Marktresultaat en Overheidsinvloed
1. Economische doelmatigheid
volkomen concurrentie = perfecte markt = Pareto-optimum
homogene producten & gebrek aan innovaties
2. De overheid grijpt in
minimum & maximum prijzen
belastingen (heffingen) & subsidies
3. Onvolkomen concurrentie
marktmacht = marktfalen (monopolie, oligopolie en monopolistische concurrentie)
prijsdiscriminatie
4. Ontbrekende markten
asymmetrische informatie, averechtse selectie, collectieve goederen en externe effecten
Marktresultaat en Overheidsinvloed
1. Economische doelmatigheid
volkomen concurrentie = perfecte markt = Pareto-optimum
homogene producten & gebrek aan innovaties
2. De overheid grijpt in
minimum & maximum prijzen
belastingen (heffingen) & subsidies
3. Onvolkomen concurrentie
marktmacht = marktfalen (monopolie, oligopolie en monopolistische concurrentie)
prijsdiscriminatie
4. Ontbrekende markten
asymmetrische informatie, averechtse selectie, collectieve goederen en externe effecten
Week 7 (vanaf 10 februari 2025)
Hoofdstuk 2. De overheid grijpt in
actualiteit (Europese Commissie dreigt met rechter over eenzijdige aanbesteding NS)
terugblik vorige les (Pareto-criterium)
opdracht 1.13, 1.14 en 1.17 klassikaal bespreken
leerdoelen
instructie (minimum en maximumprijzen)
maakwerk: opdracht 2.1 t/m 2.8
Pareto-criterium
Een situatie op een markt is Pareto-efficiënt of Pareto-optimaal als: het marktresultaat verbetert als de vooruitgang van de een, groter is dan de achteruitgang van de ander (bijvoorbeeld toename consumentensurplus > daling producentensurplus).
Alle verliezers kunnen voor het verlies worden gecompenseerd uit de winst van de winnaars.
Opdracht 1.13
Stel dat de de rpijs daalt van € 20 naar € 10.
a. Arceer de toename van het CS.
b. Bereken de toename van het CS.
(€ 20 - € 10) x 6 + 0,5 x (€ 20 - € 10) x (8 - 6) x 100.000 = € 7 miljoen
Stel dat de prijs stijgt van € 20 naar € 35.
c. Geef met ABCD de verandering weer.
d. Bereken de verandering van het CS.
(€ 35 - € 20) x 3 + 0,5 x (€ 35 - € 20) x (6 - 3) x 100.000 = € 6,75 miljoen
Opdracht 1.14
Stel de prijs is € 15.
d. Arceer het PS bij deze prijs.
onderste driehoek
e. Bereken het producentensurplus.
0,5 x (€ 15 - € 5) x 400.000 = € 2 miljoen
De prijs stijgt van € 15 naar € 25.
f. Arceer de toename van het PS.
g. Bereken de toename van het PS.
(€ 25 - € 15) x 4 + 0,5 x (€ 25 - € 15) x (8 - 4) x 100.000 = € 6 miljoen
Opdracht 1.17
De overheid vindt de prijs van een taxirit te laag en stelt een minimumprijs in van € 30.
c. Bereken de nieuwe marktomzet.
TO = p x q = € 30 x 400.000 = € 12 miljoen
d. Bereken het nieuwe producentensurplus.
0,5 x (€ 15 - € 5) x 400.000 + (€ 30 - € 15) x 400.000 = € 8 miljoen
e. Is hier sprake van een Pareto-efficiënte verandering?
nee, de producenten gaan er minder op vooruit dan
de consumenten erop achteruit gaan
f. Arceer het surplus dat verschuift.
zie figuur rechts
Zelftest H1
wat: 1.6 zelftest, opdracht 1.20 t/m 1.26 (pagina 17)
hoe: fluisterend overleg met buurman / buurvrouw mag
hulp: buurman / buurvrouw of steek je vinger op
tijd: tot 10 minuten
uitkomst: zo ver mogelijk
klaar: ga verder met opdracht 1.27 t/m 1.31
minute
second
Leerdoelen H2. De overheid grijpt in
Ik kan de begrippen op pagina 40 omschrijven (zie ook LWEO).
Ik kan een motieven noemen voor het instellen van een minimum- en maximumprijs.
Ik kan grafisch en algebraïsch de gevolgen op de gevraagde en aangeboden hoeveelheid en de omvang en verdeling van het totale surplus analyseren van de instelling van een minimum- of maximumprijs.
Ik kan met behulp van een Harberger-driehoek herkennen hoe surplusverliezen ontstaan en dit grafisch en rekenkundig onderbouwen.
Opdracht 2.1
wat: opdracht 2.1
hoe: fluisterend overleg met buurman / buurvrouw mag
hulp: buurman / buurvrouw of steek je vinger op
tijd: tot 10 minuten
uitkomst: zo ver mogelijk
klaar: ga verder met opdracht 2.2
minute
second
Opdracht 2.1
b. Bereken het totale surplus in het evenwicht.
0,5 x (0,21 - 0,05) x 16 miljoen = € 1.280.000
h. Bereken het consumenten- en producentensurplus bij de maximumprijs.
CS = 0,5 x (€ 0,21 - € 0,16) x 10 miljoen + (€ 0.16 - € 0,10) x 10 miljoen = € 850.000
PS = 0,5 x € 0,05 x 10 miljoen = € 250.000
i. Bereken het verloren surplus.
het totale surplus bij de maximumprijs = € 850.000 + € 250.000 = € 1.100.000
verloren = 1.280.000 - 1.100.000 = € 180.000
De overheid
Als de overheid de marktuitkomst ongewenst vindt, kan ze ingrijpen in de uitkomst:
ze kan d.m.v. wet- en regelgeving bepaalde goederen of samenwerking tussen aanbieders (kartelvorming) verbieden
ze kan ingrijpen in de prijsvorming (prijsregulering) met minimumprijzen (bijv. landbouw) of maximumprijzen (bijv. huren)
ze kan de productiekosten beïnvloeden door een heffing op te leggen of door een subsidie te verstrekken
Gevolg ingrijpen
Ingrijpen in de markt leidt tot verlies van surplus (deadweight loss = Harbergerdriehoek).
De overheid kijkt of het verlies aan doelmatigheid (het totale surplus van CS en PS daalt!) opweegt tegen de positieve effecten van ingrijpen.
Minimum- en maximumprijzen
Maximumprijzen
Maximumprijzen
Kenmerken van een maximumprijs:
ligt onder de evenwichtsprijs!
beschermt de consument
vraagoverschot (vraag > aanbod)
Er is een stelsel nodig om te bepalen wie in aanmerking komt (bijv. wachtlijst of loting).
Voorbeeld: huren in Nederland
opoffering doelmatigheid om betaal baarheid wonen te behouden
uitkomst is niet meer Pareto-efficiënt
Minimumprijzen
Minimumprijs
Kenmerken van een minimumprijs:
ligt boven de evenwichtsprijs!
beschermt de producent
aanbodoverschot (aanbod > vraag)
Voorbeeld: landbouwprijzen in de EU
opoffering doelmatigheid om voedsel-voorziening te behouden en inkomen voor boeren
uitkomst is niet meer Pareto-efficiënt
Minimumprijzen (gevolgen)
consumentenprijzen liggen hoger
belastingen worden hoger, omdat
(aanbod)overschotten moeten worden
opgekocht (door overheid)
invoerrechten om goedkope invoer te weren
(want in het binnenland ligt de prijs nu hoger)
exportsubsidies om overschotten buiten de EU
te verkopen
ontwikkelingslanden worden m.n. door bolletje 3 en 4 geraakt, ze kunnen hun producten niet kwijt in de EU en ze ondervinden last van oneerlijke concurrentie op de eigen markt
Maakwerk deze week
wat: opdracht 2.1 t/m 2.6
hoe: fluisterend overleg met buurman / buurvrouw mag
hulp: buurman / buurvrouw of steek je vinger op
tijd: tot 1 minuut voor einde les
uitkomst: zo ver mogelijk
klaar: ga verder met opdracht 2.7 en 2.8
Week 9 (vanaf 24 februari 2025)
Hoofdstuk 2. De overheid grijpt in
actualiteit
terugblik vorige les (minimum en maximumprijzen)
opdracht 2.2, 2.4, 2.7 en 2.8 klassikaal bespreken
leerdoelen
instructie (indirecte belastingen)
maakwerk: opdracht 2.9 t/m 2.13
Terugblik
Als de overheid de marktuitkomst ongewenst vindt, kan ze ingrijpen in de uitkomst:
ze kan d.m.v. wet- en regelgeving bepaalde goederen of samenwerking tussen aanbieders (kartelvorming) verbieden
ze kan ingrijpen in de prijsvorming (prijsregulering) met minimumprijzen (bijv. landbouw) of maximumprijzen (bijv. huren)
ze kan de productiekosten beïnvloeden door een heffing op te leggen of door een subsidie te verstrekken
Opdracht 2.2
De overheid stelt de maximumprijs op € 15.
d. Arceer het surplusdeel dat verschuift van de producenten naar de consumenten.
zie figuur
e. Bereken het surplusdeel dat verschuift van producenten naar consumenten.
4 x (€ 20 - € 15) x 100.000 = € 2 miljoen
f. Arceer de Harberger-driehoek.
zie figuur
g. Bereken het verloren surplus.
0,5 x (30 - 5) x (6 - 4) x 100.000 = € 1,5 mln
Opdracht 2.4
a. Bereken de omzet in het evenwicht.
Qv = Qa
-2P + 450 = 2P -150 → 4P = 600 → P = €150
Qv = -2 x €150 + 450 = 150 miljoen
omzet = €150 x 150 miljoen = € 22,5 miljard
b. Arceer het consumentensurplus en producentensurplus.
Opdracht 2.4
De overheid stelt nu een minimum prijs in van € 180 per ton graan.
f. Bereken het aanbodoverschot.
Qv = -2 x € 180 + 450 = 90 miljoen ton
Qa = 2 x €180 -150 = 210 miljoen ton
aanbodoverschot = Qa - Qv = 120 mln ton
g. Arceer het verloren surplus door het instellen van de minimumprijs van € 180.
Opdracht 2.4
h. Arceer de toename van het totale surplus door het opkopen van de overheid in vergelijking met de uitgangssituatie.
Opdracht 2.4
i. Bereken het bedrag dat de overheid kwijt is aan het opkopen van het overschot.
€ 180 x 120 miljoen = € 21,6 miljard
j. Arceer het bedrag dat de overheid kwijt is aan het opkopen.
Opdracht 2.7
c. Arceer in het totale werkgeverssurplus.
Opdracht 2.8
c. Arceer in het surplus dat verschuift van werkgevers naar werknemers.
d. Arceer de Harberger-driehoek.
Minimum loon
Kenmerken van een minimum loon:
ligt boven de evenwichtsprijs!
beschermt de werknemer
creëert werkeloosheid (aanbod > vraag)
Waarom?
opoffering doelmatigheid om het bestaansminimum van lage lonen te garanderen
uitkomst is niet meer Pareto-efficiënt
Leerdoelen H2. De overheid grijpt in
Ik kan de begrippen op pagina 40 omschrijven (zie ook LWEO).
Ik kan een motieven noemen voor het instellen van een minimum- en maximumprijs.
Ik kan grafisch en algebraïsch de gevolgen op de gevraagde en aangeboden hoeveelheid en de omvang en verdeling van het totale surplus analyseren van de instelling van een minimum- of maximumprijs.
Ik kan met behulp van een Harberger-driehoek herkennen hoe surplusverliezen ontstaan en dit grafisch en rekenkundig onderbouwen.
Leerdoelen H2. De overheid grijpt in
Ik kan een motieven noemen voor het instellen van een minimumloon.
Ik kan kenmerken en voorbeelden noemen van een indirecte belasting of subsidie.
Ik kan een nieuwe aanbodlijn opstellen als gevolg een indirecte belasting of subsidie.
Ik kan uitleggen welke invloed indirecte belastingen en subsidies hebben op het marktresultaat en de verdeling van het surplus (grafisch en rekenkundig onderbouwen).
Ik kan het afwentelingspercentage als gevolg van een indirecte belasting berekenen.
Ik kan uitleggen hoe de vraag- en aanbodlijn van invloed is op het afwentelingspercentage.
Belastingen en subsidies
Directe belastingen zoals inkomsten en vennootschapsbelasting worden door personen of bedrijven aan de overheid betaald over inkomen/vermogen.
Directe subsidies worden bijvoorbeeld in de vorm van inkomenssteun rechtstreeks aan personen of bedrijven verstrekt.
Indirecte belastingen zoals accijns en BTW zijn
kostprijsverhogend. De verkoper draagt de
belasting af aan de overheid. De verkoper berekent
deze hogere kosten door in de verkoopprijs.
Indirecte subsidies zoals op zonnepanelen of
elektrische auto zijn kostprijsverlagend.
De overheid stuurt de markt
Waarom zijn er belastingen en subsidies?
negatieve externe effecten te verminderen
positieve externe effecten te bevorderen
Indirecte belastingen
Indirecte belastingen zoals accijns, energiebelasting en BTW werken kostprijsverhogend, worden doorberekend aan de consument en werken remmend. Zij kunnen een substantieel onderdeel uitmaken van de consumentenprijs zodat een product minder gekocht wordt.
Indirecte belastingen
Accijns
De overheid voert een heffing (accijns) in op cola om de cola consumptie te ontmoedigen.
Wat gebeurt er met vraag en aanbod?
de aanbodlijn verschuift naar boven met de hoogte van de heffing (stijging MK)
bij dezelfde consumentenprijs wordt er dan minder cola aangeboden
hogere evenwichtsprijs (product duurder)
lagere evenwichtshoeveelheid
er is een verlies aan surplus / welvaart
Afwenteling
Afwenteling is de mate waarin de heffing (accijns) wordt doorberekend aan de consument. Ofwel een deel van de heffing wordt doorberekend aan de consument en een deel van de heffing neemt de producent voor zijn rekening.
Hoe steiler de vraaglijn (minder prijselastische vraag) en/of hoe vlakker de aanbodlijn, hoe hoger het afwentelingspercentage.
Indirecte belastingen
C: we zien dat het consumentensurplus ten opzichte van de uitgangssituatie flink is afgenomen
P: we zien dat (ondanks de hogere consumentenprijs) ook het producentensurplus flink is afgenomen
O: tegenover de afname van de welvaart die ontstaat door een kleiner consumenten- en producentensurplus, staat een bedrag dat de overheid ontvangt waarmee zij collectieve goederen kan produceren die weer welvaart opleveren
WV: de toename van de welvaart (O) is kleiner dan het verlies aan producenten- en consumentensurplus, per saldo daalt de welvaart met de driehoek WV (Harberger-driehoek)
Qa en MK na heffing
Nieuwe Qa-functie na heffing (schuift naar links):
vervang de P door (P - heffing)
bijvoorbeeld € 15 heffing
Qa = 0,4P – 2 → Qa = 0,4(P - 15) – 2
Nieuwe MK-functie na heffing (schuift omhoog):
verhoog de functie voor elke q met de heffing
bijvoorbeeld € 15 heffing
MK = 2,5q + 5 → MK = 2,5q + 20
Maakwerk deze week
wat: opdracht 2.10 en 2.11
hoe: fluisterend overleg met buurman / buurvrouw mag
hulp: buurman / buurvrouw of steek je vinger op
tijd: tot 1 minuut voor einde les
uitkomst: zo ver mogelijk
klaar: ga verder met opdracht 2.9 t/m 2.13
Week 9 (vanaf 24 februari 2025)
Hoofdstuk 2. De overheid grijpt in
actualiteit (particuliere investeerders verkochten vorig jaar 18.000 huurwoningen)
terugblik vorige les (indirecte belastingen)
opdracht 2.10 en 2.11 klassikaal bespreken
leerdoelen
instructie (indirecte subsidies)
maakwerk: opdracht 2.14 en 2.15
Terugblik vorige les (accijns)
C: we zien dat het consumentensurplus ten opzichte van de uitgangssituatie flink is afgenomen
P: we zien dat (ondanks de hogere consumentenprijs) ook het producentensurplus flink is afgenomen
O: tegenover de afname van de welvaart die ontstaat door een kleiner consumenten- en producentensurplus, staat een bedrag dat de overheid ontvangt waarmee zij collectieve goederen kan produceren die weer welvaart opleveren
WV: de toename van de welvaart (O) is kleiner dan het verlies aan producenten- en consumentensurplus, per saldo daalt de welvaart met de driehoek WV (Harberger-driehoek)
Opdracht 2.10
Opdracht 2.11
a. Toon aan dat Qa = 0,4P -2
b. Toon aan dat de heffing van € 15 leidt tot
Qa = 0,4P - 8 en MK = 2,5q + 20
c. Teken de nieuwe aanbodfunctie.
d. Arceer het verloren surplus.
e. Bereken het verloren surplus.
0,5 x € 15 x (6 - 4) x 100.000 = € 1,5 mln
f. Bereken de opbrengst voor de overheid.
€ 15 x 400.000 = € 6 mln
g. Bereken het afwentelingspercentage.
€ 10 / € 15 x 100% = 66,7%
Leerdoelen H2. De overheid grijpt in
Ik kan de begrippen op pagina 40 omschrijven (zie ook LWEO).
Ik kan een motieven noemen voor het instellen van een minimum- en maximumprijs.
Ik kan grafisch en algebraïsch de gevolgen op de gevraagde en aangeboden hoeveelheid en de omvang en verdeling van het totale surplus analyseren van de instelling van een minimum- of maximumprijs.
Ik kan met behulp van een Harberger-driehoek herkennen hoe surplusverliezen ontstaan en dit grafisch en rekenkundig onderbouwen.
Leerdoelen H2. De overheid grijpt in
Ik kan een motieven noemen voor het instellen van een minimumloon.
Ik kan kenmerken en voorbeelden noemen van een indirecte belasting of subsidie.
Ik kan een nieuwe aanbodlijn opstellen als gevolg een indirecte belasting of subsidie.
Ik kan uitleggen welke invloed indirecte belastingen en subsidies hebben op het marktresultaat en de verdeling van het surplus (grafisch en rekenkundig onderbouwen).
Ik kan het afwentelingspercentage als gevolg van een indirecte belasting berekenen.
Ik kan uitleggen hoe de vraag- en aanbodlijn van invloed is op het afwentelingspercentage.
Subsidies
Subsidies zoals op zonnepanelen, elektrische auto's, kinderopvang
en theater werken kostprijsverlagend en werken bevorderend.
Zij verlagen de consumentenprijs zodat een product meer gekocht
wordt
Indirecte subsidies
Subsidie
De overheid voert een subsidie in op e-auto's om de verkoop te stimuleren.
Wat gebeurt er met vraag en aanbod?
de aanbodlijn verschuift naar beneden met de hoogte van de subsidie (daling MK)
bij dezelfde consumentenprijs worden er dan meer elektrische auto's aangeboden
lagere evenwichtsprijs (auto's goedkoper)
hogere evenwichtshoeveelheid
er is een verlies aan surplus / welvaart
Kosten
Het consumentensurplus neemt door de subsidie toe (rode balk). Tevens neemt het producentensurplus toe (blauwe balk).
De overheid betaalt de kosten van de subsidie (rode + blauwe balk + gele driehoek).
De kosten van de subsidie zijn niet volledig gedekt door de groei van het consumenten en producentensurplus → verlies aan surplus / welvaart (gele driehoek).
Qa en MK na subsidie
Nieuwe Qa-functie na subsidie (schuift naar rechts):
vervang de P door (P + subsidie)
bijvoorbeeld € 15 subsidie
Qa = 0,4P – 5 → Qa = 0,4(P + 15) – 5
Nieuwe MK-functie na subsidie (schuift omlaag):
verlaag de functie voor elke q met de subsidie
bijvoorbeeld € 15 subsidie
MK = 2,5q + 25 → MK = 2,5q + 10
Maakwerk deze week
wat: opdracht 2.14 en 2.15
hoe: fluisterend overleg met buurman / buurvrouw mag
hulp: buurman / buurvrouw of steek je vinger op
tijd: tot 1 minuut voor einde les
uitkomst: zo ver mogelijk
klaar: ga verder met opdracht 3.1 t/m 3.5
Opdracht 2.14
Opdracht 2.15
a. Bereken het (oude) marktevenwicht (p en q).
b. Teken de vraag- en aanbodlijn.
De overheid verleent een subsidie van € 100.
c. Leid de nieuwe aanbodfunctie af.
Qa = 15(P + 100) - 3000 → Qa = 15P - 1500
d. Bereken het nieuwe marktevenwicht.
e. Teken de nieuwe aanbodlijn.
f. Arceer de subsidiekosten.
g. Geef de Harberger-driehoek aan.
h. Bereken het verloren surplus.
0,5 x € 100 x (4.800 - 4.200) = € 30.000