Les 5: De Eerste Wereldoorlog

• newEditor

De Eerste Wereldoorlog

Leerdoel

Ik kan de oorzaken, het verloop en de gevolgen van de Eerste Wereldoorlog uitleggen en laten zien hoe kaarten, landschap en grenzen daarbij een rol speelden.

Welke woorden koppel jij aan de Eerste Wereldoorlog?

Gebruik dit als voorkennisactivatie. Verwachte reacties: loopgraven, aanslag, wapens, Duitsland, Frankrijk, vrede, grenzen.

Dieperliggende oorzaken

Militarisme - legers kregen veel prestige en invloed in de politiek.

Wapenwedloop - landen bouwden steeds grotere legers en vloten op.

Modern imperialisme - grootmachten wedijverden om kolonies en wereldmacht.

Nationalisme - volken benadrukten hun eigen superioriteit en zelfstandigheid.

Bondgenootschappen - landen beloofden elkaar militaire steun bij conflict.

De directe aanleiding

• 28 juni 1914: moord op aartshertog Frans Ferdinand

• Plaats: Sarajevo in Bosnië

• Dader: een Servische nationalist

• Oostenrijk-Hongarije stelde Servië verantwoordelijk

• Daarna volgden oorlogsverklaringen elkaar snel op

Moord in Sarajevo → conflict tussen Oostenrijk-Hongarije en Servië → bondgenoten raken betrokken → Europese oorlog → wereldoorlog

Tweefrontenoorlog

• Duitsland vreesde oorlog in het westen én oosten

• In het westen lag Frankrijk

• In het oosten lag Rusland

• Oorlog op twee fronten betekende verdeling van manschappen en materieel

Het Von Schlieffenplan

Duitsland wilde eerst Frankrijk snel verslaan en daarna alle aandacht richten op Rusland. Daarom viel het via België Frankrijk aan, in de hoop een lange twee frontenoorlog te voorkomen.

Verloop van de Oorlog

• De snelle bewegingsoorlog liep vast

• Het Westfront veranderde in een loopgravenoorlog

• Nieuwe wapens maakten de strijd dodelijker

• Aanvallen over open terrein waren levensgevaarlijk

• Machinegeweren konden grote aantallen soldaten stoppen

• Prikkeldraad vertraagde elke aanval

• Artillerie verwoestte het landschap maar brak de patstelling vaak niet

Totale oorlog

• Niet alleen soldaten, maar hele samenlevingen werden ingezet

• Overheden stuurden industrie, voedselvoorziening en vervoer aan

• Burgers kregen te maken met schaarste en propaganda

• Ook vrouwen namen nieuwe taken op zich in fabrieken en zorg

Nieuwe wapens en technologie

• Gifgas veroorzaakte paniek en zware verwondingen

• Tanks moesten loopgraven en prikkeldraad doorbreken

• Vliegtuigen werden ingezet voor verkenning en gevechten

• Oorlog werd industriëler en technischer dan ooit

Wat veranderde door nieuwe wapens?

Nieuwe technologie vergrootte het bereik, de snelheid en de vernietigingskracht van oorlog. Daardoor werd het moeilijker om veilig aan te vallen en groeide de schaal van het geweld.

Gevolgen en Vrede

• Na de oorlog moest Europa opnieuw worden ingericht

• Duitsland kreeg zware voorwaarden opgelegd

• Grote rijken verdwenen van de kaart

• Nieuwe organisaties moesten een nieuwe oorlog voorkomen

Verdrag van Versailles

• Ondertekend in 1919

• Duitsland kreeg de schuld van de oorlog toegeschreven

• Het land moest herstelbetalingen doen

• Het leger werd beperkt

• Duitsland verloor gebied en invloed

Duits ongenoegen

Veel Duitsers vonden de vrede vernederend en oneerlijk. Dat ongenoegen bleef bestaan en maakte de politieke situatie in Duitsland instabiel.

Koppel hier voorzichtig vooruit naar latere spanningen, zonder de les te verleggen naar de Tweede Wereldoorlog.

Een nieuwe kaart van Europa

• Oostenrijk-Hongarije viel uiteen

• Ook het Ottomaanse Rijk verloor grote gebieden

• Nieuwe staten ontstonden, zoals Polen, Tsjecho-Slowakije en Joegoslavië

• Grenzen werden opnieuw getekend op basis van macht en nationaliteit

De Volkenbond

De Volkenbond werd opgericht om conflicten vreedzaam op te lossen en een nieuwe wereldoorlog te voorkomen. Het was een eerste poging tot internationale samenwerking voor blijvende vrede.

Invloed van reliëf

• Heuvelgebieden zoals de Vogezen waren moeilijk over te steken

• Rivieren zoals de Marne en de Somme vormden natuurlijke hindernissen

• Troepenbewegingen werden daardoor vertraagd of omgeleid

• Verdedigers konden gunstige posities innemen

Landschapsverandering door oorlog

• Artillerie vernielde bodem en begroeiing

• Honderden kilometers loopgraven doorsneden het land

• Kraters, modder en verstoorde bodemstructuur bleven achter

• Delen van Noord-Frankrijk en België veranderden blijvend

Globalisering en Imperialisme

• De oorlog speelde niet alleen in Europa

• Koloniale rijken trokken gebieden en mensen wereldwijd mee

• Handelsroutes en zeewegen kregen groot strategisch belang

Modern imperialisme

• Groot-Brittannië, Frankrijk en Duitsland bezaten kolonies

• Die bezittingen lagen verspreid over meerdere werelddelen

• Daardoor raakten ook gebieden buiten Europa betrokken

• Zo werd het conflict een echte wereldoorlog

Waarom dit een wereldoorlog was

Koloniale netwerken, wereldhandel en zeewegen verbonden fronten en gebieden met elkaar. Daardoor had een Europese oorlog gevolgen op wereldschaal.

Demografie en Migratie

• Oorlog veranderde niet alleen grenzen

• Ook bevolkingen kwamen in beweging

• Vluchtelingenstromen en massale sterfte hadden langdurige gevolgen

• Tijdens de oorlog sloegen veel burgers op de vlucht

• Ruim een miljoen Belgen trokken naar het neutrale Nederland

• Oorlog beïnvloedde dus ook gebieden buiten het

Migratie op de kaart

Migratiestromen laten zien hoe mensen zich verplaatsen onder druk van geweld. De grens met Nederland werd een belangrijke vluchtweg voor Belgische burgers.

Demografische gevolgen

• Veel jonge mannen kwamen om aan het front

• Daardoor ontstond een 'verloren generatie'

• De leeftijdsopbouw van landen veranderde merkbaar

• Dat had gevolgen voor gezinnen, arbeid en samenleving

Bevolking na de oorlog

Demografie maakt zichtbaar dat oorlog nog lang doorwerkt nadat de gevechten stoppen. Minder jonge mannen betekende een scheve bevolkingsopbouw in veel deelnemende landen.