Filosofie les 1 en 2 - Mythos en logos: ontstaan van de wereld en de mens

Filosofie les 1 - Mythos en logos

Ontstaan van de wereld en de mens

1 / 64
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGrieksLatijnMiddelbare schoolvwoLeerjaar 4,5

In deze les zitten 64 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Filosofie les 1 - Mythos en logos

Ontstaan van de wereld en de mens

Inleiding: Mythen

  • Gebruikt om verschijnselen te verklaren, ook wel 'aetiologische' mythen genoemd

  • Hoe is de wereld ontstaan? Wat is onze oorsprong?

    • Joden/Christenen: God heeft ons geschept

    • Homerus: Alles is ontstaan uit water

    • Andere oude dichters: Nacht

    • Hesiodus: Chaos

    • Plato: Demiurg + Ideeënwereld

  • Filosofie en mythologie?

Nacht

  • Nacht wordt bevrucht door de Wind

  • Nacht baart een groot ei

  • Bovenste helft: hemel

  • Onderste helft: aarde

  • Uit het ei: Eros > menselijk geslacht

Wat betekent 'Chaos' in de Griekse mythologie?

A

Ongestructureerde leegte

B

Een god van de oorlog

C

Oorspronkelijke staat van het heelal

D

Een type natuurverschijnsel

Wat is de voornaamste functie van een aetiologische mythe?

A

Het historisch accuraat vastleggen van een oorlog.

B

Het verklaren van de oorsprong van een natuurverschijnsel, ritueel of gebruik.

C

Het vermaken van het publiek met bovennatuurlijke avonturen zonder diepere betekenis.

D

Het uitsluitend beschrijven van de stamboom van de goden (theogonie).

Plato

  • Kritiek op schrijvers als Homerus en Hesiodus

    • Hun mythen verkondigen leugens over de goden, die veel slechte en ongehoorde dingen verrichten

    • Hun mythen geven mensen verkeerde voorstellingen over de manier waarop zij zich ten opzichte van bepaalde zaken zouen moeten gedragen of voelen

  • Maar: mythologie kan waardevol zijn als voorbeeld

    • Ook toegankelijk voor gewone mensen

    • Minder saai een droge redeneringen dan bij filosofie

  • Kosmogonische en historische mythen

Wat is de kritiek van Plato op Homerus en Hesiodus?

A

Hun mythen verkondigen leugens over goden

B

Hun werk is moeilijk te begrijpen

C

Ze zijn altijd waarheidsgetrouw

D

Ze schrijven alleen over de natuur

Het ontstaan van het filosofisch denken

  • Kritiek op mythen en goden

    • Vanaf de zesde eeuw voor Christus

    • Een natuurverschijnsel niet meer verklaren met iets anders geheimzinnigs

    • Xenophanes: 'Als koeien, paarden of leeuwen handen hadden, waarmee ze konden tekenen, dan zouden de paarden hun goden tekenen als paarden, koeien zouden hun goden afbeelden als koeien; hun goden zouden er net zo uitzien als zij zelf'.

  • Niet zo bijzonder dat dit juist in Griekenland gebeurde.

    • Griekse godsdienst kende geen heilig boek zoals de bijbel of koran

    • Griekse godsdienst kende geen centrale organisatie, zoals de Kerk

Het ontstaan van het filosofisch denken (2)

  • Oosterse invloeden: Milete (New York van de Oudheid)

    • Eerste Griekse geleerden (Ioniërs) kwamen hiervandaan

    • Rijke en bloeiende havenstad, waar veel mensen kwamen

  • De Babyloniërs

    • Vooral contact met de Babyloniërs is zeer vruchtbaar geweest

    • Al vanaf 600 voor Christus hoog niveau wiskunde

    • Veel kennis over sterren, hemellichamen

    • Astronomisch handboek

  • Egypte

    • Beoefening van wiskunde hier begonnen

    • Vooral geneeskunde vergevorderd: 1600 v.Chr: een verslag van 48 operaties

Wat was een belangrijke stad voor de Ioniërs?

A

Korinthe

B

Milete

C

Sparta

D

Athene

Waar begon de beoefening van wiskunde?

A

Babylonië

B

Rome

C

Egypte

D

Griekenland

De filosofie van de eerste Ionische natuurfilosofie

  • De bronnen

    • Eerste Griekse filosofen (Thales, Anaximander, Anaximenes) uit Milete noemen we presocraten, Milesiërs of Ionische natuurfilosofen

    • Aristoteles had veel kritiek op zijn voorgangers

  • Kosmos, een wereld vol regelmaat

    • Eerste filosofen hadden kritiek op mythologische verklaringen van de natuurverschijnselen

    • Kosmos: wereld, ordening, geordend heelal

    • Het moet mogelijk zijn de regels/wetten te leren kennen van de kosmos

Wie wordt/worden beschouwd als presocratische filosoof?

A

Aristoteles

B

Anaximander

C

Anaximenes

D

Thales

Wat betekent 'kosmos' in de filosofie?

A

Ordening

B

Geordend heelal

C

Chaos

D

Wereld

De filosofie van de eerste Ionische natuurfilosofie (2)

  • Een nieuwe Griekse wetenschap: kosmologie

    • Onderzoek naar alle mogelijke verschijnselen in het heelal

    • Waaruit is de wereld ontstaan en hoe heeft dit proces zich afgespeeld?

    • Waar is alles van gemaakt?

    • Hoe komt het dat wezens worden geboren, groeien en weer sterven?

    • Hoe is de wisseling van dag en nacht, zomer en winter te verklaren?

    • Hoe komt het dat de aarde niet naar beneden valt?

    • Door contact met de Babyloniërs konden ze al snel bewegingen van sterren berekenen en natuurverschijnselen verklaren, zónder instrumenten

    • Speculatief

    • Kosmos: een gave, symmetrische wereld.

De filosofie van de eerste Ionische natuurfilosofie (3)

  • Natuurfilosofen: het begrip physis (natuur)

    • Ruimere betekenis dan landschap of niet-stedelijke omgeving

    • Alles wat wij in de wereld tegenkomen en elk proces dat zich voordoet, waar geen mensenhand aan te pas is gekomen

    • Voorwerpen en processen

    • De aard, het wezen van de dingen

    • Archè: begin(punt) én leidend beginsel, principe = (goddelijke) oerstof

    • Let op: goddelijke macht is onpersoonlijk

  • Een levende natuur: een wereld vol tegenstellingen

    • Warm - koud, droog - vochtig, licht - donker

    • Aarde - het droge tegenover water = het vochtige
      Lucht = het koude tegenover vuur = het warme

    • Strijd tussen de krachten oorzaak van veranderingen, maar wel met bepaalde wetten

  • Oorsprong van de kosmos

    • Een ei, embryo

    • Soms één groot levend wezen

Wat betekent het begrip 'physis'?

A

Alles wat niet door mensenhanden is gemaakt

B

Enkel het landschap

C

Een goddelijke entiteit

D

Alleen stedelijke omgevingen

Wat is een voorbeeld van 'archè'?

A

Een filosofische theorie

B

Goddelijke oerstof als principe

C

Een menselijke creatie

D

Een specifiek landschap

Pythagoras en de Pythagoreërs, universele geleerden

  • Inleiding

    • 'Stelling van Pythagoras' > honderd runderen

    • Waarschijnlijk niet van hemzelf

  • Pythagoras, de 'eerste filosoof'

    • Geen vak uitoefenen, maar filosoof zijn

    • Wat is dan een filosoof?

    • Als antwoord maakte hij gebruik van een vergelijking:

"Het leven is als een verzameling van mensen bij de Olympische Spelen. Zij bezoeken de Spelen om drie redenen: vanwege de roem van een krans (=overwinning), om te kopen en te verkopen, of om alleen maar het gedrag van mensen te bekijken. Zo is het ook gesteld met het leven. Het leven van sommigen staat in dienst van de roem, dat van anderen in dienst van geld. De beste keuze doet een kleine groep mensen die hun leven aan de beschouwing van de natuur wijden, als liefhebbers van wijsheid: de filosofen."

  • Eerste filosoof?

    • Zo noemde hij zichzelf

    • Een Grieks gezegde: "Er zijn mensen en goden en wezens zoals Pythagoras"

    • Afkomstig van het eiland Samos

    • Autoriteitsargument: 'Hij zelf heeft het gezegd'

Waarom bezoeken mensen de Olympische Spelen?

A

Om gedrag te bekijken

B

Om te kopen en verkopen

C

Voor de natuur

D

Voor roem

Pythagoreïsche voorschriften en de filosofie van Pythagoras

  • Voorschriften:

    • Pook het vuur niet op met een mes

    • Breng altijd op blote voeten een offer

    • Doe je behoeften niet, wanneer je naar de zon gericht bent

    • Draag geen ring

    • Ga niet zitten op een korenmaat

    • Kijk niet in de spiegel bij het licht van een lamp

    • Lach niet overdreven

    • Wanneer je uit bed komt, rol je beddengoed op en wrijf de afdruk van je lichaam eruit

  • Pythagoras heeft zelf niets geschreven

  • Spreekverbod

Wat betekent 'Pook het vuur niet op met een mes'?

A

Gebruik een mes om te koken

B

Vuur maken met gevaarlijke middelen

C

Je emoties niet opwekken met woorden

D

Je moet altijd voorzichtig zijn

Wat betekent 'Zitten op een korenmaat'?

A

Hard werken voor succes

B

Een korenveld bezoeken

C

De juiste maat vinden

D

Op je lauweren rusten

Wat betekent 'Je beddengoed oprollen'?

A

Beddengoed wassen voor gebruik

B

Je bed opmaken voor de nacht

C

Bereid zijn je leven te verlaten voor een volgend leven

D

Verhuizen naar een nieuw huis

Het getal

  • Pythagoreeërs waren geobsedeerd door getallen

    • Verband tussen lengte van een snaar en de toon die de snaar voortbrengt

      • Lengte van snaar halveren, toon precies octaaf hoger

      • Hoogte (=kwaliteit) is evenredig met de lengte (=kwantiteit)

      • Als dit al kan, dan is het toch ook mogelijk de rest vanuit wiskunde te verklaren?

      • Voor het eerst werkelijkheid kwantitatief benaderen

      • Er werden meetkundige figuren voor gebruikt

        • Driehoekige getallen

        • Getal 10 = tetractys, 'de groep van 4', de som van de eerste vier natuurlijke getallen 1, 2, 3, 4

        • Vierkante en langwerpgie getallen

        • Getal 6 = volmaakt, som van de drie delers 1, 2, 3

Sleepvraag



Driehoekige getallen

Vierkante getallen

De kracht van het getal

  • Actueel: geluksgetallen/ongeluksgetallen

  • Pythagoreeërs gingen veel verder

    • Rechtvaardigheid - getal 4
      (twee gelijke delen)

    • Hoofd - getal 1

    • Hart - getal 2

    • Ziel - getal 6

    • Verstand en gezondheid - getal 7

    • Liefde en vriendschap - getal 8

    • Bepaaldheid - onbepaaldheid
      oneven - even, eenheid - veelheid, rechts - links, mannelijk - vrouwelijk, rust - beweging, recht - krom, licht - duisternis, goed - slecht, vierkant - langwerpig

Sleepvraag





Getal 4

Getal 1

Getal 7


Getal 8

De kosmos: een wereld vol cirkels

  • Pythagoreeërs waren gefascineerd door het heelal

  • Kosmos is een begrensd geheel

  • Afzonderlijke onderdelen samengevoegd tot een volmaakt geheel

  • Cirkel is meest volmaakte figuur

  • Heelal:

    • Verst van het centrum van het heelal: Olympus > sphaira (bal) van de sterren

    • Tweede gebied: 5 planeten (Saturnus, Jupiter, Mars, Venus en Mercurius)

    • Derde gebied: Zon, maan, aarde

  • Aarde voor het eerst een bol, niet het middelpunt

  • Een onzichtbaar lichaam van vuur = middelpunt

  • 10 was een belangrijk getal, dus 10 hemellichamen (sterren = 1, 5 planeten, zon, maan, aarde), dus 1 tekort

  • 'De tegenaarde'

Wat was de meest volmaakte figuur volgens de Pythagoreeërs?

A

Rechthoek

B

Cirkel

C

Vierkant

D

Driehoek

Hoeveel hemellichamen telden de Pythagoreeërs?

A

12

B

10

C

6

D

8

Wat was het middelpunt van het heelal volgens de Pythagoreeërs?

A

Sterren

B

Onzichtbaar lichaam van vuur

C

Aarde

D

Zon

Democritus en het atomisme

  • Democritus = grondlegger van het atomisme

  • Tijdgenoot van Socrates, toch een presocraat

  • Determinist: alles in het leven is onderworpen aan de noodzakelijke wetten van de bewegingen van de atomen. Alles verloopt zoals het moet verlopen en er is dus geen ruimte voor een vrije wil en morele verantwoordelijkheid.

  • 'De lachende filosoof': leven van de mens is futiel en betekenisloos.

  • Bouwelementen van de wereld: zeer kleine, onzichtbare deeltjes materie (atoma = ondeelbare deeltjes)

    • Oneindig in aantal

    • Altijd geweest

    • Altijd zullen zijn

    • Voortdurend in beweging

    • Eeuwig, ongeworden, onvergankelijk en onveranderlijk

  • Naast deze bouwelementen een vacuum (het lege)

Veranderingen van de wereld

  • Atomen verschillen van elkaar enkel en alleen in vorm

    • Hoekig

    • Rond

    • Grootte

    • In ligging of opstelling

  • Atomen zijn voortdurend in beweging

    • Botsen tegen elkaar op

    • Symmetrie in vorm, grootte, ligging en opstelling - blijven vastzitten aan elkaar

  • Atomen botsen tegen elkaar op > ontstaan lichamen en hele werelden

Wat zijn de bouwelementen van de wereld volgens Democritus?

A

Vloeibare elementen en het lege

B

Zeer kleine, onzichtbare deeltjes materie en het lege

C

Grote moleculen en het lege

D

Zichtbare deeltjes van materie en het lege

Wat is een kenmerk van atomen volgens Democritus?

A

Slechts enkele soorten

B

Verschillende kleuren

C

Altijd in beweging

D

Zichtbaar met het oog

Hoe beschrijft Democritus het leven van de mens?

A

Een zoektocht naar geluk

B

Futiel en betekenisloos

C

Vol van betekenis

D

Een eeuwige cyclus

Wat is filosofie?

  • Vanaf 6e eeuw voor Christus begint
    ontwikkeling filosofie

  • φιλος + σοφος / σοφια

    • deskundigheid in praktische zaken

    • levenservaring

    • levenswijsheid

  • Fysica (vorm aarde, sterren)

  • Metafysica (abstracte dingen, wordt de wereld geleid door een goddelijke macht?)

Immanuel Kant

  • 18e eeuw

    • Wat kunnen we weten?

    • Wat kunnen we doen?

    • Wat kunnen we geloven?

  • Kentheorie

    • Zintuigelijke kennis

    • Verstandelijke kennis

  • Ethica

    • Menselijk handelen

  • Metafysica

    • Dingen die niet direct waarneembaar zijn, maar waarvan alleen een vermoeden bestaat


Wat is een voorbeeld van een ethische vraag?

A

Hoeveel sterren zijn er?

B

Is het goed om te liegen?

C

Wat is de kleur van de lucht?

D

Moet ik de waarheid vertellen?

Wat is een voorbeeld van een metafysische vraag?

A

Wat is je favoriete eten?

B

Hoeveel maanden zijn er in een jaar?

C

Wat is de aard van de werkelijkheid?

D

Bestaat er leven na de dood?

Wat is een voorbeeld van een kenvraag?

A

Hoe weten we wat waar is?

B

Wat is kennis?

C

Wat is jouw naam?

D

Waar woon je?

Welke vraag is ethisch van aard?

A

Mag ik stelen om te overleven?

B

Waar is de dichtstbijzijnde winkel?

C

Wat is 2 plus 2?

D

Is geweld ooit gerechtvaardigd?

Welke vraag is metafysisch?

A

Is er zoiets als vrije wil?

B

Wat is je favoriete film?

C

Hoeveel kost dit boek?

D

Wat is tijd werkelijk?

Socrates

  • Dialoog > wat-is-het-vraag

  • Geestelijke verloskunde

    • Elenchos

      • Negatieve/destructieve kant

      • Wat is deugd dan wel?

    • Eironeia 'ik weet het niet'

    • Aporie 'we weten het beiden niet'

  • Algemene kennis

    • Gemeenschappelijke kenmerken

    • Inductie: de methode om vanuit individuele voorbeelden tot een algemeen feit te komen.

    • Voorbeeld:
      "Als de beste stuurman degene is die kennis van zaken heeft, de beste wagenmenner degene is die kennis van zaken heeft, dan kunnen we hieruit concluderen dat in het algemen degene die kennis van zaken heeft de beste is."

    • Eidos: wat-is-het

Wat is een 'aporie'?

A

Een overtuiging

B

Een onoplosbaar probleem

C

Een theorie

D

Een filosofisch systeem

Wat omvat inductie?

A

Algemene conclusies uit specifieke gevallen

B

Dialectische methoden

C

Logische tegenstellingen

D

Specifieke voorbeelden uit algemene regels

Wat betekent 'Eidos'?

A

Structuur

B

Vorm of essentie

C

Concept

D

Inhoud

Filosofen en geluk

  • Wat is geluk?

Geluk

Wat is geluk?

  • Geluk als einddoel

    • Geluk is iets goeds

  • Aristoteles: het goede is een doel van ons handelen

  • Wat voor doel is geluk?

    • Intermediair > een doel dat om iets anders wordt nagestreefd, medische behandeling voor gezondheid

    • Einddoel > het doel waar het uiteindelijk om gaat, gezondheid als doel voor het einddoel geluk

  • Genot

    • Functioneren van de zintuigen (lichamelijke genietingen): passief genot

    • Bevrediging en tevredenheid

    • Doen van dingen: actief genot

  • Geluk en genot

    • Geluk: som van actuele genotservaringen

    • Genot van de tevredenheid > leidt soms tot onderdrukking van elk verlangen

    • Zelfontplooiing en zelfverwerkelijking

Plato

  • 427

  • Tragedieschrijver ontmoet Socrates

  • Geen tragedie/politiek meer

  • 'Niemand zonder meetkundige scholing mag mijn huis binnenkomen'

  • Dialogen: Socrates hoofdrol

  • Politeia: rechtvaardigheid > ideale staat

    • Socrates, broers van Plato, Glauco en Adimantus, sofist Thrasymachus

    • Wat is rechtvaardigheid?

    • Wachters van de gemeenschap

      • eigenlijke wachters - helpende wachters - werkende klasse

      • wijsheid - dapperheid - gematigheid/zelfbeheersing

Menselijke ziel

  • Verhouding macrokosmos - microkosmos

  • Menselijke ziel in drie delen:

    • Redelijke/rationele

    • Vitale/impulsieve

    • Begerende

  • Eén is dominant

  • Deugden in de ziel:

    • Wijsheid

    • Dapperheid

    • Gematigheid/zelfbeheersing

    • Rechtvaardigheid >overal


Redelijk/rationeel

Vitaal/impulsief

Begerend

Alle bovenstaanden

Eigenlijke wachters

Helpende wachters

Werkende klasse

Wijsheid

Dapperheid

Gematigheid/zelfbeheersing

Rechtvaardigheid

Ideeënwereld

  • De wereld van de Vormen

    • Onveranderlijk

    • Niet zichtbaar voor het oog

    • Kenbaar voor de geest

  • Een hoogste vorm: het goede

  • Filosoof als leider

    • Herinnering

  • Filosoof is gelukkig

    • Dus geen materiële omstandigheden

    • Intellectuele houding

Wat is de hoogste vorm in de wereld van de Vormen?

A

Het goede

B

De liefde

C

De geest

D

De materie

Wat maakt de filosoof gelukkig?

A

Materiële rijkdom

B

Intellectuele houding

C

Sociale status

D

Fysieke kracht

Aristoteles

  • Einddoel van menselijk handelen: εὐδαιμονια

  • 'In de gunst staan van een bevriende δαιμων'

    • het goedmaken

    • het er goed aan toe zijn

    • leven is de moeite waard

    • niet een geluksgevoel

    • succesvol in de dingen die iemand nastreeft

    • "Activiteit van de ziel waarbij de ziel optimaal functioneert en als er meer vormen van optimaal functioneren zijn, zij in overeenstemming is met de beste en meest volledige vorm"

Wat is het einddoel van menselijk handelen volgens Aristoteles?

A

Materialisme

B

Vriendschap

C

εὐδαιμονια

D

Geluksgevoel

Wat betekent 'het er goed aan toe zijn'?

A

Een staat van welzijn bereiken

B

Slechts materieel succes

C

Sociaal geaccepteerd zijn

D

Bijna gelukkig zijn

Stoa

  • Alles is doordrongen van het goddelijke (wat de wereld bijeenhoudt en alle dingen maakt tot wat ze zijn)

  • Actieve beginsel = de Natuur = de Ratio = God

  • Spiritus als verbindende factor

  • Fatum, niet willekeurig

  • Providentia en goddelijke tekens

  • Pneuma/spiritus niet alleen kosmisch, maar ook de mens

  • Verwantschap tussen menselijke ziel en universele spiritus

  • 'Vrijheid in keuze'

  • Apatheia

  • vivere secundum naturam

  • Handelen volgens de Ratio is gelijk aan deugdzaam handelen

  • Deugd is het hoogste goed = geluk

  • Je hebt het, of je hebt het niet

Wat is apatheia?

A

Een kracht die het leven geeft

B

Een soort goddelijke voorzienigheid

C

Een onvermijdelijk lot

D

Een toestand van emotionele onverschilligheid

Wat is providentia?

A

Een levensenergie

B

De goddelijke voorzienigheid

C

Een emotionele onverschilligheid

D

Een onvermijdelijk lot

Epicurus

  • Tegenwoordig: iemand die uit is op pleziertjes

  • Oudheid: anders, maar toch zo omschreven

  • Wereld bestaat uit atomen

  • Geen goddelijke kracht

  • Toevallig

  • Angst voor de dood

  • Angst voor de goden

  • Goden bestaan wél, antropomorf

  • Gelukzaligheid van de goden = niet menselijke wereld

  • Hoogste goed: genot

  • Geen ander gevoel dan pijn of genot

  • Genot:

    • statisch genot (geen aponia, geen ataraxia)

    • kortstondig genot

    • afwezigheid pijn

  • Langetermijngenot