Filosofie les 1 - Mythos en logos
Ontstaan van de wereld en de mens
Filosofie les 1 - Mythos en logos
Ontstaan van de wereld en de mens
Inleiding: Mythen
Gebruikt om verschijnselen te verklaren, ook wel 'aetiologische' mythen genoemd
Hoe is de wereld ontstaan? Wat is onze oorsprong?
Joden/Christenen: God heeft ons geschept
Homerus: Alles is ontstaan uit water
Andere oude dichters: Nacht
Hesiodus: Chaos
Plato: Demiurg + Ideeënwereld
Filosofie en mythologie?
Nacht
Nacht wordt bevrucht door de Wind
Nacht baart een groot ei
Bovenste helft: hemel
Onderste helft: aarde
Uit het ei: Eros > menselijk geslacht
Wat betekent 'Chaos' in de Griekse mythologie?
Ongestructureerde leegte
Een god van de oorlog
Oorspronkelijke staat van het heelal
Een type natuurverschijnsel
Wat is de voornaamste functie van een aetiologische mythe?
Het historisch accuraat vastleggen van een oorlog.
Het verklaren van de oorsprong van een natuurverschijnsel, ritueel of gebruik.
Het vermaken van het publiek met bovennatuurlijke avonturen zonder diepere betekenis.
Het uitsluitend beschrijven van de stamboom van de goden (theogonie).
Plato
Kritiek op schrijvers als Homerus en Hesiodus
Hun mythen verkondigen leugens over de goden, die veel slechte en ongehoorde dingen verrichten
Hun mythen geven mensen verkeerde voorstellingen over de manier waarop zij zich ten opzichte van bepaalde zaken zouen moeten gedragen of voelen
Maar: mythologie kan waardevol zijn als voorbeeld
Ook toegankelijk voor gewone mensen
Minder saai een droge redeneringen dan bij filosofie
Kosmogonische en historische mythen
Wat is de kritiek van Plato op Homerus en Hesiodus?
Hun mythen verkondigen leugens over goden
Hun werk is moeilijk te begrijpen
Ze zijn altijd waarheidsgetrouw
Ze schrijven alleen over de natuur
Het ontstaan van het filosofisch denken
Kritiek op mythen en goden
Vanaf de zesde eeuw voor Christus
Een natuurverschijnsel niet meer verklaren met iets anders geheimzinnigs
Xenophanes: 'Als koeien, paarden of leeuwen handen hadden, waarmee ze konden tekenen, dan zouden de paarden hun goden tekenen als paarden, koeien zouden hun goden afbeelden als koeien; hun goden zouden er net zo uitzien als zij zelf'.
Niet zo bijzonder dat dit juist in Griekenland gebeurde.
Griekse godsdienst kende geen heilig boek zoals de bijbel of koran
Griekse godsdienst kende geen centrale organisatie, zoals de Kerk
Het ontstaan van het filosofisch denken (2)
Oosterse invloeden: Milete (New York van de Oudheid)
Eerste Griekse geleerden (Ioniërs) kwamen hiervandaan
Rijke en bloeiende havenstad, waar veel mensen kwamen
De Babyloniërs
Vooral contact met de Babyloniërs is zeer vruchtbaar geweest
Al vanaf 600 voor Christus hoog niveau wiskunde
Veel kennis over sterren, hemellichamen
Astronomisch handboek
Egypte
Beoefening van wiskunde hier begonnen
Vooral geneeskunde vergevorderd: 1600 v.Chr: een verslag van 48 operaties
Wat was een belangrijke stad voor de Ioniërs?
Korinthe
Milete
Sparta
Athene
Waar begon de beoefening van wiskunde?
Babylonië
Rome
Egypte
Griekenland
De filosofie van de eerste Ionische natuurfilosofie
De bronnen
Eerste Griekse filosofen (Thales, Anaximander, Anaximenes) uit Milete noemen we presocraten, Milesiërs of Ionische natuurfilosofen
Aristoteles had veel kritiek op zijn voorgangers
Kosmos, een wereld vol regelmaat
Eerste filosofen hadden kritiek op mythologische verklaringen van de natuurverschijnselen
Kosmos: wereld, ordening, geordend heelal
Het moet mogelijk zijn de regels/wetten te leren kennen van de kosmos
Wie wordt/worden beschouwd als presocratische filosoof?
Aristoteles
Anaximander
Anaximenes
Thales
Wat betekent 'kosmos' in de filosofie?
Ordening
Geordend heelal
Chaos
Wereld
De filosofie van de eerste Ionische natuurfilosofie (2)
Een nieuwe Griekse wetenschap: kosmologie
Onderzoek naar alle mogelijke verschijnselen in het heelal
Waaruit is de wereld ontstaan en hoe heeft dit proces zich afgespeeld?
Waar is alles van gemaakt?
Hoe komt het dat wezens worden geboren, groeien en weer sterven?
Hoe is de wisseling van dag en nacht, zomer en winter te verklaren?
Hoe komt het dat de aarde niet naar beneden valt?
Door contact met de Babyloniërs konden ze al snel bewegingen van sterren berekenen en natuurverschijnselen verklaren, zónder instrumenten
Speculatief
Kosmos: een gave, symmetrische wereld.
De filosofie van de eerste Ionische natuurfilosofie (3)
Natuurfilosofen: het begrip physis (natuur)
Ruimere betekenis dan landschap of niet-stedelijke omgeving
Alles wat wij in de wereld tegenkomen en elk proces dat zich voordoet, waar geen mensenhand aan te pas is gekomen
Voorwerpen en processen
De aard, het wezen van de dingen
Archè: begin(punt) én leidend beginsel, principe = (goddelijke) oerstof
Let op: goddelijke macht is onpersoonlijk
Een levende natuur: een wereld vol tegenstellingen
Warm - koud, droog - vochtig, licht - donker
Aarde - het droge tegenover water = het vochtige
Lucht = het koude tegenover vuur = het warme
Strijd tussen de krachten oorzaak van veranderingen, maar wel met bepaalde wetten
Oorsprong van de kosmos
Een ei, embryo
Soms één groot levend wezen
Wat betekent het begrip 'physis'?
Alles wat niet door mensenhanden is gemaakt
Enkel het landschap
Een goddelijke entiteit
Alleen stedelijke omgevingen
Wat is een voorbeeld van 'archè'?
Een filosofische theorie
Goddelijke oerstof als principe
Een menselijke creatie
Een specifiek landschap
Pythagoras en de Pythagoreërs, universele geleerden
Inleiding
'Stelling van Pythagoras' > honderd runderen
Waarschijnlijk niet van hemzelf
Pythagoras, de 'eerste filosoof'
Geen vak uitoefenen, maar filosoof zijn
Wat is dan een filosoof?
Als antwoord maakte hij gebruik van een vergelijking:
"Het leven is als een verzameling van mensen bij de Olympische Spelen. Zij bezoeken de Spelen om drie redenen: vanwege de roem van een krans (=overwinning), om te kopen en te verkopen, of om alleen maar het gedrag van mensen te bekijken. Zo is het ook gesteld met het leven. Het leven van sommigen staat in dienst van de roem, dat van anderen in dienst van geld. De beste keuze doet een kleine groep mensen die hun leven aan de beschouwing van de natuur wijden, als liefhebbers van wijsheid: de filosofen."
Eerste filosoof?
Zo noemde hij zichzelf
Een Grieks gezegde: "Er zijn mensen en goden en wezens zoals Pythagoras"
Afkomstig van het eiland Samos
Autoriteitsargument: 'Hij zelf heeft het gezegd'
Waarom bezoeken mensen de Olympische Spelen?
Om gedrag te bekijken
Om te kopen en verkopen
Voor de natuur
Voor roem
Pythagoreïsche voorschriften en de filosofie van Pythagoras
Voorschriften:
Pook het vuur niet op met een mes
Breng altijd op blote voeten een offer
Doe je behoeften niet, wanneer je naar de zon gericht bent
Draag geen ring
Ga niet zitten op een korenmaat
Kijk niet in de spiegel bij het licht van een lamp
Lach niet overdreven
Wanneer je uit bed komt, rol je beddengoed op en wrijf de afdruk van je lichaam eruit
Pythagoras heeft zelf niets geschreven
Spreekverbod
Wat betekent 'Pook het vuur niet op met een mes'?
Gebruik een mes om te koken
Vuur maken met gevaarlijke middelen
Je emoties niet opwekken met woorden
Je moet altijd voorzichtig zijn
Wat betekent 'Zitten op een korenmaat'?
Hard werken voor succes
Een korenveld bezoeken
De juiste maat vinden
Op je lauweren rusten
Wat betekent 'Je beddengoed oprollen'?
Beddengoed wassen voor gebruik
Je bed opmaken voor de nacht
Bereid zijn je leven te verlaten voor een volgend leven
Verhuizen naar een nieuw huis
Het getal
Pythagoreeërs waren geobsedeerd door getallen
Verband tussen lengte van een snaar en de toon die de snaar voortbrengt
Lengte van snaar halveren, toon precies octaaf hoger
Hoogte (=kwaliteit) is evenredig met de lengte (=kwantiteit)
Als dit al kan, dan is het toch ook mogelijk de rest vanuit wiskunde te verklaren?
Voor het eerst werkelijkheid kwantitatief benaderen
Er werden meetkundige figuren voor gebruikt
Driehoekige getallen
Getal 10 = tetractys, 'de groep van 4', de som van de eerste vier natuurlijke getallen 1, 2, 3, 4
Vierkante en langwerpgie getallen
Getal 6 = volmaakt, som van de drie delers 1, 2, 3
Sleepvraag
Driehoekige getallen
Vierkante getallen
De kracht van het getal
Actueel: geluksgetallen/ongeluksgetallen
Pythagoreeërs gingen veel verder
Rechtvaardigheid - getal 4
(twee gelijke delen)
Hoofd - getal 1
Hart - getal 2
Ziel - getal 6
Verstand en gezondheid - getal 7
Liefde en vriendschap - getal 8
Bepaaldheid - onbepaaldheid
oneven - even, eenheid - veelheid, rechts - links, mannelijk - vrouwelijk, rust - beweging, recht - krom, licht - duisternis, goed - slecht, vierkant - langwerpig
Sleepvraag
Getal 4
Getal 1
Getal 7
Getal 8
De kosmos: een wereld vol cirkels
Pythagoreeërs waren gefascineerd door het heelal
Kosmos is een begrensd geheel
Afzonderlijke onderdelen samengevoegd tot een volmaakt geheel
Cirkel is meest volmaakte figuur
Heelal:
Verst van het centrum van het heelal: Olympus > sphaira (bal) van de sterren
Tweede gebied: 5 planeten (Saturnus, Jupiter, Mars, Venus en Mercurius)
Derde gebied: Zon, maan, aarde
Aarde voor het eerst een bol, niet het middelpunt
Een onzichtbaar lichaam van vuur = middelpunt
10 was een belangrijk getal, dus 10 hemellichamen (sterren = 1, 5 planeten, zon, maan, aarde), dus 1 tekort
'De tegenaarde'
Wat was de meest volmaakte figuur volgens de Pythagoreeërs?
Rechthoek
Cirkel
Vierkant
Driehoek
Hoeveel hemellichamen telden de Pythagoreeërs?
12
10
6
8
Wat was het middelpunt van het heelal volgens de Pythagoreeërs?
Sterren
Onzichtbaar lichaam van vuur
Aarde
Zon
Democritus en het atomisme
Democritus = grondlegger van het atomisme
Tijdgenoot van Socrates, toch een presocraat
Determinist: alles in het leven is onderworpen aan de noodzakelijke wetten van de bewegingen van de atomen. Alles verloopt zoals het moet verlopen en er is dus geen ruimte voor een vrije wil en morele verantwoordelijkheid.
'De lachende filosoof': leven van de mens is futiel en betekenisloos.
Bouwelementen van de wereld: zeer kleine, onzichtbare deeltjes materie (atoma = ondeelbare deeltjes)
Oneindig in aantal
Altijd geweest
Altijd zullen zijn
Voortdurend in beweging
Eeuwig, ongeworden, onvergankelijk en onveranderlijk
Naast deze bouwelementen een vacuum (het lege)
Veranderingen van de wereld
Atomen verschillen van elkaar enkel en alleen in vorm
Hoekig
Rond
Grootte
In ligging of opstelling
Atomen zijn voortdurend in beweging
Botsen tegen elkaar op
Symmetrie in vorm, grootte, ligging en opstelling - blijven vastzitten aan elkaar
Atomen botsen tegen elkaar op > ontstaan lichamen en hele werelden
Wat zijn de bouwelementen van de wereld volgens Democritus?
Vloeibare elementen en het lege
Zeer kleine, onzichtbare deeltjes materie en het lege
Grote moleculen en het lege
Zichtbare deeltjes van materie en het lege
Wat is een kenmerk van atomen volgens Democritus?
Slechts enkele soorten
Verschillende kleuren
Altijd in beweging
Zichtbaar met het oog
Hoe beschrijft Democritus het leven van de mens?
Een zoektocht naar geluk
Futiel en betekenisloos
Vol van betekenis
Een eeuwige cyclus
Wat is filosofie?
Vanaf 6e eeuw voor Christus begint
ontwikkeling filosofie
φιλος + σοφος / σοφια
deskundigheid in praktische zaken
levenservaring
levenswijsheid
Fysica (vorm aarde, sterren)
Metafysica (abstracte dingen, wordt de wereld geleid door een goddelijke macht?)
Immanuel Kant
18e eeuw
Wat kunnen we weten?
Wat kunnen we doen?
Wat kunnen we geloven?
Kentheorie
Zintuigelijke kennis
Verstandelijke kennis
Ethica
Menselijk handelen
Metafysica
Dingen die niet direct waarneembaar zijn, maar waarvan alleen een vermoeden bestaat
Wat is een voorbeeld van een ethische vraag?
Hoeveel sterren zijn er?
Is het goed om te liegen?
Wat is de kleur van de lucht?
Moet ik de waarheid vertellen?
Wat is een voorbeeld van een metafysische vraag?
Wat is je favoriete eten?
Hoeveel maanden zijn er in een jaar?
Wat is de aard van de werkelijkheid?
Bestaat er leven na de dood?
Wat is een voorbeeld van een kenvraag?
Hoe weten we wat waar is?
Wat is kennis?
Wat is jouw naam?
Waar woon je?
Welke vraag is ethisch van aard?
Mag ik stelen om te overleven?
Waar is de dichtstbijzijnde winkel?
Wat is 2 plus 2?
Is geweld ooit gerechtvaardigd?
Welke vraag is metafysisch?
Is er zoiets als vrije wil?
Wat is je favoriete film?
Hoeveel kost dit boek?
Wat is tijd werkelijk?
Socrates
Dialoog > wat-is-het-vraag
Geestelijke verloskunde
Elenchos
Negatieve/destructieve kant
Wat is deugd dan wel?
Eironeia 'ik weet het niet'
Aporie 'we weten het beiden niet'
Algemene kennis
Gemeenschappelijke kenmerken
Inductie: de methode om vanuit individuele voorbeelden tot een algemeen feit te komen.
Voorbeeld:
"Als de beste stuurman degene is die kennis van zaken heeft, de beste wagenmenner degene is die kennis van zaken heeft, dan kunnen we hieruit concluderen dat in het algemen degene die kennis van zaken heeft de beste is."
Eidos: wat-is-het
Wat is een 'aporie'?
Een overtuiging
Een onoplosbaar probleem
Een theorie
Een filosofisch systeem
Wat omvat inductie?
Algemene conclusies uit specifieke gevallen
Dialectische methoden
Logische tegenstellingen
Specifieke voorbeelden uit algemene regels
Wat betekent 'Eidos'?
Structuur
Vorm of essentie
Concept
Inhoud
Filosofen en geluk
Wat is geluk?
Geluk
Wat is geluk?
Geluk als einddoel
Geluk is iets goeds
Aristoteles: het goede is een doel van ons handelen
Wat voor doel is geluk?
Intermediair > een doel dat om iets anders wordt nagestreefd, medische behandeling voor gezondheid
Einddoel > het doel waar het uiteindelijk om gaat, gezondheid als doel voor het einddoel geluk
Genot
Functioneren van de zintuigen (lichamelijke genietingen): passief genot
Bevrediging en tevredenheid
Doen van dingen: actief genot
Geluk en genot
Geluk: som van actuele genotservaringen
Genot van de tevredenheid > leidt soms tot onderdrukking van elk verlangen
Zelfontplooiing en zelfverwerkelijking
Plato
427
Tragedieschrijver ontmoet Socrates
Geen tragedie/politiek meer
'Niemand zonder meetkundige scholing mag mijn huis binnenkomen'
Dialogen: Socrates hoofdrol
Politeia: rechtvaardigheid > ideale staat
Socrates, broers van Plato, Glauco en Adimantus, sofist Thrasymachus
Wat is rechtvaardigheid?
Wachters van de gemeenschap
eigenlijke wachters - helpende wachters - werkende klasse
wijsheid - dapperheid - gematigheid/zelfbeheersing
Menselijke ziel
Verhouding macrokosmos - microkosmos
Menselijke ziel in drie delen:
Redelijke/rationele
Vitale/impulsieve
Begerende
Eén is dominant
Deugden in de ziel:
Wijsheid
Dapperheid
Gematigheid/zelfbeheersing
Rechtvaardigheid >overal
Redelijk/rationeel
Vitaal/impulsief
Begerend
Alle bovenstaanden
Eigenlijke wachters
Helpende wachters
Werkende klasse
Wijsheid
Dapperheid
Gematigheid/zelfbeheersing
Rechtvaardigheid
Ideeënwereld
De wereld van de Vormen
Onveranderlijk
Niet zichtbaar voor het oog
Kenbaar voor de geest
Een hoogste vorm: het goede
Filosoof als leider
Herinnering
Filosoof is gelukkig
Dus geen materiële omstandigheden
Intellectuele houding
Wat is de hoogste vorm in de wereld van de Vormen?
Het goede
De liefde
De geest
De materie
Wat maakt de filosoof gelukkig?
Materiële rijkdom
Intellectuele houding
Sociale status
Fysieke kracht
Aristoteles
Einddoel van menselijk handelen: εὐδαιμονια
'In de gunst staan van een bevriende δαιμων'
het goedmaken
het er goed aan toe zijn
leven is de moeite waard
niet een geluksgevoel
succesvol in de dingen die iemand nastreeft
"Activiteit van de ziel waarbij de ziel optimaal functioneert en als er meer vormen van optimaal functioneren zijn, zij in overeenstemming is met de beste en meest volledige vorm"
Wat is het einddoel van menselijk handelen volgens Aristoteles?
Materialisme
Vriendschap
εὐδαιμονια
Geluksgevoel
Wat betekent 'het er goed aan toe zijn'?
Een staat van welzijn bereiken
Slechts materieel succes
Sociaal geaccepteerd zijn
Bijna gelukkig zijn
Stoa
Alles is doordrongen van het goddelijke (wat de wereld bijeenhoudt en alle dingen maakt tot wat ze zijn)
Actieve beginsel = de Natuur = de Ratio = God
Spiritus als verbindende factor
Fatum, niet willekeurig
Providentia en goddelijke tekens
Pneuma/spiritus niet alleen kosmisch, maar ook de mens
Verwantschap tussen menselijke ziel en universele spiritus
'Vrijheid in keuze'
Apatheia
vivere secundum naturam
Handelen volgens de Ratio is gelijk aan deugdzaam handelen
Deugd is het hoogste goed = geluk
Je hebt het, of je hebt het niet
Wat is apatheia?
Een kracht die het leven geeft
Een soort goddelijke voorzienigheid
Een onvermijdelijk lot
Een toestand van emotionele onverschilligheid
Wat is providentia?
Een levensenergie
De goddelijke voorzienigheid
Een emotionele onverschilligheid
Een onvermijdelijk lot
Epicurus
Tegenwoordig: iemand die uit is op pleziertjes
Oudheid: anders, maar toch zo omschreven
Wereld bestaat uit atomen
Geen goddelijke kracht
Toevallig
Angst voor de dood
Angst voor de goden
Goden bestaan wél, antropomorf
Gelukzaligheid van de goden = niet menselijke wereld
Hoogste goed: genot
Geen ander gevoel dan pijn of genot
Genot:
statisch genot (geen aponia, geen ataraxia)
kortstondig genot
afwezigheid pijn
Langetermijngenot