6 - Les 7 - Het fundament van de taal

Het fundament van de taal: woordenschat


1 / 98
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsSecundair onderwijsAlgemeen secundair onderwijsLeerjaar 5

In deze les zitten 98 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Het fundament van de taal: woordenschat


Deze slide heeft geen instructies

Les 7 - Het belang van woordenschat

pg.81

Deze slide heeft geen instructies

1. Mentaal lexicon

pg.81

Deze slide heeft geen instructies

Raadsel

 

pg.81

Deze slide heeft geen instructies

pg.81

Ons mentale lexicon maakt deel uit van onze kennis van het taalsysteem. Deze kennis gebruiken we grotendeels onbewust. Pas als we ons verspreken of niet op een woord kunnen komen, worden we ons ervan bewust hoe geautomatiseerd het proces van spreken en woorden oproepen verloopt. 


Bij het produceren en verwerken van taal spelen verbindingen tussen verschillende woorden een belangrijke rol (mentale lexicon). Woorden zijn met elkaar verbonden in het mentale lexicon wanneer ze verwant zijn in vorm, betekenis en/of gebruik. Door deze verbindingen worden verwante woorden mee geactiveerd wanneer je met een woord geconfronteerd wordt.


Associaties 

Jullie krijgen een blaadje papier. De bedoeling is om  de eerste drie woorden die in je opkomen bij de volgende woorden te schrijven. Doe dit zo snel mogelijk:

  1. vogel

  2. rood

  3. mooi

  4. baby

  5. geloof 

Deze slide heeft geen instructies

Associaties 

Leg de blaadjes bij elkaar. Bespreek:

  • Zijn er opvallende verschillen en gelijkenissen?

  • Kan je die verklaren door leeftijd, geslacht of culturele achtergrond? 


Deze slide heeft geen instructies

Per twee

Ga op zoek naar meer informatie over de volgende onderwerpen:

  1. Hoeveel woorden kent het Nederlands? Waarom is het moeilijk om deze vraag concreet te beantwoorden?

  2. Hoeveel woorden bevat het mentale lexicon van een volwassen spreker? En die van een kind?

5

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Het Nederlands telt ongeveer één miljoen woorden.

A

waar

B

niet waar

C


D


Deze slide heeft geen instructies

Een volwassen spreker beschikt normaal gesproken over een mentaal lexicon van ongeveer 50 000 woorden.

A

waar

B

niet waar

C


D


Deze slide heeft geen instructies

Om een tekst goed te begrijpen, moet je minimaal 98% van de woorden begrijpen.

A

waar

B

niet waar

C


D


Deze slide heeft geen instructies

Kinderen met een grote woordenschat doen het beter op school en komen vaak in het hoger onderwijs terecht.

A

waar

B

niet waar

C


D


Deze slide heeft geen instructies

Hoeveel woorden kent het Nederlands? Waarom is het moeilijk om deze vraag concreet te beantwoorden?

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Nederlandse woorden

Het aantal Nederlandse woorden is onbeperkt, want je kunt met de bestaande grondwoorden steeds nieuwe samenstellingen en afleidingen maken. Het grootste deel van de nieuwe woorden in een woordenboek zijn dan ook samenstellingen met elementen die er al in voorkwamen. 


In de Taaldatabank van het Instituut voor de Nederlandse Taal zijn alle woorden en woordvormen (lezen: lees, leest, las, lazen...) van de 12de tot en met de 21ste eeuw opgeslagen. Die bevat al meer dan 60 miljoen woorden.

Deze slide heeft geen instructies

Hoeveel woorden bevat het mentale lexicon van een volwassen spreker? En die van een kind?

Deze slide heeft geen instructies

Mentaal lexicon

Een volwassen spreker beschikt normaal gesproken over een lexicon van ongeveer 50 000 woorden en kan zonder enige moeite drie woorden per seconde begrijpen of produceren.


Een Nederlandstalig kind beschikt op vierjarige leeftijd over ongeveer 3 200 woorden. Het gaat hier om woorden die het passief herkent. Het kind kan ze niet allemaal zelf actief in zijn taalgebruik toepassen. Tot en met het achtste jaar neemt de woordenschat met ongeveer 600 woorden per jaar toe.

Deze slide heeft geen instructies

Mentaal lexicon - per vier











Klaar? Herhaal dit voor leerling, school ...

 Schrijf het woord kat in het midden

  • Kleur 1: verschillende woordsoorten en verbuigingen, vervoegingen

  • Kleur 2: eigenschappen van de kat - woordassociaties

  • Kleur 3: synoniemen: andere woorden met dezelfde betekenis.

  • Kleur 4: hyperoniemen: de overkoepelende term (een kat is een...)

  • Kleur 5: hyponiemen: specifieke termen (soorten katten)

10

minute

00

second

Je krijgt een A4-papier. We bouwen een mentaal lexicon op rond het woord kat. Verwerk de volgende informatie: 

Deze slide heeft geen instructies

TW

  • Een synoniem is een woord dat (ongeveer) dezelfde betekenis heeft als een ander of meer andere woorden. (gelukwensen – feliciteren)


  • Een hyperoniem is een woord dat een overkoepelende, algemene term is voor een ander woord. Van dit woord sluit de betekenis die van een ander woord in. Het hyperoniem heeft altijd een ruimere betekenis dan het onderliggende woord (voertuig is een hyperoniem van auto, fiets, …)


  • Een hyponiem is een woord met een specifiekere betekenis binnen de categorie van een ander woord. Van dit woord wordt de betekenis door een ander woord gedekt. (appel en peer zijn hyponiemen van fruit)



Wanneer je woordassociaties maakt, ga je dikwijls verbanden leggen met betekenisverwante termen. Deze drukken betekenisrelaties uit. (denotaties)  

Deze slide heeft geen instructies

synoniem

hyperoniem

hyponiem

een woord dat (ongeveer) dezelfde betekenis heeft als een ander of meer andere woorden.

een woord dat een overkoepelende, algemene term is voor een ander woord.

een woord met een specifiekere betekenis binnen de categorie van een ander woord.

Zoogdier is een ... van het woord kat

poes is een ... van het woord kat

Britse korthaar is een ... van het woord kat

Deze slide heeft geen instructies

synoniem

hyperoniem

hyponiem

voertuig is een ... van het woord fiets

wipneus is een ... van het woord neus

e-bike is een ... van het woord fiets

velo is een ... van het woord fiets

stappen is een ... van het woord wandelen

lichaamsdeel is een ... van het woord neus

bewegen is een ... van het woord wandelen

reukorgaan is een ... van het woord neus

slenteren is een ... van het woord wandelen

Deze slide heeft geen instructies

2. Je woordenschat uitbreiden

pg.82

Deze slide heeft geen instructies

pg.82

Deze slide heeft geen instructies

Wat is het verschil tussen passieve en actieve woordenschat?

pg.82

Deze slide heeft geen instructies

actieve en passieve woordenschat


Als we spreken over woordenschatkennis, is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen je actieve woordenschat (de woorden die je zelf kunt produceren, gesproken en/of geschreven) en je passieve woordenschat (de woorden die je begrijpt wanneer je leest en luistert). Je passieve woordenschat is logischerwijs heel wat groter dan je actieve woordenschat. Maar hoe groot is die dan?

Deze slide heeft geen instructies

Wat kan je doen om je woordenschat uit te breiden?

Deze slide heeft geen instructies

pg.83

Deze slide heeft geen instructies

pg.83

Voor vreemde talen leer je woorden uit je hoofd, maar voor Nederlands is dat moeilijker. Je moet de betekenis ook in de juiste context gebruiken.

Deze slide heeft geen instructies

Hand-out: leerstof

Uitbreiding leerstof - woordenschat


Smartschool - documenten -  6-les 7 - 

Uitbreiding Woordenschat en betekenisrelaties

Deze slide heeft geen instructies

4. Morfologie van woorden

pg.86

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Noem nog woorden die eindigen op 'logie'

Deze slide heeft geen instructies

Zoek op wat 'morfeem' betekent.

Deze slide heeft geen instructies

Wat betekent morfologie?

morfo + logie

Welke woorden ken je nog op -logie? Wat betekent dit achtervoegsel? 

  • logie = studie

Ken je nog samenstellingen met morf?

  • morfo = vorm / bouw

morfologie =

  • leer van de woordvorming. 

pg.84

Deze slide heeft geen instructies

Morfologie

Morfologie is de leer van de woordvorming. Ze bestudeert de manier waarop in een taal woorden worden gevormd door afleiding en samenstellingen. De morfologie houdt zich ook bezig met veruigings- en de vervoegingsvormen van een taal, zoals de werkwoordsvervoeging of de manier waarop bijvoeglijke naamwoorden in het Nederlands soms een buigings-e krijgen en soms niet.

vb. een blije man - een blij kind

TW

pg.84

Deze slide heeft geen instructies

Morfologie

pg.86

Deze slide heeft geen instructies

Welk woord past niet in het rijtje?

A

poolster

B

dwaalster

C

monster

D


Deze slide heeft geen instructies

poolster

dwaalster

pool + ster

dwaal + ster

(planeet)

grondwoord + grondwoord

= samenstelling

twee delen die ook als afzonderlijke woorden bestaan

monster

voorzetsel + grondwoord 

grondwoord + achtervoegsel

= afleiding

pg.86

Deze slide heeft geen instructies

ondankbaar

A

samenstelling

B

afleiding

C


D


Deze slide heeft geen instructies

openhartoperatie

A

samenstelling

B

afleiding

C


D


Deze slide heeft geen instructies

langetermijnplanning

A

samenstelling

B

afleiding

C


D


Deze slide heeft geen instructies

tv-programma

A

samenstelling

B

afleiding

C


D


Deze slide heeft geen instructies

driewieler

A

samenstelling

B

afleiding

C


D


Deze slide heeft geen instructies

een samenstellende afleider

Een woord dat zowel een samenstelling is als een afleider

drie + wieler

pg.86

Deze slide heeft geen instructies

pg.86

___________________

zoek op

Deze slide heeft geen instructies

Noem nog woorden die eindigen op het achtervoegsel -aar

Deze slide heeft geen instructies

Welke betekenis heeft het achtervoegsel 'aar'?

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

woordopbouw

Woordleerstrategie

Wanneer je een woord niet kent, kan je morfologie toepassen om de betekenis te achterhalen:

Je kan het woord opdelen in delen die je misschien wel kent. Dit kan vaak met samenstellingen of afleidingen. Als je een deel van het woord kent, is het mogelijk om de betekenis af te leiden. 

Deze slide heeft geen instructies

Wat betekent "wanvoeding" en hoe gebruik je de strategie om de betekenis te achterhalen?

Deze slide heeft geen instructies

pg.86

Deze slide heeft geen instructies

pg.86

Onderstreep waar in de context je de betekenis terugvindt

2

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

context

Woordleerstrategie

Vind je informatie over het woord in de tekst?

achterhaal de betekenis op basis van de context: lees de zinnen ervoor en erna, bekijk afbeeldingen... Misschien kan je de betekenis afleiden uit andere informatie die je krijgt.





Deze slide heeft geen instructies

Wat betekent "wantoestand" en "wanbetaler"?

Deze slide heeft geen instructies

Hoe heb je de betekenis achterhaald?

Deze slide heeft geen instructies

pg.87

3

minute

00

second

Procedure waarbij je steeds nieuwe woorden kan vormen 

Deze slide heeft geen instructies

woorden met 'ver'

Deze slide heeft geen instructies

pg.87

Deze slide heeft geen instructies

pg.87

3

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

"diëteren" is een ...

A

samenstelling

B

afleiding

C


D


Deze slide heeft geen instructies

diëteren

Het woord staat niet in de woordenboeken maar het zou kunnen bestaan.


Het volgt een "vaste formule":  zelfstandig naamwoord + eren

= werkwoord

Deze slide heeft geen instructies

Welke afleidingen ken je nog die de formule "zelfstandig naamwoord + eren" volgen?

Deze slide heeft geen instructies

pg.87

Deze slide heeft geen instructies

Tussenstop 2

pg.129 - 131

20

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Bookwidget spelling

HUIS

WERK

Deze slide heeft geen instructies

Taalonderzoek: nieuwe woorden


pg.88

Deze slide heeft geen instructies

pg.88

Deze slide heeft geen instructies

woordleerstrategieën 

pg.88

Deze slide heeft geen instructies

Eerste hulp bij nieuwe woorden

STAP 1:

Is het woord belangrijk? Heb ik het nodig om de zin/tekst te begrijpen?

STAP 2 :

Lijkt het woord op een gelijkaardig woord uit het Nederlands of een andere taal?

STAP 3:

Vind ik informatie over het woord in de tekst?

STAP 4:

Ken ik een deel van het woord?

STAP 5:

Kan ik hulp vragen aan iemand of kan ik het woord opzoeken?

Deze slide heeft geen instructies

analogie

Stap 2: lijkt het woord op een gelijkaardig woord in het Nederlands?

= Je herkent in het woord een ander woord dat je wel kent. Dit kan je met andere Nederlandse woorden doen, maar je kan ook andere talen gebruiken.



Deze slide heeft geen instructies

importeren = goederen komen binnen, exporteren = ... ?

Deze slide heeft geen instructies

leenwoorden

Stap 2: lijkt het woord op een woord in een andere taal?

Je herkent in het woord een woord dat je wel kent uit een andere taal.  




Deze slide heeft geen instructies

Wat betekent het woord 'amoureus' en op welk woord uit een andere taal lijkt dit?

Deze slide heeft geen instructies

hulpbronnen

Stap 6: Kan ik hulp vragen aan iemand of kan ik het woord opzoeken?

Vraag het aan een medeleerling of leerkracht

Zoek het woord op in een online woordenboek:

  • www.encyclo.nl

  • www.vandale.be

  • www.woorden.org 

  • www.mijnwoordenboek.nl 


Deze slide heeft geen instructies

Overzicht woordleerstrategieën


Nederlands 5BCW 5WW - documenten - ondersteuning -  Woordenschat - Hulpkaart woordleerstrategieën

Deze slide heeft geen instructies

Woordleerstrategieën oef.3-8

pg.88-89

10

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Overzicht woordenschat

In deze opdracht heb je de betekenis van enkele nieuwe woorden achterhaald. Deze woordenschat vind je hier:





Nederlands 5BCW 5WW - documenten - 6 - Les 7 - Woordenlijst les 7

Deze slide heeft geen instructies

Taak: woordenlijst mini-GIP

Voor deze opdracht gebruik je één van de bronnen van de mini-GIP waar je aan werkt tijdens atelier. Je krijgt een taak waarop je een woordenlijst zal aanleggen. Deze taak staat op Google Classroom.

  • Schrijf 8 woorden uit je bron op die je nog niet kende

  • Noteer het nummer (de stap) van de woordstrategie die je gebruikt hebt (varieer)

  • Schrijf de betekenis kort op in je eigen woorden.

  • Gebruik twee nieuwe woorden in een zelf geschreven zin. 


30

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Evaluatie:

AGENDA:


Toets

  • Taak woordenlijst mini-GIP + presentatie tegen ____________________

  • Toets woordenschat + spelling van afleidingen en samenstellingen op _____________________ (tussenstop 1, woordenlijst les 7 + bookwidget spelling van afleidingen en samenstellingen)

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Taak: woordenlijst mini-GIP

Kies zorgvuldig drie woorden uit waar je klasgenoten ook iets aan zullen hebben. Deze gaan jullie kort presenteren aan de klas. Hiervoor mag je één slide om te projecteren maken (overzicht woorden + voorbeeldzinnen). 


We oefenen eerst enkele presentatietechnieken in en gaan van start met een kleine opwarming. 


Deze slide heeft geen instructies

tussenstop 2

pg.129

Deze slide heeft geen instructies

De spelling van samenstellingen en afleidingen



eigen materiaal

Deze slide heeft geen instructies

Uitspraaktekens

Nederlands specifiek

Deze slide heeft geen instructies

Wat is de juiste spelling?

A

leidingwater

B

leiding water

C


D


Deze slide heeft geen instructies

Wat is de juiste spelling?

A

milieuinspectie

B

milieu-inspectie

C


D


Deze slide heeft geen instructies

Wat is de juiste spelling?

A

80jarige

B

80-jarige

C


D


Deze slide heeft geen instructies

Wat is de juiste spelling?

A

vipbehandeling

B

vip-jarige

C


D


Deze slide heeft geen instructies

Wat is de juiste spelling?

A

rodewijnglazen

B

rode wijnglazen

C


D


Deze slide heeft geen instructies

Wat is de juiste spelling?

A

rodewijnglazen

B

rode wijnglazen

C


D


Deze slide heeft geen instructies

Wat is de juiste spelling?

A

nonchalant

B

non chalant

C


D


Deze slide heeft geen instructies

Wat is de juiste spelling?

A

paranoide

B

paranoïde

C

parano-ide

D


Deze slide heeft geen instructies

Wat is de juiste spelling?

A

smsje

B

sms-je

C

sms'je

D


Deze slide heeft geen instructies

Bookwidget spelling samenstellingen

HUISWERK

ss - oefeningen - les 7 - De spelling van samenstellingen en afleidingen

Deze slide heeft geen instructies

Bookwidget spelling

HUIS

WERK

Deze slide heeft geen instructies

30 seconden spelregels

Groepjes van 3

  • Neem om beurten een kaartje van de stapel. Hierop staan 5 woorden. 

  • Omschrijf de 5 woorden aan je team. 

  • Een teamgenoot timet intussen 30 seconden.

  • Je mag het woord niet gedeeltelijk uitspreken of vertalen.

  • Hebben je teamgenoten alle 5 woorden binnen de 30 seconden? Dan krijg je een punt.






10

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies