Het fundament van de taal: woordenschat
Het fundament van de taal: woordenschat
Deze slide heeft geen instructies
Les 7 - Het belang van woordenschat
pg.81
Deze slide heeft geen instructies
1. Mentaal lexicon
pg.81
Deze slide heeft geen instructies
Raadsel
pg.81
Deze slide heeft geen instructies
pg.81
Ons mentale lexicon maakt deel uit van onze kennis van het taalsysteem. Deze kennis gebruiken we grotendeels onbewust. Pas als we ons verspreken of niet op een woord kunnen komen, worden we ons ervan bewust hoe geautomatiseerd het proces van spreken en woorden oproepen verloopt.
Bij het produceren en verwerken van taal spelen verbindingen tussen verschillende woorden een belangrijke rol (mentale lexicon). Woorden zijn met elkaar verbonden in het mentale lexicon wanneer ze verwant zijn in vorm, betekenis en/of gebruik. Door deze verbindingen worden verwante woorden mee geactiveerd wanneer je met een woord geconfronteerd wordt.
Associaties
Jullie krijgen een blaadje papier. De bedoeling is om de eerste drie woorden die in je opkomen bij de volgende woorden te schrijven. Doe dit zo snel mogelijk:
vogel
rood
mooi
baby
geloof
Deze slide heeft geen instructies
Associaties
Leg de blaadjes bij elkaar. Bespreek:
Zijn er opvallende verschillen en gelijkenissen?
Kan je die verklaren door leeftijd, geslacht of culturele achtergrond?
Deze slide heeft geen instructies
Per twee
Ga op zoek naar meer informatie over de volgende onderwerpen:
Hoeveel woorden kent het Nederlands? Waarom is het moeilijk om deze vraag concreet te beantwoorden?
Hoeveel woorden bevat het mentale lexicon van een volwassen spreker? En die van een kind?
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Het Nederlands telt ongeveer één miljoen woorden.
waar
niet waar
Deze slide heeft geen instructies
Een volwassen spreker beschikt normaal gesproken over een mentaal lexicon van ongeveer 50 000 woorden.
waar
niet waar
Deze slide heeft geen instructies
Om een tekst goed te begrijpen, moet je minimaal 98% van de woorden begrijpen.
waar
niet waar
Deze slide heeft geen instructies
Kinderen met een grote woordenschat doen het beter op school en komen vaak in het hoger onderwijs terecht.
waar
niet waar
Deze slide heeft geen instructies
Hoeveel woorden kent het Nederlands? Waarom is het moeilijk om deze vraag concreet te beantwoorden?
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Nederlandse woorden
Het aantal Nederlandse woorden is onbeperkt, want je kunt met de bestaande grondwoorden steeds nieuwe samenstellingen en afleidingen maken. Het grootste deel van de nieuwe woorden in een woordenboek zijn dan ook samenstellingen met elementen die er al in voorkwamen.
In de Taaldatabank van het Instituut voor de Nederlandse Taal zijn alle woorden en woordvormen (lezen: lees, leest, las, lazen...) van de 12de tot en met de 21ste eeuw opgeslagen. Die bevat al meer dan 60 miljoen woorden.
Deze slide heeft geen instructies
Hoeveel woorden bevat het mentale lexicon van een volwassen spreker? En die van een kind?
Deze slide heeft geen instructies
Mentaal lexicon
Een volwassen spreker beschikt normaal gesproken over een lexicon van ongeveer 50 000 woorden en kan zonder enige moeite drie woorden per seconde begrijpen of produceren.
Een Nederlandstalig kind beschikt op vierjarige leeftijd over ongeveer 3 200 woorden. Het gaat hier om woorden die het passief herkent. Het kind kan ze niet allemaal zelf actief in zijn taalgebruik toepassen. Tot en met het achtste jaar neemt de woordenschat met ongeveer 600 woorden per jaar toe.
Deze slide heeft geen instructies
Mentaal lexicon - per vier
Klaar? Herhaal dit voor leerling, school ...
Schrijf het woord kat in het midden
Kleur 1: verschillende woordsoorten en verbuigingen, vervoegingen
Kleur 2: eigenschappen van de kat - woordassociaties
Kleur 3: synoniemen: andere woorden met dezelfde betekenis.
Kleur 4: hyperoniemen: de overkoepelende term (een kat is een...)
Kleur 5: hyponiemen: specifieke termen (soorten katten)
minute
second
Je krijgt een A4-papier. We bouwen een mentaal lexicon op rond het woord kat. Verwerk de volgende informatie:
Deze slide heeft geen instructies
TW
Een synoniem is een woord dat (ongeveer) dezelfde betekenis heeft als een ander of meer andere woorden. (gelukwensen – feliciteren)
Een hyperoniem is een woord dat een overkoepelende, algemene term is voor een ander woord. Van dit woord sluit de betekenis die van een ander woord in. Het hyperoniem heeft altijd een ruimere betekenis dan het onderliggende woord (voertuig is een hyperoniem van auto, fiets, …)
Een hyponiem is een woord met een specifiekere betekenis binnen de categorie van een ander woord. Van dit woord wordt de betekenis door een ander woord gedekt. (appel en peer zijn hyponiemen van fruit)
Wanneer je woordassociaties maakt, ga je dikwijls verbanden leggen met betekenisverwante termen. Deze drukken betekenisrelaties uit. (denotaties)
Deze slide heeft geen instructies
synoniem
hyperoniem
hyponiem
een woord dat (ongeveer) dezelfde betekenis heeft als een ander of meer andere woorden.
een woord dat een overkoepelende, algemene term is voor een ander woord.
een woord met een specifiekere betekenis binnen de categorie van een ander woord.
Zoogdier is een ... van het woord kat
poes is een ... van het woord kat
Britse korthaar is een ... van het woord kat
Deze slide heeft geen instructies
synoniem
hyperoniem
hyponiem
voertuig is een ... van het woord fiets
wipneus is een ... van het woord neus
e-bike is een ... van het woord fiets
velo is een ... van het woord fiets
stappen is een ... van het woord wandelen
lichaamsdeel is een ... van het woord neus
bewegen is een ... van het woord wandelen
reukorgaan is een ... van het woord neus
slenteren is een ... van het woord wandelen
Deze slide heeft geen instructies
2. Je woordenschat uitbreiden
pg.82
Deze slide heeft geen instructies
pg.82
Deze slide heeft geen instructies
Wat is het verschil tussen passieve en actieve woordenschat?
pg.82
Deze slide heeft geen instructies
actieve en passieve woordenschat
Als we spreken over woordenschatkennis, is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen je actieve woordenschat (de woorden die je zelf kunt produceren, gesproken en/of geschreven) en je passieve woordenschat (de woorden die je begrijpt wanneer je leest en luistert). Je passieve woordenschat is logischerwijs heel wat groter dan je actieve woordenschat. Maar hoe groot is die dan?
Deze slide heeft geen instructies
Wat kan je doen om je woordenschat uit te breiden?
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
pg.83
Deze slide heeft geen instructies
pg.83
Voor vreemde talen leer je woorden uit je hoofd, maar voor Nederlands is dat moeilijker. Je moet de betekenis ook in de juiste context gebruiken.
Deze slide heeft geen instructies
Hand-out: leerstof
Uitbreiding leerstof - woordenschat
Smartschool - documenten - 6-les 7 -
Uitbreiding Woordenschat en betekenisrelaties
Deze slide heeft geen instructies
4. Morfologie van woorden
pg.86
Deze slide heeft geen instructies
Website
Deze slide heeft geen instructies
Noem nog woorden die eindigen op 'logie'
Deze slide heeft geen instructies
Zoek op wat 'morfeem' betekent.
Deze slide heeft geen instructies
Wat betekent morfologie?
morfo + logie
Welke woorden ken je nog op -logie? Wat betekent dit achtervoegsel?
logie = studie
Ken je nog samenstellingen met morf?
morfo = vorm / bouw
morfologie =
leer van de woordvorming.
pg.84
Deze slide heeft geen instructies
Morfologie
Morfologie is de leer van de woordvorming. Ze bestudeert de manier waarop in een taal woorden worden gevormd door afleiding en samenstellingen. De morfologie houdt zich ook bezig met veruigings- en de vervoegingsvormen van een taal, zoals de werkwoordsvervoeging of de manier waarop bijvoeglijke naamwoorden in het Nederlands soms een buigings-e krijgen en soms niet.
vb. een blije man - een blij kind
TW
pg.84
Deze slide heeft geen instructies
Morfologie
pg.86
Deze slide heeft geen instructies
Welk woord past niet in het rijtje?
poolster
dwaalster
monster
Deze slide heeft geen instructies
poolster
dwaalster
pool + ster
dwaal + ster
(planeet)
grondwoord + grondwoord
= samenstelling
twee delen die ook als afzonderlijke woorden bestaan
monster
voorzetsel + grondwoord
grondwoord + achtervoegsel
= afleiding
pg.86
Deze slide heeft geen instructies
ondankbaar
samenstelling
afleiding
Deze slide heeft geen instructies
openhartoperatie
samenstelling
afleiding
Deze slide heeft geen instructies
langetermijnplanning
samenstelling
afleiding
Deze slide heeft geen instructies
tv-programma
samenstelling
afleiding
Deze slide heeft geen instructies
driewieler
samenstelling
afleiding
Deze slide heeft geen instructies
een samenstellende afleider
Een woord dat zowel een samenstelling is als een afleider
drie + wieler
pg.86
Deze slide heeft geen instructies
pg.86
___________________
zoek op
Deze slide heeft geen instructies
Noem nog woorden die eindigen op het achtervoegsel -aar
Deze slide heeft geen instructies
Welke betekenis heeft het achtervoegsel 'aar'?
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
woordopbouw
Woordleerstrategie
Wanneer je een woord niet kent, kan je morfologie toepassen om de betekenis te achterhalen:
Je kan het woord opdelen in delen die je misschien wel kent. Dit kan vaak met samenstellingen of afleidingen. Als je een deel van het woord kent, is het mogelijk om de betekenis af te leiden.
Deze slide heeft geen instructies
Wat betekent "wanvoeding" en hoe gebruik je de strategie om de betekenis te achterhalen?
Deze slide heeft geen instructies
pg.86
Deze slide heeft geen instructies
pg.86
Onderstreep waar in de context je de betekenis terugvindt
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
context
Woordleerstrategie
Vind je informatie over het woord in de tekst?
achterhaal de betekenis op basis van de context: lees de zinnen ervoor en erna, bekijk afbeeldingen... Misschien kan je de betekenis afleiden uit andere informatie die je krijgt.
Deze slide heeft geen instructies
Wat betekent "wantoestand" en "wanbetaler"?
Deze slide heeft geen instructies
Hoe heb je de betekenis achterhaald?
Deze slide heeft geen instructies
pg.87
minute
second
Procedure waarbij je steeds nieuwe woorden kan vormen
Deze slide heeft geen instructies
woorden met 'ver'
Deze slide heeft geen instructies
pg.87
Deze slide heeft geen instructies
pg.87
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
"diëteren" is een ...
samenstelling
afleiding
Deze slide heeft geen instructies
diëteren
Het woord staat niet in de woordenboeken maar het zou kunnen bestaan.
Het volgt een "vaste formule": zelfstandig naamwoord + eren
= werkwoord
Deze slide heeft geen instructies
Welke afleidingen ken je nog die de formule "zelfstandig naamwoord + eren" volgen?
Deze slide heeft geen instructies
pg.87
Deze slide heeft geen instructies
Tussenstop 2
pg.129 - 131
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Bookwidget spelling
HUIS
WERK
Deze slide heeft geen instructies
Taalonderzoek: nieuwe woorden
pg.88
Deze slide heeft geen instructies
pg.88
Deze slide heeft geen instructies
woordleerstrategieën
pg.88
Deze slide heeft geen instructies
Eerste hulp bij nieuwe woorden
STAP 1:
Is het woord belangrijk? Heb ik het nodig om de zin/tekst te begrijpen?
STAP 2 :
Lijkt het woord op een gelijkaardig woord uit het Nederlands of een andere taal?
STAP 3:
Vind ik informatie over het woord in de tekst?
STAP 4:
Ken ik een deel van het woord?
STAP 5:
Kan ik hulp vragen aan iemand of kan ik het woord opzoeken?
Deze slide heeft geen instructies
analogie
Stap 2: lijkt het woord op een gelijkaardig woord in het Nederlands?
= Je herkent in het woord een ander woord dat je wel kent. Dit kan je met andere Nederlandse woorden doen, maar je kan ook andere talen gebruiken.
Deze slide heeft geen instructies
importeren = goederen komen binnen, exporteren = ... ?
Deze slide heeft geen instructies
leenwoorden
Stap 2: lijkt het woord op een woord in een andere taal?
Je herkent in het woord een woord dat je wel kent uit een andere taal.
Deze slide heeft geen instructies
Wat betekent het woord 'amoureus' en op welk woord uit een andere taal lijkt dit?
Deze slide heeft geen instructies
hulpbronnen
Stap 6: Kan ik hulp vragen aan iemand of kan ik het woord opzoeken?
Vraag het aan een medeleerling of leerkracht
Zoek het woord op in een online woordenboek:
www.encyclo.nl
www.vandale.be
www.woorden.org
www.mijnwoordenboek.nl
Deze slide heeft geen instructies
Overzicht woordleerstrategieën
Nederlands 5BCW 5WW - documenten - ondersteuning - Woordenschat - Hulpkaart woordleerstrategieën
Deze slide heeft geen instructies
Woordleerstrategieën oef.3-8
pg.88-89
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Overzicht woordenschat
In deze opdracht heb je de betekenis van enkele nieuwe woorden achterhaald. Deze woordenschat vind je hier:
Nederlands 5BCW 5WW - documenten - 6 - Les 7 - Woordenlijst les 7
Deze slide heeft geen instructies
Taak: woordenlijst mini-GIP
Voor deze opdracht gebruik je één van de bronnen van de mini-GIP waar je aan werkt tijdens atelier. Je krijgt een taak waarop je een woordenlijst zal aanleggen. Deze taak staat op Google Classroom.
Schrijf 8 woorden uit je bron op die je nog niet kende
Noteer het nummer (de stap) van de woordstrategie die je gebruikt hebt (varieer)
Schrijf de betekenis kort op in je eigen woorden.
Gebruik twee nieuwe woorden in een zelf geschreven zin.
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Evaluatie:
AGENDA:
Toets
Taak woordenlijst mini-GIP + presentatie tegen ____________________
Toets woordenschat + spelling van afleidingen en samenstellingen op _____________________ (tussenstop 1, woordenlijst les 7 + bookwidget spelling van afleidingen en samenstellingen)
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Taak: woordenlijst mini-GIP
Kies zorgvuldig drie woorden uit waar je klasgenoten ook iets aan zullen hebben. Deze gaan jullie kort presenteren aan de klas. Hiervoor mag je één slide om te projecteren maken (overzicht woorden + voorbeeldzinnen).
We oefenen eerst enkele presentatietechnieken in en gaan van start met een kleine opwarming.
Deze slide heeft geen instructies
tussenstop 2
pg.129
Deze slide heeft geen instructies
De spelling van samenstellingen en afleidingen
eigen materiaal
Deze slide heeft geen instructies
Uitspraaktekens
Nederlands specifiek
Deze slide heeft geen instructies
Wat is de juiste spelling?
leidingwater
leiding water
Deze slide heeft geen instructies
Wat is de juiste spelling?
milieuinspectie
milieu-inspectie
Deze slide heeft geen instructies
Wat is de juiste spelling?
80jarige
80-jarige
Deze slide heeft geen instructies
Wat is de juiste spelling?
vipbehandeling
vip-jarige
Deze slide heeft geen instructies
Wat is de juiste spelling?
rodewijnglazen
rode wijnglazen
Deze slide heeft geen instructies
Wat is de juiste spelling?
rodewijnglazen
rode wijnglazen
Deze slide heeft geen instructies
Wat is de juiste spelling?
nonchalant
non chalant
Deze slide heeft geen instructies
Wat is de juiste spelling?
paranoide
paranoïde
parano-ide
Deze slide heeft geen instructies
Wat is de juiste spelling?
smsje
sms-je
sms'je
Deze slide heeft geen instructies
Bookwidget spelling samenstellingen
HUISWERK
ss - oefeningen - les 7 - De spelling van samenstellingen en afleidingen
Deze slide heeft geen instructies
Bookwidget spelling
HUIS
WERK
Deze slide heeft geen instructies
30 seconden spelregels
Groepjes van 3
Neem om beurten een kaartje van de stapel. Hierop staan 5 woorden.
Omschrijf de 5 woorden aan je team.
Een teamgenoot timet intussen 30 seconden.
Je mag het woord niet gedeeltelijk uitspreken of vertalen.
Hebben je teamgenoten alle 5 woorden binnen de 30 seconden? Dan krijg je een punt.
minute
second
Deze slide heeft geen instructies