3 havo
1 De Eerste Wereldoorlog
3 havo
1 De Eerste Wereldoorlog
1 Oriëntatie
1 Oriëntatie
Toen en nu
1.1 Europa onder spanning
Leerdoelen
Je kunt met voorbeelden uitleggen dat nationalisme de eenheid in een land zowel kan versterken als verzwakken.
Je kunt uitleggen waardoor er rond 1900 twee bondgenootschappen ontstonden en wat daarvan de belangrijkste leden waren.
Je kunt het Duitse aanvalsplan beschrijven en verklaren.
1.1 Europa onder spanning
Keizers, burgers en arbeiders
Berlijn, Londen, Parijs, Sint-Petersburg, Wenen: centra politieke macht (eind 19e eeuw)
Adel belangrijk in landsbestuur, maar invloed middenklasse groeide
Rijke fabrikanten / handelaren / bankiers vooral invloedrijker
Rijke burgers -> kiesrecht + goede opleiding -> duidelijke politieke standpunten
Situatie van industriearbeiders was verbeterd:
Sociale wetten: minimumloon, minder kinderarbeid, minder werkuren
Koopkracht gestegen
Meer vrije tijd en welvaart --> optimisme over de toekomst
1.1 Europa onder spanning
Nationalisme leidt tot eenheid: Duitsland wordt een groot land, waardoor het machtsevenwicht verstoord raakt.
1806 – Napoleon verslaat veel Duitse staatjes → behoefte aan eenheid groeit.
1815 – Oprichting van de Duitse Bond (39 zelfstandige staten).
1850-1860 – Pruisen wordt steeds machtiger door industrialisatie en bevolkingsgroei.
1864 – Oorlog tegen Denemarken → overwinning van Pruisen.
1866 – Oorlog tegen Oostenrijk → Pruisen wordt de belangrijkste Duitse staat.
1870-1871 – Frans-Duitse Oorlog → overwinning op Frankrijk.
1871 – Koning Wilhelm I van Pruisen wordt uitgeroepen tot keizer van het Duitse Keizerrijk. Duitsland wordt één staat.
1871 – Frankrijk moet Elzas-Lotharingen afstaan en een schadevergoeding betalen.
Na 1871 – Het Franse geld wordt geïnvesteerd in de Duitse industrie, waardoor Duitsland snel groeit.
Kroning keizer Wilhelm I van het Duitse Keizerrijk
1.1 Europa onder spanning
Nationalisme leidt tot verbrokkeling: Rusland/Ottomaans rijk/OH
Nationalisme leidde in veelvolkenstaten tot minder eenheid
Russische adelaar heeft Polen verslagen
1.1 Europa onder spanning
Nationalisme leidt tot verbrokkeling: Rusland/Ottomaans rijk/OH
Keizerrijk Oostenrijk: dertien volken + groeiend verlangen naar zelfstandigheid
Provincie Bosnië: Serviërs en Bosniërs Servisch nationalisme: wilden aansluiting bij Servië
Russische adelaar heeft Polen verslagen
1.1 Europa onder spanning
Imperialisme
Rusland en Oostenrijk-Hongarije namen gebieden over van het Ottomaanse Rijk.
Conflicten werden meestal opgelost via diplomatie.
Het machtsevenwicht moest voorkomen dat één land te machtig werd.
Keizer Wilhelm II wilde van Duitsland een wereldmacht maken.
; Duitsland bouwde een grote vloot en wilde meer koloniën.
; Dit zorgde voor spanningen met Groot-Brittannië en Frankrijk.
Militarisme
Het militarisme nam toe: landen investeerden steeds meer in hun leger.
--> Er ontstond een wapenwedloop..
Briefkaart voor 25-jarig jubileum Wilhelm II
Productie kanonnen in wapenfabriek in Essen
1.1 Europa onder spanning
Bondgenootschappen en oorlogsplannen
Vanwege onderlinge spanningen sloten landen bondgenootschappen
Driebond van Duitsland + Oostenrijk-Hongarije + Italië
Triple Entente: Frankrijk + Rusland + Groot-Brittannië
Duitse angst voor tweefrontenoorlog --> voorkomen met Schlieffenplan:
Russen zouden zes weken nodig hebben om te mobiliseren
Duitsland zou binnen veertig dagen, via België en Luxemburg, Frankrijk verslaan
Twee dagen voor Duitse leger om naar oostgrens te reizen: Russen tegenhouden
1.1 Begrippen
1.2 Het eerste oorlogsjaar
Leerdoelen
Je kunt uitleggen hoe een moord in Sarajevo tot een wereldoorlog leidde.
Je kunt het verloop van de strijd aan het westfront en aan het oostfront beschrijven en verklaren.
1.2 Het eerste oorlogsjaar
Moord in Sarajevo
Oorlog tussen bondgenootschappen werd voorkomen (tot 1914): gunden elkaar gebieden
Ten koste van kleinere volken
Bosnië veroverd door Oostenrijk-Hongarije
Protest van mogendheden, maar was geen oorlog waard
Servische nationalisten wilden Bosnië bij Servië: woonden veel Serviërs
Servische nationalist Gavrilo Princip pleegde aanslag op kroonprins Frans-Ferdinand van Oostenrijk-Hongarije
Met terroristische organisatie ‘de Zwarte Hand’
Schoot kroonprins en echtgenote dood
1.2 Het eerste oorlogsjaar
Van moord tot oorlog
Oostenrijk-Hongarije eiste onderzoek in Servië naar de Zwarte Hand
Met duizenden Oostenrijkse soldaten
Servië weigerde: leek op bezetting
Duitsland steunde Oostenrijk-Hongarije
Rusland steunde Servië, Frankrijk volgde bondgenoot Rusland
De Grote Oorlog / de Eerste Wereldoorlog
Oostenrijk-Hongarije verklaarde de oorlog aan Servië
Rusland mobiliseerde om Servië te helpen
Duitse Schlieffenplan: verklaarde oorlog aan Rusland en Frankrijk + viel België binnen
Groot-Brittannië keurde Duitse inval af sloot zich aan
bij Frankrijk en Rusland
Duitse oorlogsvrijwilligers onderweg naar Parijs
Mobilisatie in Frankrijk
1.2 Het eerste oorlogsjaar
Aanval op België
Duitse opmars zou volgens Schlieffenplan snel moeten gaan
Nieuwe technieken: snel vervoer, veldtelefoons voor communicatie, vliegtuigen en enorme kanonnen
Realiteit bleek anders:
Verplaatsing soldaten en kanonnen over smalle Belgische wegen was moeilijk
Telefoonlijnen bleken kwetsbaar: postduiven en koeriers nodig
Langzame communicatie soldaten soms onder vuur van eigen kanonnen
Meer Belgisch verzet dan gedacht
Duitse soldaten terroriseerden Belgische dorpen en steden
Woede over tegenslagen + angst voor Belgen
Burgers doodgeschoten + dorpen in brand gezet
1.2 Het eerste oorlogsjaar
Van bewegingsoorlog naar loopgravenoorlog
Belgen kregen steeds meer steun van Frankrijk en Groot-Brittannië
Fransen rukten sneller dan gedacht op naar noorden
Al vier weken na begin van oorlog vielen twee Russische legers Duitsland aan
Sneller dan volgens Schlieffenplan gedacht
Duitse troepen moesten vanuit België en Frankrijk naar het oosten
Russische legers snel verslagen: te weinig munitie en voedsel
Hevig geschoten aan westfront: soldaten moesten zich ingraven
Van bewegingsoorlog naar loopgravenoorlog
Loodzware en bloedige tijd voor legers van Geallieerden (Triple Entente) en Centralen (Driebond)
1.3 Oorlog op alle fronten
Leerdoelen
Je kunt met voorbeelden uitleggen waarom er sprake was van een wereldoorlog en je kunt beschrijven met welke wapens en tactieken deze werd uitgevochten.
Je kunt met voorbeelden uitleggen dat de Eerste Wereldoorlog een totale oorlog was.
Je kunt uitleggen waarom de Verenigde Staten gingen meedoen en waarom Rusland stopte met vechten.
1.3 Oorlog op alle fronten
Vastgelopen oorlog aan het westfront
Loopgravenoorlog aan westfront duurde jaren en was zwaar voor soldaten
Slechte hygiëne
Nauwelijks bescherming tegen kou / regen / zomerhitte
Voortdurende beschietingen + slaapgebrek
Vijandige loopgraven innemen was bijna onmogelijk
Dagen- / wekenlang artillerie daarna aanval van tienduizenden soldaten
Kanonnen bleven vuren + slechte communicatie raakten eigen soldaten
Nieuwe wapens: vlammenwerpers, tanks en vliegtuigen, hielpen niet genoeg
Werd een uitputtingsoorlog: maandenlange veldslagen bij Ieper / de rivier de Somme / Verdun
Honderdduizenden doden, velen gewond, verminkt, getraumatiseerd
1.3 Oorlog op alle fronten
De Grote Oorlog, een wereldoorlog
De oorlog was een wereldoorlog
Soldaten uit Britse en Franse koloniën vochten aan westfront
Er werd gevochten in koloniën in Afrika
De Verenigde Staten leverden wapens + leenden aan Geallieerden, maar president Wilson wilde niet vechten. Veel Amerikanen wel:
Geweld op zee: Duitse onderzeeboten schoten soms ook op Amerikaanse schepen
Bankiers bang dat Frankrijk en Groot-Brittannië leningen niet meer konden terugbetalen
Duitsland probeerde Mexico oorlog tegen VS te laten voeren
Wilson verklaarde uiteindelijk de oorlog aan Duitsland (1917)
1.3 Oorlog op alle fronten
Thuisfront, propaganda en censuur
Een totale oorlog: hele samenleving betrokken + alle economische middelen ingezet
Vrouwen moesten in industrie werken: produceerden munitie
Vooral oorlogsproductie minder andere goederen geproduceerd
Engelsen blokkeerden import van Duitsland tekorten en hongersnood
Engeland en Frankrijk: goederen uit koloniën en uit VS
toch ook schaarste en prijsstijgingen
Ondanks tekorten bleef er steun voor
oorlog: geloof in overwinning
Nationalistische propaganda
voor het leger
Kranten schreven over
overwinningen, niet verliezen
Brieven / foto’s gecontroleerd
door censuur
1.3 Oorlog op alle fronten
Vrede met Rusland
Grote problemen in Rusland
Tekort aan wapens, munitie en voedsel voor soldaten onnodige verliezen
Ontevredenheid, oorlogsmoeheid en chaos
Opstand tegen tsaar Nicolaas II (1917)
Deed troonafstand tijdelijke regering nam over
Problemen en onvrede bleven
Duitsers profiteerden: hielpen verbannen communist Vladimir Lenin naar Rusland te komen
Revolutie meer chaos meer kans op Duitse overwinning in het oosten
Staatsgreep onder leiding van Lenin
Sloten vrede met Duitsland (1918)
Burgeroorlog brak uit: tussen voor- en tegenstanders van Lenin + onafhankelijkheid voor volken in Rusland
1.3 Begrippen
1.4 Vrede, maar niet voor iedereen
Leerdoelen
Je kunt benoemen en verklaren welke doelen de overwinnaars met het vredesverdrag van Versailles nastreefden, en welke straffen Duitsland daarin kreeg.
Je kunt met voorbeelden uitleggen dat sommige volken zelfbeschikkingsrecht kregen, maar andere niet.
1.4 Vrede, maar niet voor iedereen
Chaos in Duitsland en wapenstilstand in het westen
Vrede in Rusland enorme aanval aan het westfront: Duitsers naderden Parijs
Geallieerden met Amerikaanse troepen drongen hen terug
Duitse soldaten oorlogsmoe en ondervoed: weigerden soms te vechten
Duitse generaals wilden een wapenstilstand
Duitse matrozen, soldaten en arbeiders kwamen in opstand
Rellen en stakingen van sociaaldemocratische + communistische arbeiders
Ontevreden soldaten organiseerden zich in ‘vrijkorpsen’
gewelddadig tegen communisten
Keizer Wilhelm II trad af sociaaldemocratische politici
namen over
Wapenstilstand met Geallieerden (11 november 1918)
Stakende arbeiders + matrozen kregen schuld van verlies:
hadden ‘dolk in de rug gestoken’ van frontsoldaten
Fransen vieren wapenstilstand in Parijs
1.4 Vrede, maar niet voor iedereen
De Vrede van Versailles
Vredesbesprekingen in Versailles
Veertien Punten van Amerikaanse president Wilson: zelfbeschikkingsrecht belangrijk
veelvolkenstaten in Europa voorkomen
VS: Duitsland niet te zwaar straffen anders wraakgevoelens
Frankrijk: Duitsland hard straffen nieuwe inval voorkomen
Engeland: milder, maar straf was terecht
Wilson bezoekt restaurant in Parijs (1919)
1.4 Vrede, maar niet voor iedereen
De Vrede van Versailles
De Vrede van Versailles (juni 1919)
Duitse leger maximaal 100.000 soldaten + geen vloot / luchtmacht + geen soldaten in Rijnland
Delen Duits grondgebied en koloniën verdeeld (Elzas-Lotharingen terug naar Frankrijk)
Enorme herstelbetalingen aan Geallieerden
Keuze Duitse ministers: verdrag ondertekenen, of Duitsland werd ingenomen
Duitsers woedend Duitsland onrecht aangedaan
Duits protest tegen afstaan van steden Danzig en Posen aan Polen
1.4 Vrede, maar niet voor iedereen
De oorlog gaat door
Bondgenoten Duitsland ook gestraft
Ottomaanse Rijk: delen werden mandaatgebied van Britten / Fransen
Oostenrijk-Hongarije: onafhankelijkheid voor Tsjechoslowakije, Hongarije en veelvolkenstaat Joegoslavië
Rusland: zelfstandigheid voor Finnen, Polen, Baltische volken
Ontevredenheid over vredesbepalingen
Duitsers + Oostenrijkers: geen zelfbeschikking, moesten straffen accepteren
Hongaren + Turken: eigen staat, maar kleiner dan gewenst
Teruggekeerde soldaten hadden moeite oude leven op te pakken
Invaliditeit, voedselgebrek en hoge inflatie
Geestelijk en lichamelijk invalide voelden zich niet begrepen / gewaardeerd
1.4 Begrippen
1.5 De Armeense Genocide
Leerdoel
Je kunt de verhouding tussen Turken en Armeniërs in het Ottomaanse Rijk beschrijven en uitleggen waardoor die in de Eerste Wereldoorlog verslechterde.
1.5 De Armeense Genocide
Armeniërs in het Ottomaanse Rijk
Discriminatie Armeniërs door Turken
Opstanden Armeense dorpen (eind 19e eeuw)
Met geweld neergeslagen door sultan: 200.000 Armeniërs gedood
Staatsgreep Ottomaanse Rijk door Jong-Turken (1908)
Waren nationalistisch en racistisch: versterkten discriminatie
Ottomaanse Rijk vocht met Centralen tegen Rusland.
Veel Armeniërs aan beide kanten van Ottomaans-Russische grens:
Hoopten op eigen staat na de oorlog
Tsaar beloofde bevrijding van Turks-islamitische onderdrukking
Armeniërs vochten in Russische leger
Armeniërs werden voor Jong-Turken extra verdacht hele dorpen uitgemoord
1.5 De Armeense Genocide
Genocide en daarna
Geweld werd genocide (geplande volkenmoord): 1,3 miljoen Armeniërs vermoord
Armeniërs kregen schuld van overwinning Russisch leger op groter Ottomaans leger
Plunderingen Armeense dorpen, verkrachtingen en moordpartijen in veroverd gebied
Armeens verzet meer moordpartijen
Gedwongen te vluchten: kwamen om in de woestijn
Buitenlandse regeringen konden / waren niet
bereid massamoorden te stoppen
Verlies Eerste Wereldoorlog Jong-Turken
verloren macht
Drie regeringsleiders ter dood veroordeeld
vluchtten
Turkse regering blijft tot op de dag van
vandaag volkenmoord ontkennen
Russische soldaten vinden overblijfselen van gedode Armeense dorpsbewoners in Ottomaanse Rijk (1915)
Op onderzoek naar de Dodendraad
Stelling
De Dodendraad was een goede vorm van grensbewaking.
Afsluiting - tijdbalk
Afsluiting - kaart