineleider in je blaas( = primaire oorzaak)
Komt meer voor bij vrouwen ( > 50% heeft minstens 1 infectie), omdat de urineleider korter is dan bij mannen.
Gebruik consequent de term blaasontsteking; eventueel kun je de medische term cystitis kort noemen.
Secundaire oorzaken van urineweginfecties
onvoldoende uitplassen
weinig drinken
slechte persoonlijke hygiëne
seksuele activiteit
diabetes
vrouwen in de menopauze
mannen met een vergroote prostaatklier
Houd het anatomisch: de bouw van de urinewegen beïnvloedt het risico op infectie.
Symptomen van een urinewegontsteking
Noem dat koorts of rugpijn kunnen wijzen op uitbreiding naar de nieren; dat onderscheid helpt later bij nierbekkenontsteking.
Hoe stelt de arts de aandoening vast?
De arts stelt de diagnose op basis van je klachten en een teststrookje.
Met een teststrookje in je urine kijkt hij/zij of er bepaalde veranderingen zijn die wijzen op een infectie. Vaak zijn de PH-waarde en de witte bloedcellen gestoord bij een urineweginfectie.
In sommige gevallen stuurt de arts het urinestaal naar het labo om de oorzaak van de infectie (ziekteverwekker) op te sporen en een gepaste antibioticum te geven. Sommiuge urineweginfecties hebben een vaginale infectie als oorzaak.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Behandeling van een urineweginfectie
Veel drinken kan helpen bij een beginnende urineweginfectie
Nemen van voedingssupplement met cranberry citraat
Bij een bacteriële infectie kan een arts antibiotica voorschrijven.
Bij terugkerende klachten is verder onderzoek nodig bij een uroloog.
Bespreek kort dat overmatig gebruik van antibiotica niet wenselijk is; behandeling hangt af van ernst en duur van de klachten.
Voorzichtigheid geboden bij zwangeren en ouderen:
Een urineweginfectie kan zware gevolgen hebben voor zwangeren. Een niet opgemerkte urineweginfectie kan de bevalling vroegtijdig in gang zetten waardoor je een vroeggeboorte kan uitlokken.
Bij de oudere zorgvrager kan een urineweginfectie een plotse verwardheid doen optreden. Wees hier alert voor!
Deze slide heeft geen instructies
Nierbekkenontsteking
Een nierbekkenontsteking is een infectie van het nierbekken. Dit komt voor bij een verkeerde diagnose van een urineweginfectie of een verkeerde behandeling van een urineweginfectie.
De bacteriën stijgen dan op naar de nier en veroorzaken dan een zware infectie waarbij alle organen van het urinewegstelsel aangetast worden.
Vaak is een opname in het ziekenhuis noodzakelijk met een antibioticatherapie omwille van de hoge koorts.
Een niet-behandelde nierbekkenontsteking kan chronische nierschade geven.
Gebruik hier de relatie tussen bouw en risico: de urinewegen vormen een route waarlangs bacteriën kunnen opstijgen.
Deze slide heeft geen instructies
Nierstenen
Nierstenen zijn harde klontertjes van zouten en mineralen die zich vormen in de nier of in de urinewegen.
Ze ontstaan als er zich teveel afvalstoffen bevinden in je urine.
Kleine steentjes kunnen ongemerkt blijven. Grotere stenen kunnen de afvoer van urine blokkeren.
Deze slide heeft geen instructies
Kenmerken van nierstenen ( niercrisis)
Heftige pijn in zij of rug die komt in pieken, je kan onmogelijk blijven stilzitten.
Pijn die uitstraalt naar de lies of geslachtdelen
Misselijkheid of braken
Koorts
Soms bloed in de urine
Leg uit dat de pijn vaak komt door kramp van de urineleider wanneer een steen vastzit.
Oorzaken van nierstenen
Te weinig drinken --> meer geconcentreerde urine
Te veel zout eten.
Zouten en mineralen kunnen dan makkelijker samenklonteren.
Erfelijke, familiale aanleg en diabetes verhogen het risico.
Koppel dit aan de functie van de nieren: als de samenstelling van urine verandert, kan neerslag ontstaan.
Behandeling van nierstenen
Kleine stenen verlaten het lichaam soms vanzelf, al dan niet met pijn.
Veel drinken kan daarbij helpen.
Pijnstilling is vaak nodig.
Grote stenen kunnen worden vergruisd of verwijderd.
ESWL
Je kunt kort het woord vergruizen toelichten als behandelen met schokgolven zodat de steen in kleinere delen uiteenvalt.
Chronische nierlijden of nierinsuffiëntie
Bij chronische nierlijden werken de nieren minder goed op lange termijn.
De schade ontstaat meestal langzaam of na een zware infectie.
Klachten vallen in het begin soms nauwelijks op. Pas na een tijdje voel je alsof je lichaam zichzelf vergiftigd.
Je kunt hier kort noemen dat deze aandoening ook bekendstaat als chronische nierinsufficiëntie, maar houd het begrip eenvoudig.
Chronisch nierlijden veroorzaakt een heel complexe situatie in je lichaam:
Enerzijds filteren je nieren niet meer voldoende.
Daardoor stapelen stoffen zich op in je bloed (bijvoorbeeld afvalstoffen, geneesmiddelen en zouten). --> Normaal worden die stoffen uit je lichaam verwijderd.
Anderzijds gaan je nieren lekken en laten ze stoffen door (bijvoorbeeld bepaalde eiwitten en vitamines). -->Die stoffen verdwijnen via je urine.
--> Zo verlies je levensbelangrijke voedingsstoffen die je nodig hebt. Daardoor kunnen evenwichten grondig verstoord raken. Uiteindelijk kan de nierfunctie helemaal stilvallen.
Deze slide heeft geen instructies
Oorzaken van chronische nierlijden
Diabetes kan kleine bloedvaten in de nieren beschadigen.
Hoge bloeddruk belast de nieren langdurig.
Ook ontstekingen of erfelijke aandoeningen kunnen schade geven aan de nefronen, die gaan dan geleidelijk verloren.
Te vaak of te hoog gebruik van NSAID'S
Verbind dit met anatomie: beschadiging van veel nefronen betekent verlies van filtercapaciteit.
Kenmerken van chronische nierlijden
Vermoeidheid
Vocht vasthouden bv thv de benen
Hoge bloeddruk
Misselijkheid
In een latere fase :
Jeuk over het hele lichaam
Minder plassen
Minder eetlust
vieze metaalsmaak
Leg uit dat klachten vaak pas duidelijk worden als de filterfunctie al flink is afgenomen.
Gevolgen van chronisch nierlijden
Hartritmestoornissen door de stijging van K+ in het bloed
Osteoporose door de verandering van Ca en vit D
Spierpijn door opstapeling van afvalstoffen in het spierweefsel
Bloedarmoede : de nier (erythopoëtine) stimuleert de aanmaak van nieuwe bloedcellen in het rode beenmerg. Door het tekort aan RBC ben je vermoeid en zie je bleek.
Door het verlies van eiwitten, stapelt het vocht zich op buiten de bloedvaten vb in de benen waardoor je oedeem krijgt
Deze slide heeft geen instructies
Behandeling van chronische nierlijden
De oorzaak moet zo goed mogelijk worden aangepakt, indien mogelijk.
Bloeddruk en bloedsuiker moeten onder controle blijven via een streng dieet.
Voeding en leefstijl spelen een grote rol: alcohol en roken worden verboden
In een ernstig stadium zijn nierdialyse of een niertransplantatie mogelijk. (Meer uitleg 6de praktijklessen )
Benadruk dat bestaande schade vaak niet volledig herstelt; behandeling richt zich vooral op vertragen en ondersteunen.
Urine-incontinentie
Urine-incontinentie betekent ongewild urineverlies.
Het is geen aparte infectie, maar heeft een heel grote impact op de levenskwaliteit van de persoon.
Bij mannen spreekt men meer van urine -retentie door een vergroote prostaatklier die de urinebuis platdrukt. Daardoor is plassen moeilijker.
Houd het anatomisch en functioneel: opslag en controle over lozing verlopen niet goed.
Oorzaken van urine-incontinentie
Verzwakte bekkenbodemspieren door het noramele verouderingsproces
Overgewicht
ziekte : MS, ziekte van Parkinson
medicatie : vochtafdijvende medicatie, antidepressiva, pijnstillers
Maak duidelijk dat controle over plassen afhankelijk is van samenwerking tussen spieren, zenuwen en blaas.
Soorten urineverlies
Aandrangincontinentie: Je voelt een plotse en onhoudbare aandrang om te plassen. Dit soort incontinentie wordt ook ‘urge-incontinentie’ of ‘blaasinstabiliteit met incontinentie’ genoemd.
Inspanningsincontinentie: Je verliest urine tijdens lichamelijke activiteiten of bij een plotse verhoogde druk in je buik, zoals hoesten of niezen . Dit soort incontinentie wordt ook stressincontinentie genoemd.
Gemengde incontinentie : Je verliest urine tijdens activiteiten, maar ook bij een plotse en onhoudbare aandrang om te plassen.
Overloopincontinentie : Je kan je blaas niet goed meer leeg plassen, bijvoorbeeld door een verzakking van je blaas of baarmoeder (prolaps). Door de grote druk loopt je blaas over en plas je ongewild.
Deze slide heeft geen instructies
Behandeling van urine-incontinentie
Bekkenbodemtraining en plas/blaastraining kan je leren bij een ervaren kinesist.
Soms worden medicijnen gebruikt bij langdurige last.
In sommige gevallen is een operatie nodig vb prolaps.
Gezonde levenstijl aanhouden:
Vermijd dranken die je blaas prikkelen : koffie, cola, ice thee, alcohol.
Ga op vaste tijdstippen naar het toilet
Noem dat de behandeling afhangt van de soort incontinentie en de oorzaak.
Anatomie en aandoeningen gaan vaak samen
De plaats van een probleem bepaalt vaak de klachten:
Blaas → pijn en vaak plassen-->ontsteking
Urineleider → hevige koliekpijn bij nierstenen
Nier → koorts of verminderde filterfunctie --> nierbekkenontsteking
Sluitspieren/bekkenbodem → urineverlies
Dit is de inhoudelijke landing van de les: bouw en functie helpen om symptomen en behandeling te begrijpen.
Wat is één ding dat jij hebt geleerd in dit hoofdstuk?
Vrije reflectie. Mogelijke punten: anatomie, verschil tussen aandoeningen, oorzaken, symptomen, behandeling.
Bedenk een goeie toetsvraag
Deze slide heeft geen instructies
Test jezelf !
Deze slide heeft geen instructies
Bij welk probleem past hevige koliekpijn in de urineleider?
blaasontsteking
nierstenen
nierschade
incontinentie
Gebaseerd op de overzichtsslides: plaats van het probleem bepaalt vaak de klacht.
Van bloed naar urine
De nieren filteren het bloed. In kleine filtertjes, de nefronen, gaan nuttige stoffen terug naar het bloed. Afvalstoffen en overtollig water blijven over als urine. De blaas slaat urine tijdelijk op.
Alle begrippen komen letterlijk terug uit de anatomieslides en testen de route en functie.
Welk deel vervoert urine van de nier naar de blaas?
urinebuis
blaas
urineleider
nefron
Controleer vooral het verschil tussen urineleider en urinebuis, omdat leerlingen die vaak verwarren.
Welke behandeling past het best bij urine-incontinentie?
antibiotica
vergruizen
bekkenbodemtraining
dialyse
De afleiders horen bij andere aandoeningen: infectie, nierstenen en ernstig nierfalen.
Wat is een veelvoorkomende oorzaak van een urinewegontsteking ?
bacteriën via urinebuis
te veel zouten
verlies van nefronen
verzwakte sluitspieren
De afleiders horen bij andere aandoeningen: nierstenen, chronische nierschade en incontinentie.
Nierstenen samengevat
Bij nierstenen ontstaan harde klontjes van zouten en mineralen. Door te weinig drinken wordt de urine meer geconcentreerd. Kleine stenen gaan soms vanzelf weg, maar grote stenen moeten soms worden vergruisd of verwijderd. Heftige pijn zit vaak in de zij of rug.
De lege plekken richten zich op kernwoorden uit kenmerken, oorzaken en behandeling.
Waarom ontstaan nierstenen sneller bij te weinig drinken?
urine wordt geconcentreerd
blaas raakt ontstoken
sluitspier verzwakt
nierbekken koelt af
Toets of leerlingen het verband begrijpen tussen weinig drinken en samenklonteren van zouten en mineralen.
Welk kenmerk past beter bij nierbekkenontsteking dan bij urinewegontsteking?
vaak plassen
koorts
troebele urine
branderig gevoel
Laat leerlingen het verschil zien tussen een infectie in de blaas en een ernstigere infectie die de nier bereikt.
Chronische nierschade
Bij chronische nierschade werken de nieren langdurig minder goed. Afvalstoffen worden dan minder goed uit het bloed verwijderd. De behandeling richt zich op het aanpakken van de oorzaak en het onder controle houden van bloeddruk en bloedsuiker. In een ernstig stadium kan dialyse nodig zijn.
Deze invuloefening verbindt functie, oorzaak en behandeling in één korte tekst.
Noem 2 klachten bij urineweginfectie.
Bespreek dat passende elementen zijn: veel kleine beetjes plassen, branderig gevoel bij plassen, pijn in de onderbuik, troebele of sterk ruikende urine.
Welke oorzaak past het best bij chronische nierschade?
bacterie in blaas
hoge bloeddruk
korte urinebuis
zwakke bekkenbodem
De juiste koppeling is chronische belasting en beschadiging van nefronen, niet een acute infectie of spierprobleem.
Anatomie en aandoeningen
De plaats van een probleem bepaalt vaak de klachten. In de blaas geeft een ontsteking vaak pijn en vaak plassen. In de urineleider veroorzaakt een steen vaak hevige koliekpijn. Een probleem in de nier kan koorts of minder filterfunctie geven. Problemen met de bekkenbodem kunnen urineverlies veroorzaken.
Dit is de inhoudelijke samenvatting: koppel bouw van het stelsel aan klachten.
Begrippenlijst
Leg uit :
uitscheidingstelsel /nieren /nefron /urineleiders /blaas /urinebuis /urine /urinewegontsteking nierstenen/nierbekkenontsteking /chronische nierlijden /urine-incontinentie/ urine retentie
antibiotica / dialyse
Deze slide heeft geen instructies