PZ1H - Aardrijkskunde

• newEditor
• Aardrijkskunde
• Middelbare school
• vmbo t, havo
• Leerjaar 1

Aardrijkskunde

2023/2024

1TH

Periode overzicht

Welke hoofdstukken behandelen we, wanneer?

Periode 1: H1 Iran en kaartvaardigheden

Periode 2: H2 Gambia en landschap

Periode 3: H3 Japan en natuurrampen

1TH

H1 Iran

Periode 1

1TH

1TH

Leerdoel: Je beantwoordt: Hoe gebruik je kaarten om Iran te leren kennen?

P1.1   Kennismaking met Iran

Een eerste indruk

Iran is een groot land in het westen van Azië. In ongeveer vijf uur vlieg je van Amsterdam naar de hoofdstad Teheran.

Als je boven Iran uit het vliegtuigraampje kijkt, zie je dat het landschap vooral bergachtig is. De hoogste bergtop is ruim 5.000 m! Je ziet ook dat er veel lege plekken zijn: grote stukken land worden niet gebruikt.

Als je geland bent, lijkt het vliegveld van Teheran gewoon op Schiphol. Toch zijn er wat verschillen. In de hal van de luchthaven hangen grote afbeeldingen van de twee belangrijkste leiders van het land. In Iran zijn die afbeeldingen verplicht in alle overheidsgebouwen, ook in klaslokalen. De taal op de borden is Perzisch. Ook dragen alle vrouwen een hoofddoek: de hijab.

Iran op kaarten

Als je kaarten en foto’s van Iran bekijkt, kun je meer over het land leren. Een kaart is een verkleinde tekening van een gebied.

Figuur 1 vertelt je al veel over Iran. Op deze kaart staan de namen van steden, bergen, rivieren, zeeën en buurlanden. Ook kun je zien welke belangrijke wegen en spoorlijnen er liggen. De kaart in figuur 1 is een overzichtskaart.

Figuur 2 laat zien dat de meeste Iraniërs in het noorden en westen wonen. Het aantal inwoners per vierkante kilometer (km2), de bevolkingsdichtheid, is daar hoog. Het oosten van Iran is juist heel dun bevolkt. Figuur 2 is een thematische kaart. Dat is een kaart met een bepaald thema (thema = onderwerp).

Kaartvaarigheden

Om een kaart te kunnen begrijpen, moet je kunnen kaartlezen. Daarvoor moeten op elke kaart vier dingen staan: de titel, de legenda, de schaal en de noordpijl.

De titel vertelt over welk onderwerp en/of gebied de kaart gaat.

In de legenda staat de betekenis van de kleuren en de symbolen op de kaart. Zonder legenda kun je een kaart niet lezen.

De schaal laat zien hoeveel het gebied op de kaart is verkleind. Dan staat er bijvoorbeeld 1 : 100.000 (spreek uit: 1 op 100.000). 1 cm op de kaart is dan in werkelijkheid 100.000 cm. Omgerekend is dat 1.000 m of 1 km. Als je de schaal weet, kun je de afstanden uitrekenen.

In een kaart staat soms een noordpijl. Is er geen noordpijl, dan is de bovenkant van de kaart het noorden.

Leerdoelcheck

Als je kaarten en foto’s van Iran bekijkt, kun je meer over het land leren. Een kaart is een verkleinde tekening van een gebied. Kaart met een overzicht van de topografie in een bepaald gebied: steden, rivieren, zeeën, bergen, wegen en spoorlijnen, dit heet een overzichtskaart. Het aantal inwoners per vierkante kilometer (km2), is de bevolkingsdichtheid,. Een thematische kaart is een kaart met een bepaald thema (thema = onderwerp). 

Om een kaart te kunnen begrijpen, moet je kunnen kaartlezen. Daarvoor moeten op elke kaart vier dingen staan: de titel, de legenda, de schaal en de noordpijl.

● De titel vertelt over welk onderwerp en/of gebied de kaart gaat.

● In de legenda staat de betekenis van de kleuren en de symbolen op de kaart. Zonder legenda kun je een kaart niet lezen.

● De schaal laat zien hoeveel het gebied op de kaart is verkleind. Dan staat er bijvoorbeeld 1 : 100.000 (spreek uit: 1 op 100.000). 1 cm op de kaart is dan in werkelijkheid 100.000 cm. Omgerekend is dat 1.000 m of 1 km. Als je de schaal weet, kun je de afstanden uitrekenen.

● In een kaart staat soms een noordpijl. Is er geen noordpijl, dan is de bovenkant van de kaart het noorden.

Leerdoel: Je beantwoordt: Hoe gebruik je kaarten om Iran te leren kennen?

1TH

Leerdoel: Je beantwoordt: Wat doe je bij aardrijkskunde met inzoomen en met uitzoomen?

P1.2

Inzoomen op Teheran

Drukte in het zuiden

De Miladtoren (435 m) is het hoogste gebouw in Teheran. Vanaf hier heb je een mooi uitzicht over de enorme hoofdstad. Je ziet goed de verschillen tussen het oude zuiden en het moderne noorden van de stad.

De Grote Bazaar ligt in het oudere zuiden van Teheran. De gebouwen zijn hier erg dicht op elkaar gebouwd. Ze zijn twee tot vijf verdiepingen hoog. Op de begane grond vind je kantoortjes, kleine winkeltjes en werkplaatsen voor bijvoorbeeld het repareren van schoenen of motoren. Daarboven wonen de Teheranners in appartementen met vaak maar twee kamers. In de smalle straten is het overvol met verkeer, geparkeerde auto’s en de uitstalling van de winkelvoorraad. Er is bijna geen open ruimte.

Rust in het noorden

Op de plattegrond van zie je een deel van het noorden van Teheran. Een plattegrond is een kaart met alle straten en huizenblokken erop.

Het noorden van de stad is nieuwer dan het zuiden. Dat zie je aan de bredere straten. Ook is er ruimte vrijgehouden voor parken en speelplaatsen. De flatgebouwen zijn hoger en de woningen zijn veel ruimer. Ook zijn er villa’s met een eigen tuin en zelfs een zwembad. Je vindt hier winkelcentra met bioscopen, kledingwinkels, restaurants en moderne cafés, zoals café Sam.

De meeste inwoners van Teheran gebruiken binnen de stad hun auto of brommer als vervoermiddel. De afstanden zijn te groot om te fietsen. Bovendien is het verkeer erg druk en gevaarlijk. Er is ook een metro, maar deze is overvol en komt niet overal. Iedere dag staan er lange files. Vanwege de uitlaatgassen is de lucht in de stad zo slecht, dat veel inwoners in het weekend de stad uit gaan. Zij gaan op zoek naar frisse lucht en trekken de bergen in.

Bij aardrijkskunde maakt het veel uit op welke schaal je werkt. Kijk je naar de wereld als geheel of ga je inzoomen? Inzoomen betekent dat je een gebied van dichterbij bekijkt. Je gaat van een groot gebied, zoals Azië, naar een kleiner gebied, zoals Iran. Uitzoomen is het tegenovergestelde van inzoomen. Je gaat dan van een klein gebied naar een groter gebied.

Zoom je in op een stad als Teheran, dan werk je op lokale schaal (lokaal = plaatselijk). Zoom je uit naar de wereld als geheel, dan werk je op mondiale schaal (mondiaal = wereld). Daartussenin zijn nog drie andere schaalniveaus. Die staan in het figuur 11.

Leerdoelcheck

Een plattegrond is een kaart met alle straten en huizenblokken erop. Bij aardrijkskunde maakt het veel uit op welke schaal je werkt. Kijk je naar de wereld als geheel of ga je inzoomen? Inzoomen betekent dat je een gebied van dichterbij bekijkt. Je gaat van een groot gebied, zoals Azië, naar een kleiner gebied, zoals Iran. Uitzoomen is het tegenovergestelde van inzoomen. Je gaat dan van een klein gebied naar een groter gebied.

Zoom je in op een stad als Teheran, dan werk je op lokale schaal (lokaal = plaatselijk). Zoom je uit naar de wereld als geheel, dan werk je op mondiale schaal (mondiaal = wereld). Daartussenin zijn nog drie andere schaalniveaus.

Je beantwoordt: Wat doe je bij aardrijkskunde met inzoomen en met uitzoomen?

1TH

Leerdoel: Je beantwoordt: Hoe gebruik je de atlas?

P1.3 

Iran in de atlas

H3 Gambia

Periode 3

1TH

Leerdoel: Je beantwoordt: Wat zijn de aardrijkskundige kenmerken van Gambia?

1TH

Leerdoel: Je beantwoordt: Welke landschappen, klimaten en bevolkingsgroepen zijn er in Gambia?

P3.1 

Gambia: een andere wereld

Ligging van Gambia

Gambia is het kleinste land van Afrika. Het ligt aan de westkust en is net iets groter dan Gelderland en Noord-Brabant samen. Het land heeft maar één buurland: Senegal (figuur 1). De rivier de Gambia, die van oost naar west stroomt, deelt het land in tweeën. Gambia ligt in de tropen. Daarom zijn het klimaat en de natuur anders dan in Nederland.

Tropen is de warme luchtstreek bij de evenaar tussen 23½° N.B. en 23½° Z.B.

Het klimaat van Gambia

Het is altijd warm in Gambia. Het land heeft een tropisch klimaat met twee seizoenen: het natte en het droge seizoen.

In de regentijd van juni tot en met oktober zijn er veel regenbuien. Van zo’n bui krijg je het niet koud, want ook in de regentijd is het warm.

In de droge periode van november tot juni valt er weinig regen. Het kan wel hard waaien. Soms komt er een droge, stoffige wind uit het noordoosten (de harmattan) die zand en stof uit de Sahara meeneemt. Dit kan voor veel ongemak zorgen (figuur 2).

Het landschap van Gambia

Gambia heeft verschillende landschappen. Aan de kust liggen veel zandstranden.

Langs de rivier de Gambia liggen moerassen. In die moerassen staan bomen die in zout water leven. Dit noemen we mangroven.

De rest van Gambia bestaat uit savanne. Ten zuiden van de rivier vind je grasland met groepen bomen: de bossavanne.In het noorden staan hoge grassen, grote struiken en af en toe een boom. Dit heet parksavanne.

De hoeveelheid bossavanne is door ontbossing flink afgenomen. Veel savannes worden nu gebruikt als landbouwgrond.

Cultuur en volkeren van Gambia

Mensen in Gambia leven anders dan wij in Nederland. Er is een andere cultuur. Cultuur omvat alles wat mensen hebben aangeleerd of gemaakt. Denk bijvoorbeeld aan taal, godsdienst, kledingkeuze en het bereiden van voedsel.

De officiële taal in Gambia is Engels. Er wordt Engels gesproken bij de overheid, in het onderwijs en in toeristengebieden. Maar de meeste Gambianen spreken ook een eigen stamtaal.

In Gambia zijn verschillende etnische groepen: groepen mensen met een eigen taal en cultuur. Deze stammen hebben geen eigen plek, maar leven allemaal door elkaar heen.

Godsdienst in Gambia

De meeste Gambianen zijn moslim (90%). De overige mensen zijn christen of hebben een ander geloof.

Op straat zie je hoe belangrijk de islam is. Er staan overal moskeeën. Maar in Gambia zijn geen strenge kledingregels. Je ziet nauwelijks hoofddoekjes en vrouwen bedekken niet hun hele lichaam.

Leerdoelcheck

Leerdoel: Je beantwoordt: Welke landschappen, klimaten en bevolkingsgroepen zijn er in Gambia?

Landschappen

Gambia is het kleinste land van Afrika. Het ligt aan de westkust en is net iets groter dan Gelderland en Noord-Brabant samen. Het land heeft maar één buurland: Senegal. De rivier de Gambia, die van oost naar west stroomt, deelt het land in tweeën. Gambia ligt in de tropen. Aan de kust liggen veel zandstranden. Langs de rivier de Gambia liggen moerassen. In die moerassen staan bomen die in zout water leven. Dit noemen we mangroven. De rest van Gambia bestaat uit savanne. Ten zuiden van de rivier vind je grasland met groepen bomen: de bossavanne. De hoeveelheid bossavanne is door ontbossing flink afgenomen. Veel savannes worden nu gebruikt als landbouwgrond.

Klimaat

Het land heeft een tropisch klimaat met twee seizoenen: het natte en het droge seizoen. In de regentijd van juni tot en met oktober zijn er veel regenbuien. Van zo’n bui krijg je het niet koud, want ook in de regentijd is het warm. In de droge periode van november tot juni valt er weinig regen. Het kan wel hard waaien. Soms komt er een droge, stoffige wind uit het noordoosten (de harmattan) die zand en stof uit de Sahara meeneemt.

Bevolkingsgroepen

Cultuur omvat alles wat mensen hebben aangeleerd. De officiële taal in Gambia is Engels en eigen stamtalen. n Gambia zijn verschillende etnische groepen: groepen mensen met een eigen taal en cultuur. De meeste Gambianen zijn moslim (90%). De overige mensen zijn christen of hebben een ander geloof.

1TH

Leerdoel: Je beantwoordt: Wat zijn de ontwikkelingskenmerken van Gambia?

P3.2

Arm en rijk in Gambia

Een kleine geschiedenis

De grenzen van West-Afrika zijn niet altijd hetzelfde geweest. De grenzen zoals die er nu zijn, bestonden vroeger nog niet.

Alles veranderde in de vijftiende eeuw toen de Europeanen naar West-Afrika kwamen. Ze handelen met de West-Afrikanen en om de handelswaar naar Europa te brengen, bouwden ze tientallen handelsstations.

Honderd jaar later gingen de Europeanen ook in mensen handelen. Ze kochten tot slaaf gemaakten van Afrikaanse koningen. De tot slaaf gemaakten gingen per schip naar Amerika en het Caribisch gebied. De omstandigheden tijdens de reis waren slecht. Meer dan de helft van de tot slaaf gemaakten haalde de eindbestemming niet.

Veranderende grenzen

Gambia is in bezit geweest van de Britten en de Fransen.De Fransen wilden het land en de Britten de rivier. Hierdoor wisselde het land regelmatig van eigenaar.

Pas in 1900 werden de grenzen vastgesteld. De smalle strook land bij de rivier werd een kolonie van Groot-Brittannië. Het land hieromheen (Senegal) werd Frans.

Gambia is nu een smal land. Dat komt doordat de Fransen en Engelsen afspraken dat de grens op een kanonschot van de rivier lag. In die tijd was dat tussen de 15 en 20 km.

Gambia werd in 1965 onafhankelijk en tekende twee jaar later een samenwerkingsverdrag met Senegal. De landen wilden verdergaan als één land: Senegambia. Maar in 1989 vond Senegal dat Gambia zich niet snel genoeg ontwikkelde. Daarom werd Gambia weer zelfstandig.

Arm en rijk

Gambia is een van de armste landen ter wereld. Bijna de helft van de bevolking is arm. Op het platteland is dat percentage nog hoger: 70% van de bevolking leeft daar in armoede.

Je ziet vaak al snel of mensen ergens arm of rijk zijn. Kijk goed om je heen en let bijvoorbeeld op de kleren. Of bekijk hoe huizen, winkels, het verkeer en de wegen eruitzien.

Je kunt armoede en rijkdom ook meten met getallen. Je meet dan de verschillende kenmerken van ontwikkeling. Tel bijvoorbeeld het aantal leraren. Zijn er genoeg onderwijzers om de kinderen les te geven? Of je telt het aantal ondervoede mensen. Zo kom je erachter of er honger is in een land.

Een land in ontwikkeling

Er bestaan verschillende ontwikkelingskenmerken. Dat zijn aanwijzingen die laten zien of een land wel of niet ontwikkeld is.

De hoogte van het inkomen zegt iets over de ontwikkeling van een land. Mensen in Gambia verdienen gemiddeld € 1.400 per jaar. In Nederland is dit gemiddeld € 43.000 per jaar. Dat is dertig keer meer dan in Gambia! Je kunt beter vergelijken hoeveel je van het geld kunt kopen. Dit noemen we de koopkracht.

Verder kijk je bij ontwikkelingskenmerken naar:

Toegang tot gezond voedsel

Toegang tot ziekenhuizen en doktoren

Kan je naar school en studeren?

Woon je in een goed, stevig en warm huis

Dit zijn de vijf basisbehoeften, waarmee je kunt meten of het goed in een land gaat. Het inkomen per persoon en de basisbehoeften zeggen iets over het ontwikkelingspeil van een gebied.

Leerdoelcheck

Er bestaan verschillende ontwikkelingskenmerken. Dat zijn aanwijzingen die laten zien of een land wel of niet ontwikkeld is. De hoogte van het inkomen zegt iets over de ontwikkeling van een land. Mensen in Gambia verdienen gemiddeld € 1.400 per jaar. In Nederland is dit gemiddeld € 43.000 per jaar. Dat is dertig keer meer dan in Gambia! Maar in Nederland is het leven ook duurder. Het is dus niet genoeg om alleen het inkomen te vergelijken. Je kunt beter vergelijken hoeveel je van het geld kunt kopen. Dit noemen we de koopkracht. Het inkomen zegt niet alles. Er moet ook bekeken worden hoe mensen leven. Iets wat iedereen echt nodig heeft om redelijk te leven, noem je een basisbehoefte. 

• Is er voldoende en gezond voedsel? 

• Heeft iemand een dak boven zijn hoofd? 

• Kunnen kinderen naar school?

• En hebben mensen toegang tot een dokter?

• Heb je goede kleding?

Het inkomen per persoon en de basisbehoeften zeggen iets over het ontwikkelingspeil van een gebied. Mensen in ontwikkelde landen hebben een goed inkomen en kunnen voorzien in hun basisbehoeften. In ontwikkelingslanden is dit niet zo. De mensen zijn arm, hebben weinig eten, wonen in slechte huizen en hebben niet altijd toegang tot onderwijs of gezondheidszorg.

Leerdoel: Je beantwoordt: Wat zijn de ontwikkelingskenmerken van Gambia?

1TH

Leerdoel: Je beantwoordt: Wat zijn de bevolkingskenmerken van Gambia?

P3.3 Bevolkingskenmerken van Gambia

Gambia is ooit een kolonie geweest van:

A

De Britten en de Duitsers

B

De Britten en de Fransen

C

De Britten en de Nederlanders

D

De Nederlanders en de Fransen

Kenmerk 1: Bevolkingsdichtheid

Gambia heeft iets meer dan 2 miljoen inwoners. Per vierkante kilometer wonen er ongeveer 180 mensen. Vergeleken met Nederland heeft het land een lage bevolkingsdichtheid. In Nederland wonen namelijk 413 mensen per vierkante kilometer. Maar voor Afrika is het land juist dichtbevolkt. Het staat op de vierde plaats van dichtstbevolkte landen in Afrika.

Mangrovebossen vind je waar in Gambia?

A

bij de monding van de Gambia (rivier)

B

ten noorden van de Gambia

C

ten zuiden van de Gambia

D

Kenmerk 2: Beroepsbevolking

Ongeveer 75% van de Gambianen werkt in de landbouw. De meeste mensen zijn zelvoorzienend. Ze werken op kleine stukjes grond voor eigen gebruik.Het zaaigoed en de mest zijn vaak van slechte kwaliteit waardoor het moeilijk is om een goede oogst te krijgen. Misoogsten leiden tot voedseltekorten, ondervoeding en nog meer armoede.

De industrie in Gambia stelt nog niet veel voor. Er zijn een paar fabrieken die landbouwproducten verwerken en verpakkingsmateriaal maken.

Kenmerk 3: Een jonge bevolking

Gambia heeft een jonge bevolking. Bijna 60% van de bevolking is jonger dan 25 jaar en waarschijnlijk blijft dat ook de komende jaren zo.

Veel kinderen gaan namelijk vroeg dood. Van elke duizend kinderen die geboren worden, overlijden er gemiddeld 62 in hun eerste levensjaar. Dit is de zuigelingensterfte. In Gambia is de zuigelingensterfte dus 62‰. In Nederland is dat 3,6‰.

Ook de levensverwachting is laag. Dit is het gemiddelde aantal jaren dat iemand van een bepaalde leeftijd te leven heeft. In Gambia is de levensverwachting bij de geboorte 65 jaar; in Nederland is dat bijna 82 jaar.

Kenmerk 4: Export en import

Gambia exporteert vooral pinda’s en producten die van pinda’s gemaakt zijn. Het verbouwen van slechts één product is erg riskant. Als de prijzen van de pinda’s dalen, heeft Gambia veel minder inkomsten.

Gambia importeert veel voedings- en genotmiddelen, zoals suiker, rijst, tabak, koffie en thee. Hiervoor betalen de Gambianen meer dan wat ze verdienen met de export.

Kenmerk 5: Onderwijs

In Gambia bestaat geen leerplicht. Als je naar school gaat, moeten je ouders dat zelf betalen. Veel ouders kunnen dat niet. Daarom maakt maar iets meer dan een kwart van de bevolking de basisschool af.

Kenmerk 6: Infrastructuur

De belangrijkste haven ligt in Banjul aan de monding van de rivier. Kleine zeeschepen kunnen vanaf hier de rivier opvaren tot aan het pindacentrum Kaur.

Het wegennet in Gambia is 2.500 km lang. Er is bijna 750 km geasfalteerd. De rest is onverhard. Vooral in de regentijd zijn veel wegen hierdoor onbegaanbaar.

Kenmerk 7: Verstedelijking

Op het platteland is weinig werk. Vooral jonge mensen trekken daarom naar de grote stad Serekunda. Die stad is daardoor de laatste dertig jaar flink gegroeid. Kleine dorpen zijn opgeslokt door de stad.

Leerdoelcheck

Kenmerk 1: Gambia heeft iets meer dan 2 miljoen inwoners. Per vierkante kilometer wonen er ongeveer 180 mensen. Vergeleken met Nederland heeft het land een lage bevolkingsdichtheid. In Nederland wonen namelijk 413 mensen per vierkante kilometer. Maar voor Afrika is het land juist dichtbevolkt.

Kenmerk 2: Ongeveer 75% van de Gambianen werkt in de landbouw. De meeste mensen zijn zelfvoorzienend.

Kenmerk 3: Gambia heeft een jonge bevolking. Bijna 60% van de bevolking is jonger dan 25 jaar. In Gambia is de zuigelingensterfte dus 62‰. In Nederland is dat 3,6‰. Ook de levensverwachting is laag.

Kenmerk 4: Gambia exporteert vooral pinda’s en producten die van pinda’s gemaakt zijn. Gambia importeert veel voedings- en genotmiddelen, zoals suiker, rijst, tabak, koffie en thee.

Kenmerk 5: In Gambia bestaat geen leerplicht. Als je naar school gaat, moeten je ouders dat zelf betalen. Veel ouders kunnen dat niet. Een kwart van de bevolking maakt school af.

Kenmerk 6: De belangrijkste haven ligt in Banjul aan de monding van de rivier. Het wegennet in Gambia is 2.500 km lang. Er is bijna 750 km geasfalteerd. De rest is onverhard.

Kenmerk 7: Op het platteland is weinig werk. Vooral jonge mensen trekken daarom naar de grote stad Serekunda. Hierdoor zijn kleinere steden opgeslokt door de stad. Dit gebeurd ook in delen van Nederland.

Leerdoel: Je beantwoordt: Wat zijn de bevolkingskenmerken van Gambia?

1TH

Leerdoel: Je beantwoordt: Hoe kan Gambia zich verder ontwikkelen?

P3.4

Kansen voor Gambia

Kans 1: Toerisme

Toerisme is een belangrijke inkomstenbron. Bijna een kwart van alle inkomsten in Gambia komt uit het toerisme.

Vooral in de winter is Gambia erg populair. De meeste toeristen komen uit Nederland en Groot-Brittannië. De bezoekers komen voor de mooie stranden en het prettige klimaat.

De overheid wil nog meer toeristen trekken. Daarom is langs de westkust, van Serekunda naar het zuiden, een strook land speciaal voor toerisme aangewezen. Hier komen hotels, restaurants en andere toeristische voorzieningen.

Kan 2: Werkgelegenheid

De toeristen zorgen voor veel werkgelegenheid. Hotelpersoneel, souvenirverkopers en buschauffeurs hebben direct contact met toeristen. Dit heet directe werkgelegenheid zonder toeristen bestaat dit werk niet.

oerisme zorgt ook voor indirecte werkgelegenheid. Hierbij krijgen bedrijven extra werk door het toerisme (zoals bouwvakkers die hotels bouwen of reclamebureaus die filmpjes maken om toeristen te lokken).

Kans 3: Informele sector

De toeristische sector groeit hard. Toch is 50% van de bevolking werkloos. Maar dat betekent niet dat de Gambianen niets doen. Veel mensen werken in de informele sector. Ze doen ongeschoold, slechtbetaald werk, zoals het verkopen van groenten uit eigen tuin.

Mensen in de informele sector betalen geen belasting en houden geen administratie bij. Hierdoor is niet precies bekend hoeveel mensen in deze sector werken, wat ze doen en hoeveel ze verdienen.

Kans 4: Arbeidsmigranten

Sommige Gambianen vertrekken voor werk naar het buitenland. Dit zijn arbeidsmigranten. Vaak zijn dit geschoolde werknemers, zoals artsen en verpleegkundigen.

Dit heeft zowel positieve als negatieve gevolgen. Arbeidsmigranten verdienen in het buitenland meestal meer geld en sturen een gedeelte hiervan terug naar hun geboorteland, zoals Gambia. Maar door hun vertrek ontstaan er in het land zelf vaak tekorten aan geschoolde werknemers.

Kans 6: Ontwikkelingssamenwerking

Rijke landen helpen Gambia om de levensomstandigheden te verbeteren. Dit noemen we ontwikkelingshulp.

Vroeger bepaalden rijke landen wat de beste oplossingen waren voor problemen in Gambia. Bijvoorbeeld door scholen te bouwen of geld te sturen. Tegenwoordig werken arme en rijke landen samen als gelijkwaardige partners. Gambia maakt zelf ontwikkelingsplannen en rijke landen ondersteunen met advies en geld. Dit heet ontwikkelingssamenwerking.

Leerdoelcheck

Toerisme is een belangrijke inkomstenbron. Bijna een kwart van alle inkomsten in Gambia komt uit het toerisme.De toeristen zorgen voor veel werkgelegenheid. Hotelpersoneel, souvenirverkopers en buschauffeurs hebben direct contact met toeristen. Dit heet directe werkgelegenheid: zonder toeristen bestaat dit werk niet. Toerisme zorgt ook voor indirecte werkgelegenheid. Hierbij krijgen bedrijven extra werk door het toerisme (zoals bouwvakkers die hotels bouwen of reclamebureaus die filmpjes maken om toeristen te lokken). Veel mensen werken in de informele sector. Ze doen ongeschoold en slecht betaald werk. Sommige Gambianen vertrekken voor werk naar het buitenland. Dit zijn arbeidsmigranten. Vaak zijn dit geschoolde werknemers, zoals artsen en verpleegkundigen. Rijke landen helpen Gambia om de levensomstandigheden te verbeteren. Dit noemen we ontwikkelingshulp.

Leerdoel: Je beantwoordt: Hoe kan Gambia zich verder ontwikkelen?

H4 Japan

Periode 4

1TH

1TH

Je beantwoordt: Welke natuurrampen ontstaan langs de Ring van Vuur?

P4.1 Japan: land in de Ring van Vuur

Natuurrampen in Japan

Bijna 10% van alle werkende vulkanen in de wereld ligt in Japan. Ook komen er in dat land veel aardbevingen voor. Waardoor is in Japan de kans op een aardbeving of een vulkaanuitbarsting zo groot?

Japan is een rijk land in Oost-Azië. Het is een eilandengroep met vier grote en bijna veertigduizend kleinere eilanden. De dichtbeboste eilanden zijn allemaal bergachtig. Elke dag worden er in Japan kleine aardschokken gevoeld: ongeveer duizend per jaar. Soms is er een zware aardbeving. Bovendien heeft Japan bijna tweehonderdvijftig vulkanen. Hierbij kunnen veel slachtoffers vallen en kan de schade groot zijn. Zo’n ramp die wordt veroorzaakt door de natuur, noem je een natuurramp.

Ring van vuur

Rond de Grote Oceaan ligt een gebied met veel vulkanen. Dit gebied heeft de vorm van een boog. Het wordt daarom de Ring van Vuur genoemd.

Wij wonen op de buitenste schil van de aarde: de aardkorst. Deze aardkorst bestaat uit verschillende stukken: de platen. In de figuur zie je de grenzen van de Ring van Vuur. In het midden ligt de grote Pacifische plaat (Pacific = Grote Oceaan in het Engels) met eromheen andere platen. De platen liggen als puzzelstukjes aan elkaar. Maar ze liggen niet stil. Ze bewegen heel langzaam, met een paar centimeter per jaar.

Wat zijn aardplaten?

A

delen van de aardkorst

B

grote scheuren in de aardkorst

C

plotseling schudden van de aardkorst

D

Vuur uit de aarde

De platen van de Ring van Vuur bewegen vooral naar elkaar toe. Daardoor ontstaan botsingen. 

De Pacifische plaat botst op andere platen, zoals de Euraziatische en de Filipijnse plaat. 

Bij die botsing duikt de plaat van de Grote Oceaan onder de twee andere platen. 

Door de hitte smelt de wegduikende plaat. Op een paar honderd kilometer diepte ontstaat er zo magma, gesmolten gesteente. 

Het magma stijgt naar het aardoppervlak en breekt erdoorheen. Dit zorgt voor vulkaanuitbarstingen. Magma dat door de aardkorst naar buiten is gestroomd, heet lava. Japan bestaat uit een lange rij van vulkanen.

Deze vulkaan heeft nooit meer een uitbarsting. Deze vulkaan noem je een?

A

luie vulkaan

B

slapende vulkaan

C

actieve vulkaan

D

dode vulkaan

Wat is magma?

A

Vloeibaar gesteente in de aarde

B

Vloeibaar gesteente buiten de aarde

C

Gesteente op de aardkorst

D

Rook uit de vulkaan

Aardbevingen

Door de botsing van de Pacifische plaat tegen de Euraziatische en de Filipijnse plaat ontstaan er ook aardbevingen.

De beweging van de platen gaat niet vloeiend, maar met schokken. Langzaam wordt de spanning in de aardkorst opgebouwd. Jaren achter elkaar gebeurt er niets en dan opeens verschuiven de platen wel een paar meter. Hierdoor ontstaan trillingen in de aardkorst en dat zijn de aardbevingen.

Leerdoelencheck

Bijna 10% van alle werkende vulkanen in de wereld ligt in Japan.

• Elke dag worden er in Japan kleine aardschokken gevoeld: ongeveer duizend per jaar. Soms is er een zware aardbeving. 

• Bovendien heeft Japan bijna tweehonderdvijftig vulkanen. Waarvan ongeveer 50 regelmatig uitbarsten.

• Een ramp die wordt veroorzaakt door de natuur, noem je een natuurramp.

De Ring van Vuur is een gebied in de vorm van een hoefijzer rondom de Grote Oceaan waar veel natuurrampen plaatsvinden. In dit gebied komen vaak aardbevingen, vulkaanuitbarstingen en tsunami's voor.

Hoe ontstaan aardbevingen en vulkanen?

De aardkorst bestaat uit verschillende stukken: de aardplaten. De platen liggen als puzzelstukjes aan elkaar. Maar ze liggen niet stil. Ze bewegen heel langzaam, met een paar centimeter per jaar. De platen van de Ring van Vuur bewegen vooral naar elkaar toe. Daardoor ontstaan botsingen. Bij die botsing duikt de plaat van de Grote Oceaan onder de twee andere platen. Door de hitte smelt de wegduikende plaat. Op een paar honderd kilometer diepte ontstaat er zo magma, gesmolten gesteente. Het magma stijgt naar het aardoppervlak en breekt erdoorheen. Dit zorgt voor vulkaanuitbarstingen en aardbevingen..

Leerdoel: Je beantwoordt: Welke natuurrampen ontstaan langs de Ring van Vuur?

1TH

Je beantwoordt: Waarom kostte de tsunami in maart 2011 zo veel Japanners het leven?

P4.2

De grote Oost-Japanse ramp

De grote Oost-Japanse ramp

Op vrijdagmiddag 11 maart 2011 werd het noordoosten van Japan getroffen door een krachtige aardbeving. Nooit eerder kreeg Japan te maken met zo’n zware aardbeving. 

De beving had een kracht van 9.0 op de schaal van Richter. De beving vond plaats op 130 km voor de noordoostkust van Japan op 30 km diepte in de bodem van de zee. Een onderzeese aardbeving noem je een zeebeving.

Wat gebeurde er?

De meeste aardbevingen duren niet langer dan een paar seconden, maar deze duurde wel drie minuten. Door de geweldige schok schoten de platen los over een gebied van ongeveer 400 bij 250 km. Stel je voor: heel Nederland wordt opgetild! 

Een stuk van de oceaanbodem werd opgetild en weer neergegooid. Hierdoor kwam het zeewater in beweging. Er ontstonden huizenhoge golven. Hoge golven die zijn ontstaan door een zeebeving, noem je een tsunami. Dat is Japans voor vloedgolf of eigenlijk havengolf.

De systemen om de bewoners te waarschuwen werkten wel, maar de mensen hadden maar een paar minuten de tijd om te vluchten.

De gevolgen

Binnen een uur na de beving kwam de tsunami aan bij de Japanse kust. Een tsunami wordt pas gevaarlijk als hij bij de kust komt. In het ondiepe water wordt de golf afgeremd door de zeebodem. Bij het afremmen haalt het achterste deel van de golfberg het voorste stuk in. Vlak voor de kust ontstaan daardoor extra hoge golven. Bij Japan waren de hoogste golven wel 21 m hoog! Als een muur van water ‘stormde’ de tsunami met hoge snelheid het land op. De kracht van het water was zo groot dat grote stukken van de kust werden weggeslagen. Zo is een dorp met tienduizend inwoners compleet van de aardbodem verdwenen.

Fukushima

Door de tsunami werd een kernreactor van de elektriciteitscentrale in de stad Fukushima te heet. De reactor ontplofte en er kwam gevaarlijke radioactieve straling vrij. Als je daar te veel van binnenkrijgt, ga je dood. Alle bewoners die minder dan 30 km van de centrale woonden, moesten daarom het gebied verlaten.

Ook nu zijn de gevolgen van de ramp nog merkbaar. De grond van het terrein is nog steeds vervuild. En elke dag wordt er radioactief water verzameld en in tanks op het terrein van de kerncentrale opgeslagen. Men verwacht dat de opruimwerkzaamheden zeker veertig jaar zullen duren.

Leerdoelcheck

De beving had een kracht van 9.0 op de schaal van Richter. De beving vond plaats op 130 km voor de noordoostkust van Japan op 30 km diepte in de bodem van de zee. Een onderzeese aardbeving noem je een zeebeving. 

• De meeste aardbevingen duren niet langer dan een paar seconden, maar deze duurde wel drie minuten. Door de geweldige schok schoten de platen los over een gebied van ongeveer 400 bij 250 km. Stel je voor: heel Nederland wordt opgetild!

• Een stuk van de oceaanbodem werd opgetild en weer neergegooid. Hierdoor kwam het zeewater in beweging. Er ontstonden huizenhoge golven. Hoge golven die zijn ontstaan door een zeebeving, noem je een tsunami. Dat is Japans voor vloedgolf of eigenlijk havengolf.

• De systemen om de bewoners te waarschuwen werkten wel, maar de mensen hadden maar een paar minuten de tijd om te vluchten.

• Bij Japan waren de hoogste golven wel 21 m hoog! Als een muur van water ‘stormde’ de tsunami met hoge snelheid het land op. De kracht van het water was zo groot dat grote stukken van de kust werden weggeslagen. Zo is een dorp met tienduizend inwoners compleet van de aardbodem verdwenen. Schepen werden op het land geworpen en auto’s en huizen werden meegesleurd

Leerdoel: Je beantwoordt: Waarom kostte de tsunami in maart 2011 zo veel Japanners het leven?

1TH

Je beantwoordt: Waarom zijn er veel vulkanen in Japan?

P4.3

De vulkaan de Aso

Bewegende platen

In §1 heb je gelezen dat vulkanen ontstaan door het botsen van platen. Sommige platen zijn dun en zwaar, ze zijn bedekt met de oceanen. Andere platen zijn veel dikker, maar ze bestaan uit lichter gesteente. Dat zijn de landplaten. De meeste vulkanen liggen aan de randen van deze platen.

De zwaardere Pacifische en Filipijnse plaat duiken onder de Euraziatische plaat. Dit gaat met enkele centimeters per jaar. Onder de aardkorst ligt een dikke laag vloeibaar gesteente: magma. Dit zorgt ervoor dat de onderduikende platen smelten. Het magma stijgt op en zorgt voor vulkaanuitbarstingen aan het aardoppervlak. Alle vulkanen in Japan zijn op deze manier ontstaan.

Platen bewegen soms ook uit elkaar. Dat gebeurt bijvoorbeeld midden in de Atlantische Oceaan. Magma komt naar boven en stroomt als lava naar twee zijden weg. Zo wordt het gat tussen de twee platen opgevuld en ontstaat een onderzees gebergte: de mid-oceanische rug.

Het kan ook zijn dat platen langs elkaar bewegen. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij de San Andreasbreuk bij San Francisco in de Verenigde Staten.

Caldeira

Er zijn verschillende soorten vulkanen. De vulkaan de Aso op het eiland Kyushu is een oude vulkaan met een kilometers brede krater: de caldeira. Het is een van de grootste werkende vulkanen in de wereld. Zo’n enorme krater ontstaat tijdens een vulkaanuitbarsting. Hierbij stroomt een ondergrondse ruimte met magma, de magmakamer, voor een groot deel leeg. Het gesteente boven deze ruimte wordt daardoor niet meer genoeg ondersteund en stort in.

Figuur 1 is een satellietfoto van de caldeira van de Aso. De omtrek van de kraterrand (de donkere rand op de foto) is ongeveer 120 km. In deze caldeira wonen vijftigduizend mensen. Op de kraterbodem liggen akkers, weilanden, steden en dorpen. Er lopen zelfs wegen en spoorwegen doorheen.

Nieuwe vulkaan

De vorming van de caldeira hoeft nog niet het einde van een vulkaan te betekenen. Bij de Aso is de magmakamer weer volgelopen en zijn er nieuwe vulkanen ontstaan.

In het midden van de oude caldeirakrater liggen vijf nieuwe vulkanen op een rij. De Nakadake is de enige vulkaan van de vijf die nog werkt (figuur 2). Regelmatig stoot hij giftige gassen en as uit. Veel toeristen beklimmen de helling van de vulkaan om een blik in de krater te werpen.

In de caldeira liggen ook warmwaterbronnen. Dit zijn kleine meertjes waarvan het water wordt verwarmd door de aarde. Deze aardwarmte blijft lang aanwezig, ook bij een vulkaan die nooit meer uitbarst.

Voordelen van vulkanisme

Vulkanen zorgen niet alleen voor gevaar en vernieling. Er zijn ook voordelen.

Lava koelt aan het aardoppervlak af. Het wordt dan een zachte steen die langzaam maar zeker uit elkaar valt. In lava zitten veel voedingsstoffen. Vulkanische bodems zijn daarom erg vruchtbaar. Dit verklaart de akkers en weilanden in de caldeira.

Veel mensen vinden vulkanen fascinerend. Ze hebben er graag een reis voor over om er een te zien. Dit toerisme levert geld en werk op voor de inwoners van vulkaangebieden.

Leerdoelcheck

Divergente platen zijn platen die uit elkaar drijven. Als deze platen uit elkaar drijven stijgt er magma op. Magma is gesteente dat gesmolten is en daardoor nu vloeibaar is. Doordat het magma vloeibaar is kunnen de platen hierop drijven. Als het magma vanuit de mantel omhoog komt breekt het de aardkorst en hierdoor ontstaat er een scheur. Magma is heel erg heet en als het in het water van de zee terecht komt, koelt de magma heel snel af omdat het zeewater koud is. Als magma de aardkorst uitkomt noem je het lava. 

Convergente platen zijn platen die naar elkaar toe drijven. Hierbij zijn 3 mogelijkheden:

1. Twee continentale platen (landplaten) drijven naar elkaar toe: dan ontstaan er plooiingsgebergte.

2. Twee oceanische platen (zeeplaten) drijven naar elkaar toe: daarbij schuift de ene plaat onder de andere. De zwaarste en oudste plaat schuift onder de lichte en jongere plaat.  In deze gebieden komen veel zware aardbevingen voor en er barsten vaak vulkanen uit.

3. Eén continentale en één oceanische plaat drijven naar elkaar toe. De zware oceanische plaat schuift onder de lichtere continentale plaat. Ook hierbij komen veel zware aardbevingen voor en barsten er vaak vulkanen uit.

4. Transversalen bewegingen komen voor als twee platen langs elkaar schuiven. Doordat twee plaatranden langs elkaar schuiven kunnen er scheuren of breuken in de platen komen. In deze breuken of scheuren kunnen aardbevingen ontstaan, omdat de platen allebei erg zwaar zijn en met veel kracht langs elkaar schuiven.

Je beantwoordt: Waarom zijn er veel vulkanen in Japan?

Leerdoelcheck

De vulkaan de Aso op het eiland Kyushu is een oude vulkaan met een kilometers brede krater: de caldeira. Het is een van de grootste werkende vulkanen in de wereld. Zo’n enorme krater ontstaat tijdens een vulkaanuitbarsting. Hierbij stroomt een ondergrondse ruimte met magma, de magmakamer, voor een groot deel leeg. Het gesteente boven deze ruimte wordt daardoor niet meer genoeg ondersteund en stort in.

In de caldeira liggen ook warmwaterbronnen. Dit zijn kleine meertjes waarvan het water wordt verwarmd door de aarde. Rondom vulkanen liggen vaak dorpen en steden omdat de grond heel vruchtbaar is, hierdoor kan de landbouw veel oogsten.

Je beantwoordt: Waarom zijn er veel vulkanen in Japan?

P4.4

Bronnen: Omgaan met rampen

1TH

Je beantwoordt: Leerdoel: Hoe kunnen de gevolgen van natuurrampen worden beperkt?

Hoe bestrijd je rampen?

Natuurrampen zijn niet te voorkomen. Het gaat om endogene en exogene krachten die je niet kunt tegenhouden. Wel kun je natuurrampen soms voorspellen en je kunt maatregelen nemen.

Met rampenbestrijding kun je het aantal slachtoffers en de hoeveelheid schade zo klein mogelijk houden.

Rampenbestrijding bestaat uit drie onderdelen:

de aanleg van waarschuwingssystemen

huizen en gebouwen zo bouwen dat ze niet makkelijk instorten

zorgen voor goede rampenplannen, zodat mensen weten wat ze moeten doen als zich een ramp voordoet

Een aardbeving voorspellen

In gebieden die aan de rand van platen liggen, is de kans op een aardbeving groot. Dat er ooit één komt, is dus wel zeker. Maar wanneer, dat is veel moeilijker te voorspellen.

Seismologen (aardbevingsdeskundigen) geven op kaarten aan in welke gebieden de kans op een aardbeving groot is. Met behulp van deze kaarten worden rampenplannen gemaakt.

Maar er worden ook andere maatregelen genomen. In zulke gebieden worden gebouwen aardbevingsbestendig gemaakt. Ook moeten de leidingen onder de grond daar extra stevig zijn. Zo scheuren na een aardbeving de gasleidingen niet en breken er minder snel branden uit.

Een Tsunami voorspellen

Ook een tsunami is te voorspellen. Daar gebruikt men boeien voor. Er drijven er ongeveer veertig in de Grote Oceaan. Als er een zeebeving is, registreert de boei dat. Hij stuurt een bericht naar een satelliet. Deze stuurt het bericht door naar een waarschuwingscentrum op Hawaii. En daarvandaan worden de landen die gevaar lopen gewaarschuwd. Zo kunnen er maatregelen genomen worden, bijvoorbeeld het gebied evacueren. Dat wil zeggen dat mensen het gebied moeten verlaten, omdat het er niet meer veilig is.

Komt er een vulkaanuitbarsting?

Vaak zijn er aanwijzingen dat een vulkaan gaat uitbarsten. Het omhoogkomen van het magma zorgt voor lichte aardbevingen. Die worden gemeten door seismologen.

Vulkanologen zijn wetenschappers die vulkanen bestuderen. Zij kunnen meten dat er meer gassen uit de vulkaan komen dan normaal. Jammer genoeg weet je nooit precies wanneer de uitbarsting gaat plaatsvinden.

Leerdoelcheck

Natuurrampen zijn niet te voorkomen. Het gaat om endogene en exogene krachten die je niet kunt tegenhouden.

Rampenbestrijding bestaat uit drie onderdelen:

1. de aanleg van waarschuwingssystemen

2. huizen en gebouwen zo bouwen dat ze niet makkelijk instorten

3. zorgen voor goede rampenplannen, zodat mensen weten wat ze moeten doen als zich een ramp voordoet

Seismologen (aardbevingsdeskundigen) geven op kaarten aan in welke gebieden de kans op een aardbeving groot is. Als mensen weg moeten uit een gebied dan kan dat door  bijvoorbeeld het gebied te evacueren. Dat wil zeggen dat mensen het gebied moeten verlaten, omdat het er niet meer veilig is.

Je beantwoordt: Leerdoel: Hoe kunnen de gevolgen van natuurrampen worden beperkt?