Thema 5:
Erfelijkheid en evolutie
Thema 5:
Erfelijkheid en evolutie
Vandaag
Introductie
Uitleg bs. 1 Genotype & fenotype
Aan de slag!
Erfelijkheid
Wat weet jij eigenlijk al over het onderwerp erfelijkheid?
Wat voor eigenschappen zouden ouders door kunnen geven aan hun kinderen?
Oogkleur
Erfelijk
Niet-erfelijk
Aanleg
Huidskleur
Erfelijk
Niet-erfelijk
Aanleg
Paars haar hebben
Erfelijk
Niet-erfelijk
Aanleg
Wat bepaalt ons uiterlijk?
Een bril nodig hebben.
Erfelijk
Niet-erfelijk
Aanleg
Erfelijke informatie
Chromosomen: draden in de kern van elke cel. Chromosomen bestaan (voor een groot deel) uit DNA
Je hebt 23 paar chromosomen:
23 van je vader en 23 van je moeder.
Er zitten dus 46 chromosomen in elke cel.
Elke celkern van elke lichaamscel bevat de complete informatie voor alle erfelijke eigenschappen van een organisme.
Gewone cel
Eicel
Zaadcel
Gewone cel
Bevruchting
Bevruchte eicel
Een gen bestaat uit stukjes DNA die samen de
informatie bevatten voor één erfelijke eigenschap
Leerdoelen
5.1.1 Je kunt omschrijven wat het genotype en het fenotype zijn.
5.1.2 Je kunt uitleggen dat cellen alleen de erfelijke informatie gebruiken die ze nodig hebben.
Wat zijn chromosomen?
Zet in de juiste volgorde van klein naar groot:
cel - chromosoom - DNA - gen
gen - chromosoom - DNA - cel
gen - chromosoom -cel - DNA
gen - DNA - chromosoom - cel
Genexpressie
Ieder cel bevat dezelfde erfelijke informatie
Toch is niet iedere cel hetzelfde....
Wat de functie van de cel wordt hangt af van welke genen actief zijn of tot uiting komen. Dit noemen we genexpressie
= de informatie voor alle erfelijke eigenschappen van een organisme
alle genen in een celkern samen vormen het genotype
het genotype van een organisme ontstaat op het moment van bevruchting.
Verandert niet
Genotype
Fenotype
= Alle eigenschappen van een organisme samen.
Zichtbare en onzichtbare eigenschappen van een organisme!
Fenotype = Genotype + milieu
Fenotype (begin van het leven)
Fenotype (eind van het leven)
Welke uitspraak over genotype en fenotype klopt het best?
Het fenotype komt voort uit het genotype.
Het genotype komt voort uit het fenotype.
Het fenotype komt voort uit het genotype en milieuinvloeden.
Genotype:
- Erfelijk
- Alle genen bij elkaar, alle informatie
- Ontstaat op moment van bevruchting en ligt vast
Fenotype:
- Alle zichtbare en onzichtbare eigenschappen van een organisme (meer dan alleen uiterlijk)
- Bepaald door genotype + milieu
- Kan je veranderen
Aan de slag/ keuze
Weektaak:
Thema 5 bs. 1, opdracht 1 t/m 8
Volgende les: TO thema 4 inzien + weektaak afmaken
minute
second
Tips
Samenvatting, oefeningen & oefentoets op: Biologiepagina
https://biologiepagina.nl/2en3/Erfelijkheidevolutie/samenvatting.htm
Bs. 2: Chromosomen
Vandaag
Herhalen bs. 1
Uitleg bs. 2 Chromosomen
Aan de slag!
Genotype of Fenotype? Dit geef je door aan je kinderen.
Genotype
Fenotype
Bs. 1: Genotype en Fenotype
Wat kun je makkelijker veranderen, je genotype of fenotype?
Genotype
Fenotype
Hebben deze mensen hetzelfde genotype en fenotype?
Zelfde genotype / zelfde fenotype
Zelfde genotype / verschillend fenotype
Verschillend genotype / zelfde fenotype
Verschillend genotype / verschillend fenotype
Gewone cel
Eicel
Zaadcel
Gewone cel
Bevruchting
Bevruchte eicel
DNA
Celkern
Cel
Chromosoom
Leerdoelen
5.2.3 Je kunt uitleggen hoe elk van de ouders 50% van de chromosomen levert.
5.2.4 Je kunt aangeven dat bij mensen het geslacht wordt bepaald door de geslachtschromosomen.
5.2.5 Je kunt uitleggen hoe door geslachtelijke voortplanting variatie in genotypen ontstaat.
Een menselijke geslachtscel bevat:
23 Chromosomen
34 Chromosomen
46 Chromosomen
92 Chromosomen
46 chromosomen of 23 paar chromosomen!
Variatie genen
In geslachtscellen geen paren.
1 chromosoom per paar doorgegeven.
Meiose: celdeling van geslachtscellen waarbij chromosomen verdeeld worden.
verdubbelen
In paren liggen
Afb. 3 Verschillende informatie op een chromosomenpaar
Hoe kan de informatie van een gen (bijv. oogkleur) verschillen op een chromosomenpaar?
Waardoor wordt bepaald of iemand een jongen of een meisje wordt?
Doordat de moeder een X of Y chromosoom doorgeeft.
Doordat de vader een X of Y chromosoom doorgeeft.
Dat kiezen ouder voor de geboorte.
Dat is niet bekend.
Leg uit waarom broertjes en zusjes er nooit hetzelfde uitzien (uitzondering: eeneiige tweeling).
Hoe kan het dat eeneiige tweelingen er wel (bijna) hetzelfde uitzien? Leg je antwoord uit.
Aan de slag!
Vorige weektaak af (1 t/m 8 bs. 1)?
Weektaak:
Thema 5 bs. 2 - 1 t/m 10 & bs. 3 - 1 t/m 8
minute
second
Bs. 3: Genen & allelen
Vandaag
Herhalen bs. 2
Uitleg bs. 3 Genen & allelen
Aan de slag!
De verschillende natuurlijke haarkleuren/vormen worden veroorzaakt door:
Genotype
Combinatie van fenotype en genotype
Omgeving
Fenotype
Elke gewone menselijke lichaamscel bevat:
23 paar chromosomen
23 chromosomen
46 paar chromosomen
46 chromosomen
Elke gewone menselijke lichaamscel bevat:
23 Chromosomen
34 Chromosomen
46 Chromosomen
92 Chromosomen
Hoe noem je dit?
Welk geslacht heeft dit organisme?
Man
Vrouw
Intersekse
DNA
Celkern
Cel
Chromosoom
Basen(paren)
Leerdoelen
5.3.6 Je kunt omschrijven wat genen en allelen zijn.
5.3.7 Je kunt omschrijven wat een mutatie is.
5.3.8 Je kunt omschrijven wat kanker is.
Elke lichaamscel bevat bijna twee meter DNA. Het DNA in één cel is opgebouwd uit ongeveer drie miljard basen: de bouwstenen van het DNA.
DNA
Chromosomen bestaan voor een groot deel uit de stof DNA (afkorting).
DNA is opgebouwd uit de basen A, T, C en G.
Eén paar (dus A–T of C–G) noem je een basenpaar.
Genen
Voor elke eigenschap en elk proces zijn duizenden basenparen nodig.
De basenparen die samen nodig zijn voor een eigenschap, vormen een gen
Allel
Gen B = gelijk
Gen A = verschillend op de 2 chromosomen
De informatie in een gen noem je een genvariant of allel.
De twee allelen van een gen noem je een allelenpaar
Welke beschrijving hoort bij welk begrip?
Bevat informatie over één erfelijke eigenschap
Bestaat uit DNA en eiwitten
Is een variant van een gen
De stof die de code bevat over erfelijke eigenschappen
Chromosoom
Allel
DNA
Gen
Denken jullie dat celdeling en (dus DNA kopiëren) altijd goed gaat?
Ja
Nee
Erfelijkheid
= binnen de soort, de overdracht van zichtbare of onzichtbare genetisch bepaalde eigenschappen, van één generatie van een organisme naar de volgende.
Gevolgen mutatie in een lichaamscel
gevolgen mutatie in een geslachtscel
Mutatie
Mutatie zichtbaar in fenotype -> mutant
Albino: mutant waarbij het lichaam
geen pigment vormt.
Wat zou voor een mutatie kunnen zorgen?
Mutagene invloeden
Kanker
Een ander woord voor kankergezwel is:
Voorbeeld van chemische schadelijke stoffen zijn sigarettenrook en asbest. Dit is een voorbeeld van:
Waneer weefsels verstoord worden door de groei van een gezwel dan noemen we dat:
Door mutaties en geslachtelijke voortplanting ontstaat
in genotypen.
Tumor
Mutagene invloeden
Kanker
Variatie
In welk type cellen zijn de gevolgen van een mutatie het grootst?
Bij een mutatie in bloedcellen.
Bij een mutatie in geslachtscellen.
Bij een mutatie in huidcellen.
Aan de slag!
Weektaak:
Thema 5 bs. 2 - 1 t/m 10 & bs. 3 - 1 t/m 8
Alvast fijne meivakantie!
minute
second
Bs. 4: De Evolutietheorie
TJK Thema 5 bs. 1 t/m 3
Tweede deel bs. 4
Aan de slag!
Intro bs. 4 Evolutietheorie
DWDD Evolutie college kijken + vragen maken
Pak je laptop en ga naar LessonUp!
Vandaag
Volgende les
Leerdoelen
5.4.9 Je kunt de evolutietheorie beschrijven.
Evolutie
= Ontwikkeling van het leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen en/of verdwijnen.
Evolutietheorie is een wetenschappelijke verklaring voor het ontstaan, veranderen en het verdwijnen van soorten.
Soorten ontstaan
Soorten veranderen
Soorten verdwijnen
Evolutie
Nodig:
1. Genetische variatie = niet iedereen is genetisch hetzelfde
2. Selectiedruk = niet iedereen heeft evenveel kans om te overleven en zich voort te planten (en dat verschil is genetisch bepaald)
Genetische variatie
Hoe komt het dat niet iedereen genetisch hetzelfde is?
Geslachtelijke voortplanting (genen van vader en moeder)
Mutaties
Freek Vonk - Evolutie
Vandaag gaan we een gedeelte bekijken van een college van Freek Vonk over evolutie.
9 keer wordt het filmpje onderbroken om naar een vraag te gaan. Let dus goed op zodat je ook het goede antwoord geeft!
Aan de slag!
Weektaak:
Thema 5 bs. 4 opdracht 1 t/m 7
Volgende les:
TJK Thema 5 bs. 1 t/m 3
Tweede deel bs. 4
minute
second
Hoe verklaart Freek onze angst voor slangen?
Die informatie wordt elke generatie doorgegeven
Dat komt omdat we weten dat ze giftig kunnen zijn
Bang zijn voor slangen had een evolutionair voordeel
Hun kronkelige bewegen jaagt angst aan
Welk punt wil Freek Vonk maken met het voorbeeld over de handpalmspier en de grijpkracht van de baby's?
Baby's uit de jaren 30 zijn sterker dan baby's van nu.
Niet iedereen mens heeft pezen in de pols.
De mens stamt af van de apen
De mens heeft nog steeds eigenschappen die belangrijk waren voor onze voorouder.
Wat kun je zeggen over de omstandigheden waarin zogenaamde levende fossielen leven?
Die zijn sterk veranderd maar het dier past zich aan
Die zijn sterk veranderd maar de soort past zich niet aan
Die zijn niet al te veel veranderd waardoor selectiedruk gelijk blijft
Daar kunnen we niets over zeggen.
De ijsbeer en bruine beer (Ursus arctus) kunnen vruchtbare nakomelingen krijgen. Wat klopt niet volgens de theorie?
Ze behoren niet tot hetzelfde soort.
Als ze vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen zouden ze dezelfde soortnaam moeten hebben.
Hoe noemen we de verschillen in DNA die ontstaan door mutaties?
Survival of the fittest
Genetische variatie
Evolutie
Natuurlijke selectie
Welke voordelen had meercellig leven ten opzichte van ééncellig leven?
Meerceligen kunnen makkelijker aan voedsel komen en door samenwerken worden ze efficiënter.
Bij meercellig leven gaan alle taken veel sneller en krijg je nog meer cellen.
Meercelligen kunnen veel meer voedsel maken waardoor ze veel meer kunnen.
Meercellig leven heeft veel meer overlevingskans.
Waarom was het ontstaan van roofdieren die op prooi joegen belangrijk voor de evolutie op aarde?
Dieren leren steeds beter hoe ze zich kunnen verdedigen.
Er ontstond een wapenwedloop tussen roof en prooidieren waardoor natuurlijke selectie snel ging.
Alleen de roofdieren kunnen hun DNA doorgeven waardoor natuurlijke selectie niet meer nodig is.
Wat is de reden dat nu niet meer zulke grote dieren kunnen leven als in het dionotijdperk?
Er is nu minder voedsel beschikbaar
Er was toen meer zuurstof beschikbaar
Ook de bomen zijn minder hoog geworden
Alle genoemde redenen
Wat vond jij het meest bijzondere fragment/feitje/uitspraak van dit college over Evolutie
Nieuwe soort
Als twee groepen genetisch zo van elkaar gaan verschillen dat ze samen geen nakomelingen meer kunnen krijgen worden het twee verschillende soorten.
Nodig: isolatie
Darwin
Aan de slag!
Weektaak:
Thema 5 bs. 4 opdracht 1 t/m 7
Volgende les:
Bs. 5 De geschiedenis van het leven op aarde
minute
second
Bs. 5: Geschiedenis v/h leven op aarde
Vandaag
Bs. 4 herhalen
Bs. 5 Geschiedenis van het leven op aarde
Aan de slag!
Wat is evolutie?
Het ontstaan van nieuwe soorten doordat organismen met de oorspronkelijke vorm uitsterven.
De ontwikkeling van leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen of verdwijnen.
De grotere overlevingskans van individuen met een betere aanpassing aan het milieu.
Wat hoort er op de puntjes? Individuen van een soort met een betere aanpassing aan hun omgeving hebben een grotere overlevingskans. Hierdoor kunnen zij zich beter/vaker voortplanten en meer nakomelingen krijgen. Dit verschijnsel werd door Darwin ..... genoemd
Hoe denk je dat nieuwe soorten ontstaan?
Nieuwe soort
Als twee groepen genetisch zo van elkaar gaan verschillen dat ze samen geen nakomelingen meer kunnen krijgen worden het twee verschillende soorten.
Nodig: isolatie
Leerdoelen
5.5.10 Je kunt uitleggen hoe fossielen zijn ontstaan.
5.5.11 Je kunt uitleggen dat soorten verwant zijn als ze een gemeenschappelijke voorouder hebben.
Fossielen
Fossielen zijn versteende overblijfselen van organismen.
Fossielen ontstaan als (resten van) organismen worden bedekt door zand en klei.
In welk gesteentelaag het fossiel ligt, zegt iets over de leeftijd ervan.
Tijdperken
De tijdperken en perioden van de aarde worden weergegeven in een geologische tijdschaal.
Pak je boek erbij en zoek deze afbeelding op:
Hoe lees je de geologische afbeelding correct af?
Je begint onder en gaat naar boven
Je begint boven en gaat naar onderen
Waar staat "MJG" voor in afbeelding 2?
Wanneer begon het cambrium?
4600 miljoen jaar geleden
2300 miljoen jaar geleden
542 miljoen jaar geleden
488 miljoen jaar geleden
Wanneer verschijnt het eerste landdier?
359 miljoen jaar geleden
416 miljoen jaar geleden
444 miljoen jaar geleden
488 miljoen jaar geleden
Wat is de laatste periode waarin de dinosauriërs leefden?
Trias
Jura
Krijt
Tertiair
Wanneer ontstonden de eerste primitieve mensachtigen?
1 miljoen jaar geleden
2 miljoen jaar geleden
3 miljoen jaar geleden
4 miljoen jaar geleden
Verwantschap
Soorten die zijn ontstaan uit een gemeenschappelijke voorouder vertonen verwantschap. Je kan verwantschap vaststellen door onderzoek te doen naar:
DNA
Bouw van het lichaam
Rudimentaire organen
Verwantschap: DNA
Hoe meer het DNA van soorten overeenkomt, hoe meer deze soorten aan elkaar verwant zijn.
Dit kan je onderzoeken met behulp van DNA-technieken/ biotechnologie
--> Bs. 6 (gaan we niet behandelen)
Verwantschap: bouw
Skeletten hebben
overeenkomstige
beenderen (botten)
Verwantschap: rudimentaire organen
Door aanpassingen kunnen organen een deel van hun functie verliezen en niet of nauwelijks tot ontwikkeling komen. Resten hiervan noem je rudimentaire organen of rudimenten
Stambomen geven verwantschap aan
Bekijk de stamboom rechts. Juist of onjuist: hooiwagens zijn eerder ontstaan dan teken
Juist
Onjuist
1. Beerdiertjes zijn meer verwant aan de peniswormen dan aan de gifkakendragers. 2. Beerdiertjes zijn later ontstaan dan rondwormen
Geen van beide conclusies is juist.
Alleen conclusie 1 is juist.
Alleen conclusie 2 is juist.
Beide conclusies zijn juist.
Aan de slag!
Weektaak:
Thema 5 bs. 5 opdracht 1 t/m 9
Klaar?
Kijk eens naar de schoolplaat over Evolutie (https://ntr.nl/html/micrio/schooltv/evolutie/index.html)
of ga alvast leren voor het proefwerk!
minute
second
Vandaag
TJK co-learning
Oefenvraag formuleren
Leren + vragen stellen
Blooket quiz! (laatste 7-10 min.)
Natuurlijke selectie
Individuen die beter zijn aangepast aan de omstandigheden (milieu) hebben meer kans om te overleven en dus meer kans om hun genen door te geven aan hun nakomelingen.
"Survival of the fittest"