BVJ Thema 5 Erfelijkheid en evolutie

Thema 5:

 Erfelijkheid en evolutie


1 / 130
volgende
Slide 1: Slide
newEditorBiologieMiddelbare schoolvwoLeerjaar 2

In deze les zitten 130 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Thema 5:

 Erfelijkheid en evolutie


Vandaag

Introductie 

Uitleg bs. 1 Genotype & fenotype 

Aan de slag!

Erfelijkheid

Wat weet jij eigenlijk al over het onderwerp erfelijkheid?

Wat voor eigenschappen zouden ouders door kunnen geven aan hun kinderen?

Oogkleur

A

Erfelijk

B

Niet-erfelijk

C

Aanleg

D


Huidskleur

A

Erfelijk

B

Niet-erfelijk

C

Aanleg

D


Paars haar hebben

A

Erfelijk

B

Niet-erfelijk

C

Aanleg

D


Wat bepaalt ons uiterlijk?

Een bril nodig hebben.

A

Erfelijk

B

Niet-erfelijk

C

Aanleg

D


Erfelijke informatie

Chromosomen: draden in de kern van elke cel. Chromosomen bestaan (voor een groot deel) uit DNA


Je hebt 23 paar chromosomen:

23 van je vader en 23 van je moeder. 

Er zitten dus 46 chromosomen in elke cel.


Elke celkern van elke lichaamscel bevat de complete informatie voor alle erfelijke eigenschappen van een organisme. 










Gewone cel

Eicel

Zaadcel

Gewone cel

Bevruchting

Bevruchte eicel

Een gen bestaat uit stukjes DNA die samen de 

informatie bevatten voor één erfelijke eigenschap

Leerdoelen

5.1.1 Je kunt omschrijven wat het genotype en het fenotype zijn.


5.1.2 Je kunt uitleggen dat cellen alleen de erfelijke informatie gebruiken die ze nodig hebben.

Wat zijn chromosomen?

Zet in de juiste volgorde van klein naar groot:

A

cel - chromosoom - DNA - gen

B

gen - chromosoom - DNA - cel

C

gen - chromosoom -cel - DNA

D

gen - DNA - chromosoom - cel

Genexpressie

Ieder cel bevat dezelfde erfelijke informatie


Toch is niet iedere cel hetzelfde....


Wat de functie van de cel wordt hangt af van welke genen actief zijn of tot uiting komen. Dit noemen we genexpressie

= de informatie voor alle erfelijke eigenschappen van een organisme

  • alle genen in een celkern samen vormen het genotype

  • het genotype van een organisme ontstaat op het moment van bevruchting.

  • Verandert niet

Genotype 

Fenotype

= Alle eigenschappen van een organisme samen. 


  • Zichtbare en onzichtbare eigenschappen van een organisme!



Fenotype = Genotype + milieu

Fenotype (begin van het leven)

Fenotype (eind van het leven)

Welke uitspraak over genotype en fenotype klopt het best?

A

Het fenotype komt voort uit het genotype.

B

Het genotype komt voort uit het fenotype.

C

Het fenotype komt voort uit het genotype en milieuinvloeden.

D


Genotype:


- Erfelijk

- Alle genen bij elkaar, alle informatie 

- Ontstaat op moment van bevruchting en ligt vast

Fenotype:


- Alle zichtbare en onzichtbare eigenschappen van een organisme (meer dan alleen uiterlijk)

- Bepaald door genotype + milieu

- Kan je veranderen

 Aan de slag/ keuze

Weektaak: 

Thema 5 bs. 1, opdracht 1 t/m 8


Volgende les: TO thema 4 inzien + weektaak afmaken


5

minute

00

second

Tips

Samenvatting, oefeningen & oefentoets op: Biologiepagina


https://biologiepagina.nl/2en3/Erfelijkheidevolutie/samenvatting.htm


Bs. 2: Chromosomen

Vandaag

Herhalen bs. 1

Uitleg bs. 2 Chromosomen

Aan de slag!

Genotype of Fenotype? Dit geef je door aan je kinderen.

A

Genotype

B

Fenotype

C


D


Bs. 1: Genotype en Fenotype

Wat kun je makkelijker veranderen, je genotype of fenotype?

A

Genotype

B

Fenotype

C


D


Hebben deze mensen hetzelfde genotype en fenotype?

A

Zelfde genotype / zelfde fenotype

B

Zelfde genotype / verschillend fenotype

C

Verschillend genotype / zelfde fenotype

D

Verschillend genotype / verschillend fenotype







Gewone cel

Eicel

Zaadcel

Gewone cel

Bevruchting

Bevruchte eicel





DNA

Celkern

Cel

Chromosoom

Leerdoelen

5.2.3 Je kunt uitleggen hoe elk van de ouders 50% van de chromosomen levert.


5.2.4 Je kunt aangeven dat bij mensen het geslacht wordt bepaald door de geslachtschromosomen.


5.2.5 Je kunt uitleggen hoe door geslachtelijke voortplanting variatie in genotypen ontstaat.

Een menselijke geslachtscel bevat:

A

23 Chromosomen

B

34 Chromosomen

C

46 Chromosomen

D

92 Chromosomen

46 chromosomen of 23 paar chromosomen!

Variatie genen

  • In geslachtscellen geen paren. 

  • 1 chromosoom per paar doorgegeven.

  • Meiose: celdeling van geslachtscellen waarbij chromosomen verdeeld worden. 

verdubbelen

In paren liggen

Afb. 3 Verschillende informatie op een chromosomenpaar

Hoe kan de informatie van een gen (bijv. oogkleur) verschillen op een chromosomenpaar?

Waardoor wordt bepaald of iemand een jongen of een meisje wordt?

A

Doordat de moeder een X of Y chromosoom doorgeeft.

B

Doordat de vader een X of Y chromosoom doorgeeft.

C

Dat kiezen ouder voor de geboorte.

D

Dat is niet bekend.

Leg uit waarom broertjes en zusjes er nooit hetzelfde uitzien (uitzondering: eeneiige tweeling).

Hoe kan het dat eeneiige tweelingen er wel (bijna) hetzelfde uitzien? Leg je antwoord uit.

Aan de slag!

Vorige weektaak af (1 t/m 8 bs. 1)?


Weektaak: 

Thema 5 bs. 2 - 1 t/m 10 & bs. 3 - 1 t/m 8

5

minute

00

second

Bs. 3: Genen & allelen

Vandaag

Herhalen bs. 2

Uitleg bs. 3 Genen & allelen

Aan de slag!

De verschillende natuurlijke haarkleuren/vormen worden veroorzaakt door:

A

Genotype

B

Combinatie van fenotype en genotype

C

Omgeving

D

Fenotype

Elke gewone menselijke lichaamscel bevat:

A

23 paar chromosomen

B

23 chromosomen

C

46 paar chromosomen

D

46 chromosomen

Elke gewone menselijke lichaamscel bevat:

A

23 Chromosomen

B

34 Chromosomen

C

46 Chromosomen

D

92 Chromosomen

Hoe noem je dit?

Welk geslacht heeft dit organisme?

A

Man

B

Vrouw

C

Intersekse

D







DNA

Celkern

Cel

Chromosoom

Basen(paren)

Leerdoelen

5.3.6 Je kunt omschrijven wat genen en allelen zijn.

5.3.7 Je kunt omschrijven wat een mutatie is.

5.3.8 Je kunt omschrijven wat kanker is.


Elke lichaamscel bevat bijna twee meter DNA. Het DNA in één cel is opgebouwd uit ongeveer drie miljard basen: de bouwstenen van het DNA.

DNA

  • Chromosomen bestaan voor een groot deel uit de stof DNA (afkorting). 

  • DNA is opgebouwd uit de basen A, T, C en G. 

  • Eén paar (dus A–T of C–G) noem je een basenpaar. 

Genen

  • Voor elke eigenschap en elk proces zijn duizenden basenparen nodig.

  • De basenparen die samen nodig zijn voor een eigenschap, vormen een gen

Allel

  • Gen B = gelijk

  • Gen A = verschillend op de 2 chromosomen


De informatie in een gen noem je een genvariant of allel. 

De twee allelen van een gen noem je een allelenpaar

Welke beschrijving hoort bij welk begrip?

Bevat informatie over één erfelijke eigenschap

Bestaat uit DNA en eiwitten

Is een variant van een gen

De stof die de code bevat over erfelijke eigenschappen

Chromosoom

Allel

DNA

Gen

Denken jullie dat celdeling en (dus DNA kopiëren) altijd goed gaat?

A

Ja

B

Nee

C


D


Erfelijkheid

= binnen de soort, de overdracht van zichtbare of onzichtbare genetisch bepaalde eigenschappen, van één generatie van een organisme naar de volgende.


Gevolgen mutatie in een lichaamscel

gevolgen mutatie in een geslachtscel

Mutatie

  • Mutatie zichtbaar in fenotype -> mutant

  • Albino: mutant waarbij het lichaam
    geen pigment vormt.

Wat zou voor een mutatie kunnen zorgen?

Mutagene invloeden


Kanker


Een ander woord voor kankergezwel is:

Voorbeeld van chemische schadelijke stoffen zijn sigarettenrook en asbest. Dit is een voorbeeld van:


Waneer weefsels verstoord worden door de groei van een gezwel dan noemen we dat: 


Door mutaties en geslachtelijke voortplanting ontstaat 

in genotypen.






Tumor

Mutagene invloeden

Kanker

Variatie

In welk type cellen zijn de gevolgen van een mutatie het grootst?

A

Bij een mutatie in bloedcellen.

B

Bij een mutatie in geslachtscellen.

C

Bij een mutatie in huidcellen.

D


Aan de slag!


Weektaak: 

Thema 5 bs. 2 - 1 t/m 10 & bs. 3 - 1 t/m 8


Alvast fijne meivakantie!



5

minute

00

second

Bs. 4: De Evolutietheorie



  • TJK Thema 5 bs. 1 t/m 3

  • Tweede deel bs. 4

  • Aan de slag!



  • Intro bs. 4 Evolutietheorie

  • DWDD Evolutie college kijken + vragen maken


Pak je laptop en ga naar LessonUp!

Vandaag

Volgende les

Leerdoelen

5.4.9 Je kunt de evolutietheorie beschrijven.

Evolutie

= Ontwikkeling van het leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen en/of verdwijnen. 


Evolutietheorie is een wetenschappelijke verklaring voor het ontstaan, veranderen en het verdwijnen van soorten. 

Soorten ontstaan


Soorten veranderen


Soorten verdwijnen


Evolutie

Nodig: 

1. Genetische variatie = niet iedereen is genetisch hetzelfde

2. Selectiedruk = niet iedereen heeft evenveel kans om te overleven en zich voort te planten (en dat verschil is genetisch bepaald)

Genetische variatie

Hoe komt het dat niet iedereen genetisch hetzelfde is?


  • Geslachtelijke voortplanting (genen van vader en moeder)

  • Mutaties

Freek Vonk - Evolutie

Vandaag gaan we een gedeelte bekijken van een college van Freek Vonk over evolutie.


9 keer wordt het filmpje onderbroken om naar een vraag te gaan. Let dus goed op zodat je ook het goede antwoord geeft!

Aan de slag!

Weektaak: 

Thema 5 bs. 4 opdracht 1 t/m 7


Volgende les:

TJK Thema 5 bs. 1 t/m 3

Tweede deel bs. 4

5

minute

00

second

Hoe verklaart Freek onze angst voor slangen?

A

Die informatie wordt elke generatie doorgegeven

B

Dat komt omdat we weten dat ze giftig kunnen zijn

C

Bang zijn voor slangen had een evolutionair voordeel

D

Hun kronkelige bewegen jaagt angst aan

Welk punt wil Freek Vonk maken met het voorbeeld over de handpalmspier en de grijpkracht van de baby's?

A

Baby's uit de jaren 30 zijn sterker dan baby's van nu.

B

Niet iedereen mens heeft pezen in de pols.

C

De mens stamt af van de apen

D

De mens heeft nog steeds eigenschappen die belangrijk waren voor onze voorouder.

Wat kun je zeggen over de omstandigheden waarin zogenaamde levende fossielen leven?

A

Die zijn sterk veranderd maar het dier past zich aan

B

Die zijn sterk veranderd maar de soort past zich niet aan

C

Die zijn niet al te veel veranderd waardoor selectiedruk gelijk blijft

D

Daar kunnen we niets over zeggen.

De ijsbeer en bruine beer (Ursus arctus) kunnen vruchtbare nakomelingen krijgen. Wat klopt niet volgens de theorie?

A

Ze behoren niet tot hetzelfde soort.

B

Als ze vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen zouden ze dezelfde soortnaam moeten hebben.

C

D


Hoe noemen we de verschillen in DNA die ontstaan door mutaties?

A

Survival of the fittest

B

Genetische variatie

C

Evolutie

D

Natuurlijke selectie

Welke voordelen had meercellig leven ten opzichte van ééncellig leven?

A

Meerceligen kunnen makkelijker aan voedsel komen en door samenwerken worden ze efficiënter.

B

Bij meercellig leven gaan alle taken veel sneller en krijg je nog meer cellen.

C

Meercelligen kunnen veel meer voedsel maken waardoor ze veel meer kunnen.

D

Meercellig leven heeft veel meer overlevingskans.

Waarom was het ontstaan van roofdieren die op prooi joegen belangrijk voor de evolutie op aarde?

A

Dieren leren steeds beter hoe ze zich kunnen verdedigen.

B

Er ontstond een wapenwedloop tussen roof en prooidieren waardoor natuurlijke selectie snel ging.

C

Alleen de roofdieren kunnen hun DNA doorgeven waardoor natuurlijke selectie niet meer nodig is.

D


Wat is de reden dat nu niet meer zulke grote dieren kunnen leven als in het dionotijdperk?

A

Er is nu minder voedsel beschikbaar

B

Er was toen meer zuurstof beschikbaar

C

Ook de bomen zijn minder hoog geworden

D

Alle genoemde redenen

Wat vond jij het meest bijzondere fragment/feitje/uitspraak van dit college over Evolutie

Nieuwe soort

Als twee groepen genetisch zo van elkaar gaan verschillen dat ze samen geen nakomelingen meer kunnen krijgen worden het twee verschillende soorten.


Nodig: isolatie

Darwin


Aan de slag!

Weektaak: 

Thema 5 bs. 4 opdracht 1 t/m 7


Volgende les:

Bs. 5 De geschiedenis van het leven op aarde

5

minute

00

second

Bs. 5: Geschiedenis v/h leven op aarde

Vandaag

Bs. 4 herhalen

Bs. 5 Geschiedenis van het leven op aarde

Aan de slag!

Wat is evolutie?

A

Het ontstaan van nieuwe soorten doordat organismen met de oorspronkelijke vorm uitsterven.

B

De ontwikkeling van leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen of verdwijnen.

C

De grotere overlevingskans van individuen met een betere aanpassing aan het milieu.

D


Wat hoort er op de puntjes? Individuen van een soort met een betere aanpassing aan hun omgeving hebben een grotere overlevingskans. Hierdoor kunnen zij zich beter/vaker voortplanten en meer nakomelingen krijgen. Dit verschijnsel werd door Darwin ..... genoemd

Hoe denk je dat nieuwe soorten ontstaan?

Nieuwe soort

Als twee groepen genetisch zo van elkaar gaan verschillen dat ze samen geen nakomelingen meer kunnen krijgen worden het twee verschillende soorten.


Nodig: isolatie

Leerdoelen

5.5.10 Je kunt uitleggen hoe fossielen zijn ontstaan.


5.5.11 Je kunt uitleggen dat soorten verwant zijn als ze een gemeenschappelijke voorouder hebben.

Fossielen

Fossielen zijn versteende overblijfselen van organismen.

  • Fossielen ontstaan als (resten van) organismen worden bedekt door zand en klei.

  • In welk gesteentelaag het fossiel ligt, zegt iets over de leeftijd ervan.

Tijdperken

De tijdperken en perioden van de aarde worden weergegeven in een geologische tijdschaal.


Pak je boek erbij en zoek deze afbeelding op:

Hoe lees je de geologische afbeelding correct af?

A

Je begint onder en gaat naar boven

B

Je begint boven en gaat naar onderen

C


D


Waar staat "MJG" voor in afbeelding 2?

Wanneer begon het cambrium?

A

4600 miljoen jaar geleden

B

2300 miljoen jaar geleden

C

542 miljoen jaar geleden

D

488 miljoen jaar geleden

Wanneer verschijnt het eerste landdier?

A

359 miljoen jaar geleden

B

416 miljoen jaar geleden

C

444 miljoen jaar geleden

D

488 miljoen jaar geleden

Wat is de laatste periode waarin de dinosauriërs leefden?

A

Trias

B

Jura

C

Krijt

D

Tertiair

Wanneer ontstonden de eerste primitieve mensachtigen?

A

1 miljoen jaar geleden

B

2 miljoen jaar geleden

C

3 miljoen jaar geleden

D

4 miljoen jaar geleden

Verwantschap

Soorten die zijn ontstaan uit een gemeenschappelijke voorouder vertonen verwantschap. Je kan verwantschap vaststellen door onderzoek te doen naar:

  • DNA 

  • Bouw van het lichaam

  • Rudimentaire organen 

Verwantschap: DNA

Hoe meer het DNA van soorten overeenkomt, hoe meer deze soorten aan elkaar verwant zijn.


Dit kan je onderzoeken met behulp van DNA-technieken/ biotechnologie

--> Bs. 6 (gaan we niet behandelen)

Verwantschap: bouw


  • Skeletten hebben
    overeenkomstige
    beenderen (botten)

Verwantschap: rudimentaire organen

Door aanpassingen kunnen organen een deel van hun functie verliezen en niet of nauwelijks tot ontwikkeling komen. Resten hiervan noem je rudimentaire organen of rudimenten

Stambomen geven verwantschap aan

Bekijk de stamboom rechts. Juist of onjuist: hooiwagens zijn eerder ontstaan dan teken

A

Juist

B

Onjuist

C


D


1. Beerdiertjes zijn meer verwant aan de peniswormen dan aan de gifkakendragers. 2. Beerdiertjes zijn later ontstaan dan rondwormen

A

Geen van beide conclusies is juist.

B

Alleen conclusie 1 is juist.

C

Alleen conclusie 2 is juist.

D

Beide conclusies zijn juist.

Aan de slag!

Weektaak: 

Thema 5 bs. 5 opdracht 1 t/m 9


Klaar?

Kijk eens naar de schoolplaat over Evolutie (https://ntr.nl/html/micrio/schooltv/evolutie/index.html) 

of ga alvast leren voor het proefwerk!

5

minute

00

second

Vandaag

TJK co-learning

Oefenvraag formuleren

Leren + vragen stellen

Blooket quiz! (laatste 7-10 min.)

Natuurlijke selectie

Individuen die beter zijn aangepast aan de omstandigheden (milieu) hebben meer kans om te overleven en dus meer kans om hun genen door te geven aan hun nakomelingen.


"Survival of the fittest"