Hoofdstuk 4 · De industriële revolutie
§ 4 . 3
Nederland in 1848
Hoe een koning met bijna alle macht plaatsmaakte voor een parlement.
Gemaakt bij Memo 2 havo/vwo, 5e editie
Hoofdstuk 4 · De industriële revolutie
§ 4 . 3
Nederland in 1848
Hoe een koning met bijna alle macht plaatsmaakte voor een parlement.
Gemaakt bij Memo 2 havo/vwo, 5e editie
Opening van de les over Nederland rond 1848. Laat de leerlingen raden wat voor gebouw dit is: het Binnenhof, waar het parlement vergadert. ± 1 min. Image credit: Hubertl, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
§ 4 . 3
Nederland in 1848
Dit leer je
Je kunt het bestuur van Willem I beschrijven, met de Belgische Opstand.
Je kunt de idealen van de liberalen uitleggen.
Je kunt de veranderingen door de grondwet van 1848 uitleggen.
Hier zijn we: tijdvak 8, de Tijd van burgers en stoommachines (1800 – 1900)
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
8
Lees de drie doelen voor. Wijs op de balk: we zitten in tijdvak 8, de 19e eeuw. De doelen komen terug in de eindvragen. ± 1 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
A C T I V E R E N
Wat weet je al over koningen en over wie in een land de macht heeft?
Laat de leerlingen vrij associëren: koning, regering, verkiezingen, stemmen, democratie. Haal de woorden eruit die straks terugkomen. ± 2 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
T E R U G B L I K
Uit: §3.4 Napoleon verovert Europa
Wat werd Nederland in 1815, na de val van Napoleon?
Een republiek zonder koning
Een koninkrijk met Willem I als koning
Een deel van Frankrijk
Een democratie met een president
Goed is B: in 1815 werd Nederland met België en Luxemburg het Koninkrijk der Nederlanden. A en D kloppen niet: er kwam een koning. C was Nederland van 1810 tot 1813. ± 1 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
Nederland tot 1840
1813
De Franse soldaten worden uit Nederland verdreven.
1815
Nederland, België en Luxemburg worden één koninkrijk.
1830
België scheidt zich af van Nederland.
1839
De eerste stoomtrein rijdt tussen Haarlem en Amsterdam.
1840
Willem I treedt af. Zijn zoon wordt koning Willem II.
Loop de tijdbalk langs. Let op: Napoleon is in 1813 nog niet definitief verslagen (dat is 1814/1815); in 1813 worden de Fransen uit Nederland verdreven. Willem I trad in 1840 af en overleed pas in 1843. De stoomtrein kent de klas uit de les over handwerk en machine. ± 2 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
Een koning met veel macht
Willem I was een autoritair leider: hij trok veel macht naar zich toe en duldde weinig inspraak.
Hij benoemde de leden van de Eerste Kamer, een deel van het parlement. Zo had hij grip op de wetten.
Willem I · staatsieportret, eerste koning van het Koninkrijk der Nederlanden
Autoritair: één leider beslist, anderen mogen weinig zeggen. Parlement: de vergadering die wetten maakt; de Eerste Kamer is een van de twee kamers (de Tweede Kamer kennen de leerlingen straks). Willem I stimuleerde ook de handel, liet kanalen graven en startte industrieën: een actieve koning. Dit is koning Willem I, niet de stadhouder Willem II uit de Gouden Eeuw. ± 3 min. Image credit: Joseph Paelinck, publiek domein, via Wikimedia Commons
§ 4 . 3
Nederland in 1848
Brussel, september 1830 · schilderij van Gustaaf Wappers
De Belgische Opstand
Het beleid van Willem I zorgde voor veel onvrede, vooral in België.
In 1830 begon de Belgische Opstand: de Belgen kwamen in opstand en scheidden zich af van Nederland.
Opstand kennen de leerlingen al. Het schilderij is gemaakt na de gebeurtenis en toont de opstandelingen heroïsch; het is geen foto van het moment zelf. Beschrijf neutraal: de Belgen waren ontevreden over het bestuur. ± 2 min. Image credit: Gustaaf Wappers, publiek domein, via Wikimedia Commons
§ 4 . 3
Nederland in 1848
K E R N P U N T
Willem I regeerde autoritair. Dat zorgde voor onvrede en in 1830 voor de Belgische Opstand.
Laat een leerling het in eigen woorden herhalen. ± 1 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
V R A A G 1
Een koning benoemt zelf een deel van het parlement en duldt weinig tegenspraak. Hoe heet zo'n leider?
Liberaal
Autoritair
Parlementair
Republikeins
Goed is B. Een liberaal wil juist minder macht voor de leider; parlementair en republikeins zeggen niets over zo'n alleenheerser. ± 1 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
V R A A G 2
In 1830 scheidde een gebied zich af van Nederland. Welk gebied?
Antwoord: België. Vraag door: waarom? Door onvrede over het bestuur van Willem I. ± 1 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
Liberalen: meer vrijheid
Een nieuwe politieke stroming ontstond: het liberalisme. Liberalen wilden meer vrijheid voor burgers en minder macht voor de koning.
De overheid (de regering en haar diensten) moest zich zo min mogelijk met de economie bemoeien. Ook wilden ze een parlementaire democratie: het parlement heeft de hoogste macht.
Liberalisme komt van het Latijnse woord voor vrij. Overheid: wie het land bestuurt. Parlementaire democratie: de hoogste macht ligt bij het parlement, waar volksvertegenwoordigers wetten maken. Democratie kennen ze uit Athene. ± 3 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
Willem I en de liberalen
Willem I
De koning heeft de hoogste macht.
Hij bemoeit zich actief met de economie.
De liberalen
Het parlement heeft de hoogste macht.
De overheid bemoeit zich zo min mogelijk met de economie.
Zo ziet de klas dat de liberalen tegenover het autoritaire bestuur stonden. Let op het verschil in economie: Willem I liet kanalen graven en startte industrieën; liberalen vonden dat ondernemers dat zelf moesten doen. ± 2 min.
Wie wilde dit: Willem I of de liberalen?
§ 4 . 3
Nederland in 1848
V R A A G 3
Willem I
Liberalen
De overheid grijpt zo weinig mogelijk in
De koning bepaalt bijna alles zelf
De koning benoemt de Eerste Kamer
Het parlement krijgt de hoogste macht
Burgers krijgen meer politieke inspraak
De koning stimuleert zelf de industrie
Willem I: koning bepaalt, benoemt de Eerste Kamer, stimuleert zelf de industrie. Liberalen: weinig overheid, hoogste macht bij het parlement, meer inspraak. ± 2 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
V R A A G 4
Wat vonden de liberalen van de rol van de overheid in de economie?
Model: de overheid moest zich zo min mogelijk met de economie bemoeien; ondernemers kregen vrijheid, zodat handel en industrie konden groeien. Let op dat leerlingen niet 'de koning' en 'de overheid' door elkaar halen. ± 2 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
De grondwet van 1848
O O R Z A K E N
G E V O L G E N
Nieuwe grondwet, 1848
Revoluties in andere Europese landen zetten de koning onder druk.
De hoogste macht ligt bij het parlement, niet meer bij de koning.
De liberalen wilden meer invloed.
Ministers zijn verantwoordelijk tegenover het parlement.
Rijke mannen mogen de parlementsleden kiezen.
Revoluties in 1848 maakten koning Willem II bang voor onrust; hij gaf toe aan de liberalen. Let op: de koning koos de ministers nog steeds zelf. Nieuw was dat ze zich tegenover het parlement moesten verantwoorden. ± 3 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
Thorbecke schrijft de grondwet
Koning Willem II, de zoon van Willem I, gaf in 1848 toe en liet een nieuwe grondwet maken.
De schrijver was Johan Rudolf Thorbecke, een belangrijke liberaal. Die grondwet van 1848 legde de macht van de koning aan banden.
Thorbecke · portret van de liberaal Johan Rudolf Thorbecke
Willem II (koning, 1840–1849) is een andere Willem II dan de stadhouder uit de Gouden Eeuw. Thorbecke maakte het ontwerp samen met een commissie; hij werd later zelf leider van de regering. De grondwet kennen ze al als begrip: de regels over hoe een land bestuurd wordt. ± 2 min. Image credit: Johan Heinrich Neuman, publiek domein, via Wikimedia Commons
§ 4 . 3
Nederland in 1848
Meer macht voor het parlement
Het parlement kreeg de hoogste macht. De koning koos de ministers nog wel, maar zij waren voortaan verantwoordelijk tegenover het parlement: ministeriële verantwoordelijkheid.
Rijke mannen kregen kiesrecht voor het parlement.
Het Binnenhof · foto van het centrum van de Nederlandse politiek in Den Haag
Pas op voor de fout dat het parlement de ministers aanwees: de koning bleef ze benoemen, maar als het parlement het niet met een minister eens was, kon die niet blijven. Kiesrecht: het recht om te kiezen. Alleen rijke mannen: de meeste mannen en alle vrouwen konden nog niet stemmen. Zo ging Nederland richting een parlementaire democratie. ± 3 min. Image credit: Hubertl, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
§ 4 . 3
Nederland in 1848
K E R N P U N T
In 1848 kreeg het parlement de hoogste macht. Nederland werd een parlementaire democratie, met kiesrecht voor rijke mannen.
Het was een grote stap, maar nog geen democratie voor iedereen. ± 1 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
V R A A G 5
Wie van deze mensen kon in 1848 de parlementsleden kiezen?
Een arme arbeider
Een rijke fabrikant
Een rijke weduwe
De koning
Goed is B: rijke mannen. Een arme arbeider en een vrouw hadden geen kiesrecht; de koning was geen kiezer maar had zijn eigen macht. ± 1 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
V R A A G 6
Een minister maakt in 1849 een grote fout. Tegenover wie moet hij zich verantwoorden?
Tegenover de koning alleen
Tegenover de burgers van zijn dorp
Tegenover het parlement
Tegenover Thorbecke
Goed is C: ministeriële verantwoordelijkheid. De koning koos de ministers nog wel, maar het parlement kon ze ter verantwoording roepen. ± 1 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
V R A A G 7
Zet in de goede volgorde, van eerst naar laatst.
1815, 1830, 1840, 1848. Exit op doel 1 en 3. ± 2 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
V R A A G 8
Waarom was de grondwet van 1848 belangrijk voor de politiek in Nederland?
Model: de macht van de koning werd beperkt en het parlement kreeg de hoogste macht; de ministers werden verantwoordelijk tegenover het parlement en rijke mannen kregen kiesrecht. Zo werd Nederland een parlementaire democratie, de wens van de liberalen. Goed is ook: het was de eerste stap richting democratie. Exit op doel 2 en 3. ± 3 min.
§ 4 . 3
Nederland in 1848
Begrippen
autoritair
veel macht naar jezelf toetrekken, weinig inspraak dulden
parlement
vergadering die wetten maakt (met o.a. de Eerste Kamer)
Belgische Opstand
1830: België scheidt zich af van Nederland
liberalisme
stroming voor meer vrijheid en minder macht voor de koning
overheid
wie het land bestuurt
parlementaire democratie
het parlement heeft de hoogste macht
grondwet van 1848
beperkte de macht van de koning (Thorbecke)
Thorbecke
liberaal die de grondwet van 1848 schreef
ministeriële verantwoordelijkheid
ministers antwoorden aan het parlement
kiesrecht
recht om te kiezen; in 1848 alleen rijke mannen
Loop de begrippen langs en laat leerlingen er een in eigen woorden uitleggen. ± 2 min.